PALOMAR TRÊN SÂN THƯỢNG

“Suỵt! Suỵt!” - Palomar chạy ra sân thượng đuổi lũ bồ câu đang ăn lá cây cúc dại vàng, mổ lỗ chỗ những cây xanh mọng nước, bám móng đu đưa trên dàn hoa chuông buông thả, bòn khoét các quả mâm xôi, tỉa dần từng chiếc lá ngò trồng trong két gỗ để cạnh bếp; sục, bới các chậu hoa, làm vãi cả đất, trụi cả rễ, như thể mục đích của các chuyến bay của chúng chỉ để phá phách. Kế tục những đàn bồ câu của một thời mà những buổi đáp lượn làm rộn rịp các quảng trường, thì giờ đây là những đàn bồ câu con cháu, thoái hóa, dơ duốc, nhiễm trùng, không phải giống bồ câu nhà, cũng chẳng phải giống bồ câu hoang, nhưng là thể hợp nhất với các tòa nhà công cộng, và như thế không thể tiễu trừ. Bầu trời thành phố Roma đã từ lâu rơi tọt vào cái nạn thặng dư dân số của loài trơ lông trụi cánh này, gây khó khăn cho đời sống của các giống chim khác chung quanh và đè nặng các vương quốc thinh không - từng tự do, đa dạng một thời - với những bộ lông, cái cổ, cái cánh xác xơ, đơn điệu, xám chì.

Chẹt giữa hang ổ của lũ chuột trong lòng đất và những cánh bay tai hại của các đàn bồ câu, thành phố cổ để bị xói mòn, từ dưới lên trên, từ trên xuống dưới, mà không còn đề kháng như nó đã làm trong quá khứ trước những cuộc xâm lược của quân Hung Nô, như thể nó chứng kiến không phải một cuộc tấn kích của kẻ thù bên ngoài mà một cuộc tấn kích của những xung lực đen tối nhất và bẩm sinh nhất của chính cái thực chất thầm kín nằm bên trong nó.

Thành phố còn mang một tâm hồn khác - một trong nhiều - nhờ sự hài hòa giữa các phiến đá cổ và cây cối lúc nào cũng tươi xanh, san sẻ ân sủng của mặt trời, ấp ủ cách bố trí môi sinh tốt lành hoặc thành hoàng này, sân thượng gia đình Palomar, ốc đảo bí mật giữa các mái nhà, ươm giấc mơ tập hợp dưới giàn leo của nó cái sum suê của các ngôi vườn treo xứ Babylonia.

Sự sum suê của sân thượng tương ứng với mộng ước của mỗi thành viên trong gia đình. Song, trong lúc vợ Palomar rất tự nhiên khi chuyển vào cây trái cái khả năng chú tâm mà chị có với các sự vật đơn lẻ, do chị chọn và làm vì một bản sắc nội tâm, và như thế, dự phần vào cuộc soạn ra một tổng phổ mang nhiều biến tấu, một bộ sưu tập huy hiệu; thì cái kích thước tâm linh này lại thiếu ở các thành viên khác trong gia đình. Cho cô con gái, bởi tuổi trẻ không thể, cũng như không phải định tâm vào nơi đây, mà chỉ ở nơi xa xa đằng kia; cho anh chồng, bởi đã quá muộn để anh tự giải thoát khỏi những nôn nóng của thời thanh niên và để hiểu (chỉ trên lý thuyết), cách cứu rỗi duy nhất là lôi bản thân ra mà ứng dụng vào sự việc có mặt ở đây.

Đối với nhà nông, điều họ lo toan chính là cái cây sờ sờ này, cái mẩu đất sờ sờ dưới ánh nắng mặt trời từ giờ này đến giờ nọ này, cái bệnh cái tật sờ sờ của lá cây này, phải được chữa trị kịp thời bằng những phương thuốc sờ sờ chẳng ăn nhập gì với những cái đầu đã được uốn nắn theo một qui trình công nghệ, nghĩa là dựa trên cách đặt vấn đề tổng quát và nguyên mẫu để lấy quyết định. Khi Palomar nhận ra rằng, những tiêu chuẩn về cái thế giới nơi anh nghĩ mình đã tìm được tính chính xác và qui luật phổ biến, thì lại biết bao là giản lược và dễ sa vào sai lầm, anh dần dần xây dựng mối quan hệ với thế giới, giới hạn trong việc quan sát những hình thái thấy được; nhưng đến lúc này thì anh đã là anh: mối tương giao của anh với sự vật vẫn mang tính cách tùy cơn tùy hồi và dễ rơi rụng của một người hình như lúc nào cũng có ý suy nghĩ về một điều gì khác, nhưng cái điều gì khác ấy lại không hiện hữu. Cho sự đâm chồi nẩy lá trên sân thượng, anh góp phần bằng cách thỉnh thoảng chạy ra - suỵt! suỵt! - làm hoảng sợ bầy bồ câu, khơi dậy trong anh cái cảm thức lại giống bảo vệ lãnh thổ qua bao đời thất lạc.

Nếu những con chim khác các con bồ câu đáp lên sân thượng, Palomar thay vì đuổi thì lại đón, nhắm mắt làm ngơ trước những cái mỏ có thể phá hoại của chúng, anh coi chúng là những sứ giả của các đấng thánh thần thân thiện. Song những lần xuất hiện ấy thật là hiếm: một chuyến tuần tra bất chợt của bầy quạ sạt ngang, chấm lên bầu trời những điểm đen và truyền bá (ngay cả ngôn ngữ của các vị thần cũng thay đổi theo các thế kỉ) một ý thức sự sống và tươi vui. Rồi vài con sáo tình cờ, lịch sự và láu lỉnh, có lần một con chim cổ đỏ, và những con sẻ trong vai trò thường lệ của các lữ khách vô danh. Các loài lông cánh khác trên thành phố biểu lộ sự góp mặt của chúng từ xa hơn: những phi đội chim di trú vào mùa thu; những chuyến nhào lộn của chim én, chim nhạn vào mùa hè. Lâu lâu, bầy mòng trắng phành phạch không trung cặp cánh dài, mạo hiểm sà sát biển ngói khô rồi mất hút, có lẽ ngược lên cửa các khúc sông uốn quanh, hoặc mê mải một nghi lễ kiếm đôi bắt lứa gì đó, và tiếng kêu biển nước của chúng lại rít lên trong tiếng ồn ào của phố phường.

Sân thượng có một tầng hai: một hiên cao hay một lầu ngắm cảnh vượt hẳn các đám mái láo nháo, từ trên đó Palomar lượn một cái nhìn như chim. Anh cố hình dung cái thế giới như được thấy dưới mắt chim. Không như anh, những con chim có khoảng không rộng mở dưới chúng, nhưng có lẽ chúng chẳng bao giờ nhìn xuống, chúng chỉ nom sang hai bên mà nghiêng nghiêng cánh lượn, và cái nhìn của chúng, cũng như cái nhìn của anh, dù hướng về đâu cũng không thấy gì hơn là mái cao mái thấp, các công trình xây dựng khá vươn cao song lại quá dày đặc không cho phép anh hạ tầm nhìn thấp hơn nữa. Rằng dưới kia, trong vây bọc, có đường sá và quảng trường, rằng mặt đất thực phải là mực đất, anh biết điều này trên cơ sở của những sự trải nghiệm khác; ngay ở thời điểm này, cái anh thấy từ tầm cao, anh không hề ngờ vực.

Vóc dáng thực của thành phố là đây: mái nhô và mái tụt, ngói cũ và ngói mới, ngói cong và ngói thẳng, ống khói mỏng mảnh hoặc ống khói bệ vệ, mái lau sậy và mái tôn gợn sóng, rào chắn, song lan can, trụ đỡ lu vại, bồn nước kim loại, cửa sổ mái, cửa kính nóc, và vút cao hơn hết, các dàn ăng ten truyền hình, thẳng hoặc voằn vèo, mới tráng tươi hay han gỉ, theo kiểu của các đời tiếp nhau, chẻ nhánh theo đủ cách, trổ sừng và mộc chắn, nhưng tất cả đều khẳng khiu như các bộ xương, nhiễu tâm như những cây vật tổ. Cách biệt nhau bởi các khe trống hun hút không đều và gãy gập, các sân thượng vô sản - với những hàng dây phơi quần áo và những cây cà chua trồng trong thùng thiếc - trực diện các sân thượng trưởng giả với những rặng dây leo đứng trên dàn mắt cáo gỗ, đồ đạc trang bị vườn tược bằng gang đánh véc-ni trắng, mái bạt cuộn mở. Tháp chuông và hàng cột hành lang đeo tràng chuông; mặt tiền tòa nhà công cộng nhìn chính diện và trắc diện; gác mái và tầng mái, thiết dựng chồng cao trái luật và không bị phạt; dàn ống kim loại quanh một tòa nhà đang xây hoặc bỏ dở; cửa sổ rộng với màn che và cửa sổ nhỏ phòng vệ sinh; tường màu hoàng thổ và màu hung đỏ, tường màu mốc điểm những bụi cỏ dại nhành lá lòng thong từ các kẽ nứt; cột thang máy; cửa sổ tháp cao song hai song ba; chóp nhà thờ đỡ tượng Đức Mẹ; tượng ngựa và xe kéo; tòa nhà lớn sa thành mái tồi tàn, mái tồi tàn sửa thành buồng cho thuê; vòm bát úp bủa trên nền trời, tủa ra mọi hướng và mọi khoảng cách như chứng thực bản chất tính nữ, cái cốt cách Mẫu Nghi của thành phố: vòm trắng, hồng, tím tùy giờ giấc và ánh sáng, nổi vân gân guốc, vút trên miện cửa trời, đính các vòm nhỏ nổi cao trên chóp.

Chẳng gì thuộc toàn thể cảnh tượng này là có thể thấy được bởi ai đó đang đi bộ hoặc đi xe trên vỉa đường dưới kia. Vả lại, từ trên cao này, bạn có cảm tưởng rằng cái vỏ thật của quả đất là cái này: không đều nhưng chắc, dù bị tẻ thành những đường nứt chẳng biết sâu bao nhiêu, những khe, những giếng, những hố gì đó mà miệng của chúng nhìn theo phối cảnh gối xếp lên nhau như múi của một quả thông, rồi bạn chẳng bao giờ phải tự hỏi là chúng giấu gì dưới đáy, vì cảnh tượng trên bề mặt đã là quá đủ, càng lúc càng dồi dào, đa dạng, để mà bão hòa tâm trí với thông tin và ý nghĩa.

Các con chim lí luận như thế, hoặc ít ra Palomar lí luận như thế khi tưởng tượng mình là chim.“Chỉ khi đã biết bề mặt của sự vật - anh kết luận - ta mới có thể mạo muội đi tìm cái bên dưới. Nhưng bề mặt của sự vật không bao giờ cạn.