Bộ sách này đã ngừng in vài năm nay, điều này là do yêu cầu của tôi. Suy nghĩ lúc đó rất đơn giản: Bộ sách này vốn là phần đầu của một bộ tiểu thuyết trường thiên có quy mô khá lớn, lúc ban đầu (năm 1942) vì hoàn cảnh kinh tế bức bách nên đành phải cho xuất bản phần này trước, nay thì nên tạm thời ngừng in, đợi đến khi hoàn thành toàn bộ tác phẩm rồi hãy in lại một thể. Thế nhưng thật hổ thẹn, thời gian thấm thoắt trôi qua mấy năm, tôi không viết thêm được một chữ nào, hơn nữa tự xét thấy năng lượng và thời gian cũng khó mà hoàn thành nó theo quy mô như dự định ban đầu. Thế nên, vào lúc nhà xuất bản yêu cầu ra văn tập, đành tạm thời đưa nó vào vậy.

Nhân cơ hội này, tôi dự định giải thích một chút vì sao bộ sách này lại mang một cái tên dường như chẳng liên quan gì đến nội dung. Bởi đây là điều mà một số độc giả từng viết thư hỏi thăm.

Mùa xuân năm sau khi chiến tranh Thái Bình Dương bùng nổ, tôi đến Quế Lâm. Gia đình tôi rất đơn giản, chỉ có hai vợ chồng, vậy mà cũng chẳng tìm được nơi an ổn. Ở khách sạn nửa tháng, cuối cùng cũng tìm được một căn phòng nhỏ, ngoài một cái giường thì chỉ vừa đủ kê một cái bàn vuông; thế nhưng đó cũng là do bạn bè nhường lại. Đây là một căn phòng trọ nằm ở tầng dưới của một tòa nhà lớn, tòa nhà này có ba, bốn gia đình ở, đều là ở trên lầu, chỉ có nhà tôi ở dưới, căn phòng nhỏ này dù cực kỳ chật chội nhưng tôi cảm thấy cũng đủ dùng. Trên bàn vuông bày đầy chai lọ dầu muối mắm giấm, ngay bên cạnh những chai lọ ấy, tôi đã viết "Kiếp hậu thập di", lại viết thêm vài chục bài tạp văn, cũng đã viết cả "Sương diệp hồng tự nhị nguyệt hoa".

Bên ngoài căn phòng nhỏ của tôi là một cái thiên tỉnh (khoảng sân) khá rộng. Mỗi ngày vào một giờ nhất định, cái sân đó vô cùng náo nhiệt. Trên lầu thường là hai ba bà phu nhân, thỉnh thoảng xen lẫn một vài ông chồng, tựa lan can mà bàn luận chuyện bài bạc; dưới lầu thì ba, bốn người giúp việc vừa giặt giũ nấu nướng vừa trao đổi tin tức của các nhà, xen lẫn những lời chửi bới, trên lầu dưới lầu, họa đáp lẫn nhau; vì người trên lầu thì đứng phát biểu nghị luận, còn người dưới lầu thì ngồi chửi đổng, điều này làm tôi nhớ đến "Tọa bộ kỹ" và "Lập bộ kỹ" thời Đường, nên đùa gọi đó là "Lưỡng bộ cổ xuy".

"Sương diệp hồng tự nhị nguyệt hoa" cứ như vậy mà được viết ra từng chút một trong tiếng "Lưỡng bộ cổ xuy". Khoảng chừng mất hai tháng rưỡi, vừa viết xong phần thứ nhất (tức là cuốn sách này hiện nay), thì hoàn cảnh thay đổi, tôi không thể tiếp tục sống ở Quế Lâm được nữa, đành phải đi Trùng Khánh; lúc đó chưa có tên sách.

Lúc đó, tiết trời cuối thu sắp hết, tôi đã ở Quế Lâm được chín tháng. Để thu xếp hành lý, tình cờ đến một nơi, nhìn thấy nửa rừng lá đỏ, bỗng nhiên nhớ đến bài thất tuyệt nhan đề "Sơn hành" của Đỗ Mục, liền lẩm nhẩm ngâm nga câu cuối của bài thơ ấy; thế là "linh cơ" chuyển động, nghĩ bụng: Sao không mượn câu này làm tên sách của mình nhỉ? Thơ Đỗ Mục đã hết bản quyền, tôi mượn hai câu của ông, sẽ không xảy ra vấn đề pháp lý về xâm phạm bản quyền, thế nhưng tôi vẫn sửa đổi một chữ, vì sao phải sửa một chữ? Cũng là có suy nghĩ của tôi. Bây giờ xin chép bài thơ gốc của Đỗ Mục ra dưới đây:

Viễn thượng hàn sơn thạch kính tà,

Bạch vân sinh xứ hữu nhân gia;

Đình xa tọa ái phong lâm vãn,

Sương diệp hồng ư nhị nguyệt hoa.

Câu thứ tư, Đỗ Mục vốn dùng chữ "ư", tôi mượn câu này, lại đổi chữ "ư" thành chữ "tự", đã tuyên bố câu này là mượn dùng, thì tự ý sửa một chữ, chắc có thể miễn tội thô bạo; thế nhưng tôi vẫn phải nói ra lý do.

Hãy cho phép tôi mạo hiểm một lần, thử giải thích ý nghĩa của câu này trong bài thơ gốc. Tôi cho rằng bài thơ này của Đỗ Mục tuy là tả cảnh nhưng cũng là gửi gắm tình cảm, câu cuối hàm ý song quan, dù là xét về phương diện tả cảnh, hay xét về phương diện bày tỏ tình cảm, đều rất mới lạ, là cảnh giới mà người xưa chưa từng nghĩ tới. Ý nghĩa chính diện của câu này (Sương diệp hồng ư nhị nguyệt hoa) tôi cho là: Người ta đều nói hoa tháng hai đẹp rực rỡ nhất thời, nhưng tôi lại cảm thấy lá đỏ trải qua sương giá lại mạnh hơn hoa tháng hai. Nhưng còn có ý ám chỉ, đại khái là thế này: Kẻ may mắn đắc ý thời trẻ tuy giống như hoa tháng hai, rực rỡ đỏ tím, khí thế lấn át người, nhưng họ không chịu nổi gió sương, sao sánh bằng lá phong sau khi trải qua sương giá, lại còn đỏ hơn hoa tháng hai. Như vậy, lá sương ví như những người tuy không đắc chí nhưng có học vấn hoài bão, cũng có thể nói, Đỗ Mục lấy nó để ví với chính mình.

Đỗ Mục xuất thân từ dòng dõi thế gia vọng tộc. Ông nội ông chính là Đỗ Hữu, người biên tập bộ "Thông điển" nổi tiếng, từng làm tể tướng ba triều Đức Tông, Thuận Tông, Hiến Tông thời Đường. Bác và anh em họ của Đỗ Mục đều làm quan lớn (anh họ Đỗ Tông từng làm Tiết độ sứ, cũng từng làm tể tướng), nhưng cả đời Đỗ Mục lại không đắc chí. Ông đỗ đạt từ thiếu thời, quan tâm việc nước, rất có chí giúp đời, thế nhưng bị kẹp giữa đảng tranh lúc bấy giờ, làm quan kinh thành chỉ là hữu danh vô thực, mà vì hoàn cảnh kinh tế bức bách (Cha Đỗ Mục mất sớm, chi nhà ông không có bao nhiêu sản nghiệp, nên ông tự nói mình "ấu cô bần"), đành phải nhiều lần cầu xin ra ngoài làm quan. Sau tuổi trung niên, nhà thơ từng thốt lên "thập niên nhất giác Dương Châu mộng" này có chút khổ muộn, chuyển sang lối khoáng đạt, đối chiếu với sự hào phóng thuở thiếu thời. Bất cứ ai từng đọc "Phàn Xuyên tập" đều có thể thấy rõ điểm này. Bài "Sơn hành" này không rõ được sáng tác vào lúc nào, nhưng cảnh thơ đã thuộc loại khoáng đạt, nên hẳn là tác phẩm sau tuổi trung niên (Đỗ Mục sau bốn mươi tuổi, trong vòng tám năm, làm thứ sử bốn nơi, đều ở Giang Nam; mất năm năm mươi mốt tuổi). Tôi giải thích câu thứ tư của bài "Sơn hành" như trên, chính là dựa vào thân thế và đặc điểm tư tưởng của Đỗ Mục mà đưa ra suy luận táo bạo này.

Nhưng tại sao tôi lại sửa "ư" thành "tự" rồi mới dùng làm tên sách của mình?

Điều này phải nói đến mục đích của tôi khi viết cuốn sách này.

Vốn định viết về những biến động lớn về chính trị, xã hội và tư tưởng trong giai đoạn từ "Ngũ Tứ" đến năm 1927, muốn chỉ ra ở phương diện tổng thể rằng giai đoạn này dù cách mạng gặp trắc trở, phản cách mạng tạm thời chiếm thế thượng phong, nhưng cách mạng tất yếu sẽ giành thắng lợi cuối cùng; một số nhân vật chính trong sách, như những thanh niên tri thức xuất thân từ giai cấp địa chủ và tiểu tư sản, ban đầu (trước khi Quốc Dân Đảng phản bội năm 1927) đều rất "tả khuynh", trông như thể là những đảng viên cách mạng thật sự, nhưng kết quả thử thách, họ hoặc là tiêu cực, hoặc là ngả theo phe phản động. Nếu lấy lá sương để làm ví dụ, những kẻ "tả khuynh" giả hiệu này, tuy có đỏ hơn cả hoa đỏ thật, nhưng rốt cuộc cũng là mạo xưng, chỉ là "tự" (giống như) mà thôi, không phải thật. Lại nếu xét tình hình sau năm 1927, thế lực phản cách mạng tạm thời chiếm thế thượng phong, thì thời kỳ đắc thế của chúng (phản cách mạng) sẽ không kéo dài quá lâu, cũng giống như lá sương, chẳng bao lâu nữa cũng sẽ tàn rụng.

Đây chính là lý do vì sao tôi mượn câu thơ này của Đỗ Mục, nhưng lại sửa đi một chữ.

Tất nhiên, việc sử dụng ngược ý nghĩa bài thơ gốc như vậy, cắt lấy một câu làm tên sách, không tránh khỏi có chút khiên cưỡng, nhưng lúc đó vì gấp gáp không nghĩ ra tên sách nào hay hơn, mà nhà xuất bản lại thúc giục, nên đành tạm dùng như vậy đã.

Ai ngờ sau đó nhân sự biến đổi, mãi không có thời gian viết tiếp cuốn sách này, đến nỗi tên sách và phần hiện có của sách càng lúc càng không liên quan đến nhau. Những năm gần đây cũng thường có người hỏi về việc này, nay nhân dịp sách được in lại bản mới, đặc biệt giải thích tóm tắt quá trình trong đó tại đây. Cũng không phải có ý tự giễu, chỉ là hồi tưởng lại tình hình viết cuốn sách này trong tiếng "Lưỡng bộ cổ xuy" thì thấy khá buồn cười, mà mấy người hàng xóm lúc đó, trong đó có một người năm ngoái đã lộ diện, chính là "Sương diệp", vậy thì giữ lại cái tên sách này, đối với bản thân tôi mà nói, có chút ý nghĩa kỷ niệm về thời đó nơi đó, dường như cũng không phải là không được. Nếu tôi có thể sống thêm vài năm, tìm ra thời gian, viết tiếp hoàn thành cuốn sách này, trả xong món nợ cũ này, thì tất nhiên càng tốt hơn. Tuy nhiên, tôi không dám viết "tấm chi phiếu" gì ở đây cả.

Mao Thuẫn tại Bắc Kinh, tháng 4 năm 1958