Trần Thắng, người ở Dương Thành, tự là Thiệp. Ngô Quảng, người ở Dương Hạ, tự là Thúc. Trần Thiệp lúc trẻ từng đi cày thuê cho người ta, dừng cày lên gò, buồn bã hồi lâu, nói: “Nếu giàu sang thì chẳng quên nhau.” Những người đi làm thuê cười mà rằng: “Mày là thằng cày thuê, giàu sang nỗi gì?” Trần Thiệp than thở rằng: “Ôi, chim én chim sẻ thì làm sao biết được cái chí của chim hồng chim hộc!”
Tháng Bảy năm Tần Nhị Thế thứ nhất, nhà Tần trưng dụng dân nghèo đi làm lính thú ở Ngư Dương, chín trăm người đóng đồn hương Đại Trạch. Trần Thắng và Ngô Quảng đều ở trong số đó, được làm đồn trưởng. Đúng khi mưa lớn, đường sá không thông, tính ra đã lỡ kỳ hạn. Lỡ kỳ hạn, theo pháp luật đều bị xử chém. Trần Thắng và Ngô Quảng bèn bàn mưu rằng: “Nay trốn cũng chết, nổi lên tính kế lớn cũng chết, đều là chết cả, chết vì nước có nên chăng?” Trần Thắng nói: “Thiên hạ khổ vì nhà Tần lâu rồi. Tôi nghe nói Nhị Thế là con út, không đáng được lên ngôi, người đáng được lên ngôi là công tử Phù Tô. Phù Tô vì nhiều lần can ngăn, bị hoàng thượng sai cầm quân đến nơi xa. Nay tôi nghe có người nói là [công tử Phù Tô] vô tội, nhưng bị Nhị Thế giết chết. Trăm họ nghe nói Phù Tô hiền năng, chưa biết là đã chết. Hạng Yên làm tướng nước Sở, nhiều lần lập công, yêu quý sĩ tốt, người Sở cảm mến ông ta. Có người cho là đã chết, có người cho là đã trốn. Nay nếu đem lực lượng của ta, giả xưng là công tử Phù Tô và Hạng Yên để hiệu triệu thiên hạ, hẳn nhiều người hưởng ứng theo.” Ngô Quảng cho là phải. Bèn bói quẻ. Thầy bói biết ý của họ, nói: “Việc của túc hạ đều thành, có công lao. Nhưng túc hạ bói xem ý quỷ thần chưa?” Trần Thắng và Ngô Quảng mừng, nghĩ đến việc quỷ thần, nói: “Đó là dạy bọn ta trước tiên phải lập uy với dân chúng đã.” Bèn dùng son viết trên lụa trắng rằng “Trần Thắng làm vua”, cho vào trong bụng cá do người ta đánh lưới được. Rốt cuộc người mua cá về làm thịt ăn, thấy trong bụng cá có chữ, lấy làm lạ về việc đó. Lại ngầm sai Ngô Quảng đến bên ngôi miếu thờ cây cối rậm rạp, ban đêm đốt đèn lồng, giả tiếng cáo hô to rằng: “Đại Sở hưng khởi, Trần Thắng làm vua.” Sĩ tốt ban đêm nghe tiếng đều kinh sợ. Sáng ngày, trong quân cùng xì xào nói với nhau, thảy đều chỉ tay, nhìn vào Trần Thắng.
Ngô Quảng ngày thường vốn quý người khác, sĩ tốt phần nhiều đều tình nguyện dốc sức vì Quảng. Tướng úy[1] uống rượu say, Quảng cố ý nhiều lần đánh tiếng muốn bỏ trốn, nhằm khiến Tướng úy nổi giận, ra lệnh hạ nhục mình, để khích nộ binh lính của mình. Tướng úy quả nhiên dùng roi đánh Quảng. Tướng úy tuốt kiếm, Quảng bật dậy, cướp lấy kiếm rồi giết y. Trần Thắng hỗ trợ Quảng, giết luôn hai viên úy. [Trần Thắng] hạ lệnh cho bọn họ rằng: “Các ông gặp mưa, đều trễ kỳ hạn, trễ hẹn phải chém. Ví phỏng không bị chém thì đi lính thú cũng chết đến sáu bảy phần mười. Hơn nữa tráng sĩ không chết thì thôi, đã chết thì phải lập danh tiếng lớn, vương hầu, tướng Võ, tướng văn đâu cứ phải có dòng dõi!” Bọn họ đều nói: “Kính cẩn vâng lệnh.” Bèn vờ xưng là công tử Phù Tô và Hạng Yên, thuận theo mong muốn của dân chúng. Để trần tay áo bên phải [làm dấu], xưng là Đại Sở. Dựng đàn ăn thề, dùng đầu của viên tướng úy để tế. Trần Thắng tự lập làm Tướng quân, Ngô Quảng làm Đô úy. Đánh vào hương Đại Trạch, sau khi hạ được lại đánh thành Kỳ. Thành Kỳ bị hạ, bèn lệnh Cát Anh người Phù Ly đem quân đánh lấy đất phía đông thành Kỳ. Tấn công các thành Thất, Tán, Khổ, Giá, Tiều, đều đánh hạ được. Vừa đi vừa thu quân binh. Đến khi tới đất Trần, có sáu bảy trăm cỗ xe, hơn ngàn quân kỵ, mấy vạn sĩ tốt. Đánh đất Trần, các quan thú quan lệnh đều không ở trong thành, chỉ có quan thừa chỉ huy giao chiến trên chòi cổng. Quân đất Trần thua, quan thừa chết, bèn vào chiếm cứ đất Trần. Mấy hôm sau, hạ lệnh triệu Tam lão[2], hào kiệt cùng đến nghị sự. Tam lão và các bậc hào kiệt đều nói: “Tướng quân mình mặc giáp bền, tay cầm vũ khí sắc bén, đánh kẻ vô đạo, diệt Tần bạo ngược, khôi phục xã tắc nước Sở, công ấy xứng đáng xưng vương.” Trần Thiệp bèn tự lập làm vua, hiệu là Trương Sở.
Bấy giờ, những người chịu khổ vì quan lại nhà Tần ở các quận, huyện đều trị tội trưởng lại của mình, giết đi rồi hưởng ứng theo Trần Thiệp. Bèn phong Ngô Quảng làm giả vương, đôn đốc các tướng sang phía tây đánh Huỳnh Dương. Sai Vũ Thần, Trương Nhĩ, Trần Dư người đất Trần đánh chiếm đất Triệu, lệnh cho Đặng Tông người Nhữ Âm đánh chiếm quận Cửu Giang. Lúc ấy, quân Sở mấy nghìn người tụ tập lại, không sao kể xiết.
Cát Anh đến Đông Thành, lập Tương Cường làm Sở vương. Sau khi Anh nghe tin Trần vương đã lên ngôi, nhân đó giết Tương Cường rồi về báo [với Trần vương]. Đến đất Trần, Trần vương giết Cát Anh. Trần vương lệnh cho Chu Thị người Ngụy lên phía bắc đánh chiếm đất Ngụy. Ngô Quảng bao vây Huỳnh Dương. Lý Do làm Quận thú Tam Xuyên, giữ Huỳnh Dương, Ngô Quảng không thể đánh bại được. Trần vương triệu các hào kiệt trong nước đến bàn kế sách, phong Phòng quân Sái Tứ người Thượng Sái làm Thượng trụ quốc.
Chu Văn là người hiền năng đất Trần, từng phụ trách việc quan sát thiên tượng và coi bói cho quân Hạng Yên, phụng sự Xuân Thân quân, tự nói mình am hiểu việc quân, Trần vương ban cho ấn tướng quân, sai sang phía tây đánh Tần. Vừa đi vừa gom quân, khi đến cửa Hàm Cốc thì có nghìn cỗ chiến xa, mấy chục vạn sĩ tốt, kéo đến Đình Hý, đóng quân lại đó. Tần hạ lệnh cho Thiếu phủ Chương Hàm xá miễn những kẻ có tội đi lao dịch ở Ly Sơn cùng con cái do các gia nô sinh ra, thảy được huy động để tấn công đại quân Sở, đánh bại được quân Sở, Chu Văn thua trận, chạy khỏi Hàm Cốc, dừng lại ở Tào Dương hai ba tháng. Chương Hàm đuổi theo đánh bại Chu Văn, Chu Văn lại chạy đến Mẫn Trì, đóng lại hơn chục ngày. Chương Hàm truy kích, cả phá Chu Văn. Chu Văn cắt cổ tự vẫn, quân [của Chu Văn] không tái chiến được nữa.
Vũ Thần đến Hàm Đan, tự lập làm Triệu vương, Trần Dư làm Đại tướng quân, Trương Nhĩ, Thiệu Tao làm tả hữu Thừa tướng. Trần vương tức giận, bắt trói người nhà bọn Vũ Thần, định giết họ. Trụ quốc [Sái Tử] nói: “Tần chưa bị diệt mà giết gia quyến tướng văn tướng võ của Triệu vương, đó là sinh thêm một nước Tần nữa, chẳng bằng nhân tiện lập y.” Trần vương bèn sai sứ đến chúc mừng Triệu vương, rồi giải gia thuộc của bọn Vũ Thần vào trong cung, phong con của Nhĩ là Trương Ngao làm Thành Đô quân, giục quân Triệu mau tiến vào cửa Hàm Cốc. Tướng văn tướng võ của Triệu vương cùng bàn mưu rằng: “Đại vương xưng vương ở Triệu, đó không phải ý của Sở. Sau khi Sở diệt được Tần, nhất định kéo quân đánh Triệu. Kế sách không gì bằng là chớ đem quân sang phía tây, hãy sai người lên phía bắc đánh lấy đất Yên để tự mở rộng địa bàn. Nước Triệu phía nam dựa vào Đại Hà[3], phía bắc có đất Yên đất Đại, Sở dẫu thắng được Tần cũng không dám chế phục Triệu. Nhược bằng Sở không thắng được Tần, ắt coi trọng Triệu. Triệu thừa cơ Tần mỏi mệt, có thể đắc chí trong thiên hạ.” Triệu vương cho là phải, nhân đó không đem quân sang phía tây mà sai Hàn Quảng, vốn là viên Tốt lại[4] ở Thượng Cốc đem quân lên phía bắc đánh chiếm đất Yên.
Các bậc nguyên là quý tộc, hào kiệt cũ của nước Yên nói với Hàn Quảng rằng: “Sở đã lập vua, Triệu cũng đã lập vua. Nước Yên tuy nhỏ, cũng là nước vạn cỗ xe, xin tướng quân hãy lập làm Yên vương.” Hàn Quảng nói: “Mẹ Quảng ở Triệu, không thể.” Người nước Yên nói: “Triệu đang tây lo nước Tần, nam lo nước Sở, sức họ không thể ngăn được ta. Vả lại dựa vào sự hùng mạnh của Sở còn không dám hại đến gia quyến tướng văn tướng Võ của Triệu Dương, một mình Triệu sao dám hại đến gia quyến tướng quân được!” Hàn Quảng cho là phải, bèn tự lập làm Yên vương. Được mấy tháng, Triệu đưa mẹ và gia quyến của Yên vương trở về nước Yên.
Bấy giờ, chư tướng đi đánh chiếm các đất nhiều không kể xiết. Chu Thị lên phía bắc chiếm đất, đến đất Địch, người Địch là Điền Đạm giết Huyện lệnh đất Địch, tự lập làm Tề vương, dựa vào Tề để đánh lại Chu Thị. Quân Chu Thị bị đánh tan, rút về đến đất Ngụy, định lập hậu duệ nước Ngụy vốn là Ninh Lăng quân tên là Cữu làm Ngụy vương. Bấy giờ Cữu đang ở chỗ của Trần vương, không thể về được Ngụy. Đất Ngụy đã yên định, quần chúng định cùng nhau lập Chu Thị làm Ngụy vương, Chu Thị không chịu. Sứ giả năm lần [đến chỗ Trần vương thỉnh cầu], Trần vương bèn lập Nịnh Lăng quân là Cữu làm Ngụy vương, sai về nước. Rốt cuộc Chu Thị được làm Tướng quốc.
Bọn tướng quân Điền Tang cùng bàn mưu rằng: “Quân của Chu Chương đã bị đánh tan, quân Tần sớm muộn sẽ kéo đến, ta bao vây thành Huỳnh Dương mà không thể hạ được, quân Tần đến, ắt ta đại bại. Chi bằng chỉ để lại ít quân, đủ để vây giữ Huỳnh Dương, rồi đem hết tinh binh đón đánh quân Tần. Nay Giả vương kiêu ngạo, không biết binh quyền, không thể cùng mưu tính, nếu không giết đi, sợ việc thất bại.” Nhân đó cùng giả lệnh của Trần vương để giết Ngô Quảng, dâng đầu lên Trần vương. Trần vương sai sứ ban ấn Lệnh doãn nước Sở cho Điền Tang, sai làm Thượng tướng. Điền Tang bèn sai các tướng là bọn Lý Quy vậy giữ thành Huỳnh Dương, đích thân đem tinh binh sang phía tây đón đánh quân Tần ở Ngao Thương. Cùng giao chiến [với quân Tần], Điền Tang chết, quân bị phá. Chương Hàm tiến quân tấn công bọn Lý Quy dưới chân thành Huỳnh Dương, phá được, bọn Lý Quy chết.
Đặng Duyệt người ở Dương Thành đem quân đóng ở đất Đàm, biệt tướng của Chương Hàm đánh phá được Đặng Duyệt, quân của Đặng Duyệt tan chạy sang đất Trần. Ngũ Từ người đất Chất đem quân đóng ở đất Hứa, Chương Hàm đánh phá được Ngũ Từ, quân Ngũ Từ đều tan chạy sang đất Trần. Trần vương giết Đặng Duyệt.
Lúc Trần vương mới lên ngôi, bọn Tần Gia người đất Lăng, Đổng Tiết người đất Chất, Chu Kê Thạch người đất Phù Ly, Trịnh Bố người đất Thủ Lệ, Đinh Tật người đất Từ đều nổi dậy, đem quân bao vây Quận thú Đông Hải là Khánh ở thành Đàm. Trần vương hay tin, bèn sai Vũ Bình quân là Bạn làm Tướng quân, đôn đốc quân dưới thành Đàm. Tần Gia không chịu nghe lệnh, Gia tự lập làm Đại tư mã, ghét phải tòng thuộc Vũ Bình quân. [Do đó Gia mới] nói với các quan lại trong quân rằng: “Vũ Bình quân tuổi còn trẻ, không biết gì việc quân, chớ nghe!” Nhân đó giả lệnh Trần vương rồi giết Vũ Bình quân là Bạn.
Chương Hàm sau khi phá được Ngũ Từ, tiến đánh đất Trần, Trụ quốc là Phòng quân [Sái Tử] chết. Chương Hàm lại tiến quân đánh quân của Trương Hạ ở phía tây đất Trần. Trần vương ra ngoài đốc chiến, quân bị đánh tan, Trương Hạ chết.
Tháng Chạp, Trần vương đến Nhữ Âm, về đến Hạ Thành Phủ, người đánh xe là Trang Giả giết Trần vương rồi đầu hàng Tần. Trần Thắng được táng ở đất Đường, thụy là Ẩn vương.
Viên Quyên nhân[5] cũ của Trần vương là tướng quân Lã Thần lập đội quân đầu xanh (Thương đầu quân)[6], nổi lên ở Tân Dương, đánh hạ được đất Trần, giết Trang Giả, lại đem đất Trần theo về Sở.
Ban trước, Trần vương đến đất Trần, hạ lệnh cho Tống Lưu người đất Chất đem quân bình định Nam Dương, tiến vào Vũ Quan. Sau khi Lưu chiếm được Nam Dương, nghe tin Trần vương chết, Nam Dương lại theo Tần, Tống Lưu không thể vào được Vũ Quan, bèn sang đông đến Tân Sái, gặp quân Tần, Tống Lưu đem quân hàng Tần. Quân Tần giải Lưu đến Hàm Dương, dùng xe xé xác Lưu để thị chúng.
Bọn Tần Gia hay tin quân Trần vương tan chạy, bèn lập Cảnh Câu làm Sở vương, dẫn quân đến Phòng Dự, định tấn công quân Tần dưới thành Định Đào. Sai Công Tôn Khánh đi sứ đến chỗ Tề vương, muốn hợp lực cùng tiến. Tề vương nói: “Nghe nói Trần lương thua trận, không biết chết sống thế nào, sao Sở không thỉnh thị mà tự lập vua mới!” Công Tôn Khánh nói: “Tề không thỉnh mệnh Sở mà đã lập lua, Sở có gì phải thỉnh thị Tề rồi mới lập vua! Vả lại Sở khởi sự đầu tiên, đáng được hiệu lệnh thiên hạ.” Điền Đam giết Công Tôn Khánh.
Tả hữu Hiệu úy nước Tần lại tấn công đất Trần, hạ được. Lã tướng quân bỏ chạy, rồi lại thu gom quân lính, lực lượng tụ lại. Cùng gom quân với Đường Dương quân Kình Bố, vốn là trộm cướp ở Bà Dương, lại tấn công Tả hữu Hiệu úy nước Tần, phá được quân Tần ở Thanh Ba, lại đem Trần theo về Sở. Bấy giờ Hạng Lương lập cháu nội của Hoài vương là Tâm làm Sở vương.
Trần Thắng xưng vương được sáu tháng. Khởi binh xưng vương ở đất Trần. Những người quen cũ từng cùng Trần Thắng cày ruộng thuê nghe tin, đến đất Trần, gõ cửa cung nói: “Tôi muốn gặp Thiệp.” Quan giữ cổng cung định lệnh trói họ lại. Họ tự biện giải một hồi mới được tha, nhưng không chịu báo lên. Trần vương ra ngoài, họ chặn đường gọi Thiệp. Trần vương nghe thấy, bèn triệu kiến, cho ngồi cùng xe về cung. Vào cung, trông thấy điện đường, màn trướng, khách nói: “Khỏa ghê! Thiệp làm vua, cung điện cao sâu hun hút!” Người Sở nói “khỏa” nghĩa là nhiều, cho nên thiên hạ truyền nhau việc đó, nói: “Khỏa Thiệp làm vua”, bắt đầu từ Trần Thiệp vậy. Khách ra vào ngày một tự tiện, nói Trần vương trước có giao tình với mình. Có người nói với Trần vương rằng: “Khách ngu dốt không biết gì, nói năng bừa bãi, làm giảm cả uy nghiêm.” Trần vương chém khách đó. Những người quen cũ của Trần vương đều tự ý bỏ đi, từ đấy không ai nói mình thân với Trần vương nữa. Trần vương phong Chu Phòng làm quan Trung chính, Hồ Vũ làm Tư quá, chuyên chủ việc đốc sát quần thần. Các tướng đi chiếm đất, về đến, nếu không theo đúng lệnh sẽ bị bắt trói trị tội, coi sự giám sát hà khắc là cách thể hiện lòng trung thành. Ai bị họ cho là làm không tốt thì không cần đưa xuống quan chấp pháp, liền tự ý trị tội. Trần vương tin dùng họ. Các tướng vì thế không thân với Trần vương. Đó là nguyên nhân Trần vương thất bại vậy[7].
Tuy Trần Thắng đã chết, nhưng các vương hầu, tướng võ tướng văn do Trần Thắng phong lập, sai phái rốt cuộc diệt được Tần, mà Thiệp là người khởi đầu cho kết quả đó. Thời Cao tổ, đặt ba mươi nhà ở đất Đường để trông coi mộ Trần Thiệp, tới nay vẫn được hưởng huyết thực[8].
Chử tiên sinh bàn rằng: Địa hình hiểm trở, có thể dựa vào để giữ vững; quân đội và hình pháp, có thể dùng trị lý quốc gia. Nhưng [những cái đó] chưa đủ để trông cậy. Xét lẽ, tiên vương lấy nhân nghĩa làm gốc, dựa vào đó để giữ vững biên tái, pháp luật chỉ là cành lá, há chẳng phải ư! Ta nghe Giả sinh[9] bàn rằng:
“Tần Hiếu công dựa vào thế hiểm yếu của Hào Sơn và Hàm Cốc, có đất Ung Châu, vua tôi giữ vững để hòng nhòm ngó nhà Chu. Thôn tính thiên hạ, thâu tóm khắp trời đất, có ý chiếm hết bốn biển, đồng thời mang dã tâm nuốt cả tám phương xa xôi. Lúc bấy giờ, Thương quân[10] phò tá Hiếu công, trong thì lập nên pháp độ, chuộng việc làm ruộng, dệt vải, sửa sang khí giới; ngoài thì liên hoành để đấu với chư hầu. Thế nên người Tần khoanh tay mà lấy được vùng phía ngoài sông Hoàng Hà.
Sau khi Hiếu công chết, Huệ Văn vương, Vũ vương, Chiêu vương kế thừa cơ nghiệp có sẵn, dựa vào kế sách tiên vương để lại, phía nam chiếm Hán Trung, phía tây đánh Ba Thục, phía đông cắt lấy đất màu mỡ, thu các quận trọng yếu. Chư hầu sợ hãi, hội minh bàn cách làm Tần suy yếu. Không tiếc đồ trân quý, bảo mật, đất đai phì nhiêu để vời hiền sĩ trong thiên hạ. Thi hành hợp tung liên kết với nhau, tạo thành một khối. Lúc bấy giờ, Tề có Mạnh Thường quân, Triệu có Bình Nguyên quân, Sở có Xuân Thân quân, Ngụy có Tín Lăng quân: bốn người đó đều trí tuệ sáng láng lại trung tín, khoan hậu mà yêu người, đề cao người hiền, coi trọng kẻ sĩ. Ước định hợp tung để chống liên hoành của Tần, tập hợp quân các nước Hàn, Ngụy, Yên, Triệu, Tống, Vệ, Trung Sơn. Còn như mưu sĩ ở sáu nước có Nịnh Việt, Từ Thượng, Tô Tần, Đỗ Hách, vạch mưu tính kế cho họ; bọn Tề Minh, Chu Tụ, Trần Chẩn, Thiệu Hoạt, Lâu Hoãn, Địch Cảnh, Tô Lệ, Nhạc Nghị kết thông ý đồ của họ; bọn Ngô Khởi, Tôn Tẫn, Đái Đà, Nghê Lương, Vương Liêu, Điền Kỵ, Liêm Pha, Triệu Xa, thống lãnh quân đội cho họ. Từng đem lãnh thổ rộng gấp mười lần, quân đông trăm vạn, ngẩng trông ải Hàm Cốc để tấn công Tần. Người Tần mở quan ải rồi mời địch vào, [thế mà] quân chín nước chạy trốn, không dám tiến vào. Tần không tốn một mũi tên mà thiên hạ vốn đã nguy khốn. Thế là hợp tung cũng tan, minh ước cũng bại, tranh nhau cắt đất để hối lộ Tần. Tần có dư sức để nhắm vào những tệ hại của chư hầu, truy kích quân thua chạy, khiến địch phơi thây trăm vạn, máu chảy trôi lá chắn lớn, dựa vào địa thế có lợi, cắt lấy thiên hạ, xé lấy non sông, nước mạnh xin thần phục, nước yếu phải vào chầu.
Thi hành đến Hiếu Văn vương, Trang Tương vương, hưởng nước không bao lâu, nhưng quốc gia vô sự.
Cho đến Thủy hoàng, phát dương sự nghiệp của sáu đời trước, giong dây cương dài mà điều khiển thiên hạ, thôn tính Nhị Chu[11] rồi tiêu diệt chư hầu, lên ngôi chí tôn mà khống chế vũ nội, cầm gậy dài ngắn để đánh đòn khắp thiên hạ, oai lừng bốn biển. Phía nam chiếm đất Bách Việt, đặt làm quận Quế Lâm và Tượng Quận, vua các nước Bách Việt cúi đầu thòng dây vào cổ, giao tính mạng mình cho tiểu lại nhà Tần. Bèn sai Mông Điềm lên phía bắc đắp Trường thành rồi giữ đất phên giậu, đẩy lùi Hung Nô ra xa hơn bảy trăm dặm, người Hồ không dám xuống phía nam chăn ngựa, quân sĩ cũng không dám mang cung đi báo thù. Thế rồi phế bỏ đạo trị quốc của tiên vương, thiêu hủy sách vở của bách gia để ngu dân. Hủy các thành nổi tiếng, giết các bậc tài tuấn, thu gom binh khí trong thiên hạ dồn về Hàm Dương, nấu chảy giáo sắc tên nhọn, đúc thành mười hai người bằng đồng, để làm suy yếu ý chí phản kháng của dân chúng trong thiên hạ. Sau đó, dựa vào Hoa Sơn, lấy đó làm thành, dựa vào Hoàng Hà, lấy đó làm hào, dựa vào tường thành cao muôn vàn trượng, sông sâu khôn dò, coi thế là bền vững. Cho tướng giỏi cầm nỏ cứng, giữ chỗ quan yếu, bề tôi tin cẩn, sĩ tốt tinh nhuệ, bày binh khí sắc nhọn thì ai dám chống. Thiên hạ đã yên định, trong lòng Thủy hoàng tự cho sự kiên cố của Quan Trung như thành đồng nghìn dặm, là cơ nghiệp khiến con cháu nối nhau làm đế vương đến muôn đời.
Sau khi Thủy hoàng chết, dư uy vẫn vang động đến vùng biên viễn. Còn Trần Thiệp là con nhà lấy hũ vò làm cửa sổ, lấy dây thừng buộc cửa[12], là kẻ không có ruộng phải đi làm tôi tớ, là kẻ bị sung làm lính thú ở biên cương. Tài năng không bằng người bậc trung, không phải bậc hiền năng như Trọng Ni, Mặc Địch, không giàu có như Đào Chu, Y Đốn. [Thế mà] chen chân trong hàng trong ngũ[13], cúi xuống ngẩng lên trong đám quân hàng trăm, hàng nghìn người, thống lãnh đám lính thú mỏi mệt tản mác, thống suất mấy trăm quân, đem quân đánh nhà Tần. Chặt cây làm vũ khí, giơ sào cao làm cờ, thiên hạ ùn ùn như mây hưởng ứng, vác lương đi theo như bóng theo hình, các bậc hào kiệt phía đông Hào Sơn nhất tề nổi dậy rồi diệt họ Tần.
Còn thiên hạ không hề bị thu nhỏ hay suy yếu đi; đất Ung Châu, sự hiểm yếu của Hào Sơn và Hàm Cốc vốn vẫn thế. Địa vị của Trần Thiệp không tôn quý như vua các nước Tề, Sở, Yên, Triệu, Hàn, Ngụy, Tống, Vệ, Trung Sơn; mũi cày, gậy gộc, không sắc nhọn hơn kiếm kích, giáo dài, đám quân lính thú không thể sánh với quân đội chín nước; mưu kế sâu xa, đạo hành quân dụng binh không thể bằng mưu sĩ đương thời. Thế mà thành bại không giống nhau, công lao sự nghiệp ngược hẳn nhau. Từng thử đem các nước phía đông Hào Sơn so sánh với Trần Thiệp, xét quyền thế, thế lực, thì không thể gộp chung để nói được. Còn như Tần, nhờ vào mảnh đất cỏn con, thế rồi nắm quyền của nước muôn cỗ xe, chế tám châu, khiến các nước ngang hàng phải vào chầu, được hơn trăm năm. Sau đó, hợp thiên hạ thành một nhà, lấy Hào Sơn, Hàm Cốc làm cung thất. Một người nổi dậy mà tông miếu bảy đời [của Tần] bị đổ, con cháu chết trong tay người, bị thiên hạ cười chê. Tại sao vậy? Là vì không thi hành nhân nghĩa, mà cái thế công thủ cũng khác nhau vậy.”
[1] Tướng úy: một chức quan trong quân đội. Đây chỉ cấp trên trực tiếp của Ngô Quảng.
[2] Tam lão: chỉ các bậc cao niên có đức vọng.
[3] Đại Hà: tức Hoàng Hà.
[4] Tốt lại: một chức võ quan nhỏ, trật một trăm thạch.
[5] Quyên nhân: cũng như Trung quyên, chức quan thị tòng nhà vua, giống như chức Yết giả.
[6] Vì quân lính đội mũ màu xanh.
[7] Cách làm của Trần vương cũng không khác cách "đốc sát” của Tần Nhị Thế.
[8] Huyết thực: chỉ việc giết vật tế để tế lễ quỷ thần. Đây ý nói vẫn được cúng tế.
[9] Giả sinh: tức Giả Nghị, nhà chính luận đầu thời Tây Hán.
[10] Thương quân: tức Thương Ưởng.
[11] Nhị Chu: Tây Chu và Đông Chu.
[12] Ý nói là con nhà khốn khổ, nghèo khó.
[13] Phiên chế quân đội thời xưa, năm người là một ngũ, năm ngũ là một hàng. Đây ý nói trong quân đội.
