Rạng sáng, bước ra khỏi phòng làm việc, tôi mệt đến mức khòm lưng gù lưng, băng qua một vùng tối tăm đi về phía khu nhà ở. Miệng không tự chủ được mà phát ra từng tiếng thở dài mệt mỏi. Đôi khi, đứng trong sân vắng lặng không một tiếng động, cảm thấy vô cùng thê lương. Nghĩ đến hai tiếng nữa trời sẽ sáng rõ, khắp nơi sôi động, mọi người sẽ bắt đầu một ngày mới, còn tôi lại kéo rèm cửa, chìm sâu vào giấc ngủ chết lặng.

Phải, tôi đã hoàn toàn tách rời khỏi quy luật sống của người bình thường, cảm giác như luôn ở trong bóng tối. Tôi khao khát ánh nắng rực rỡ chiếu rọi mình.

Thể lực đã rõ ràng không còn chống đỡ nổi, những đêm khuya lên lầu, tay vịn lan can, phải nghỉ ở mỗi khúc quanh mới có thể tiếp tục bước tiếp.

Khi bạn dốc hết sức mình muốn trốn tránh đủ loại can nhiễu để toàn tâm toàn ý dồn vào công việc, thì vô số sự quấy rầy lại tự tìm đến cửa, khiến bạn không được yên thân.

Đáng sợ nhất là những kẻ bà con lối xóm họ hàng. Họ chẳng bận rộn gì, có dư thời gian và sức lực để gây phiền phức cho bạn. Bạn đang hư cấu câu chuyện của người khác ở đây, còn họ thì ở những xóm núi xa xôi kia đang hư cấu câu chuyện về bạn. Nghe nói tôi đã "làm quan" lớn rồi, họ lập cho tôi mấy chốt canh gác, thảm nhung trải tận cổng cơ quan, bát ăn dùng bát vàng thìa bạc đũa ngà, xe chuyên dụng còn khắc mấy chữ "Lộ Dao chuyên dùng".

Đây đã là đãi ngộ của Nữ hoàng Elizabeth II rồi. Trong số họ, ai có thể tin rằng tôi khoác một chiếc áo bông, toàn thân đau nhức, co quắp trong căn nhà tồi tàn, có ngày chỉ chắp vá ăn một bữa, đến thời gian ngủ còn chẳng có chứ?

Thế là, họ thi nhau tìm đến tận cửa, nhờ bạn sắp xếp công việc, hỏi xin tiền, bắt bạn viết thư cho người này người kia để giải quyết vấn đề nọ vấn đề kia. Tôi càng ngày càng mất kiên nhẫn, có lúc thực sự muốn phát tiết cuồng loạn với họ một trận.

Họ hàng, từ này đến giờ nhắc đến vẫn khiến người ta rùng mình. Tôi từng mượn lời Tôn Thiếu Bình trong "Thế giới bình phàm" để bình luận: "Tình hữu ái giữa người với người không nằm ở chỗ có phải là họ hàng hay không. Phải, hồi nhỏ, chúng ta thường coi hai chữ 'họ hàng' là vô cùng tốt đẹp và quan trọng. Khi đã trưởng thành, bắt đầu cuộc sống độc lập, chúng ta nhanh chóng biết được rằng, quan hệ họ hàng thường rất tầm thường; tìm cách chiếm lợi của nhau, không chiếm được lợi thì lật mặt; thậm chí những khó khăn lớn nhất trong cuộc sống của bạn thường cũng do họ hàng gây ra; cuộc sống cũng sẽ cho bạn biết, họ hàng thường không chân thành với bạn bằng bạn bè." Có lẽ những cảm xúc này hơi cực đoan một chút. Nhớ rằng đại thi hào Nga Pushkin trong "Eugene Onegin" cũng từng có cảm xúc tương tự về điều này. Tôi nghĩ sẽ có người phản đối quan điểm này, nhưng chắc chắn cũng sẽ có người ủng hộ. Tạm thời cứ để đây như một chủ đề gây tranh cãi cho độc giả đánh giá.

Một sự can nhiễu khác đến từ môi trường xung quanh. Nói thật, giới văn học xưa nay không phải là nơi chốn tốt lành gì. Ở đây không có gió cũng nổi sóng. Bạn không có thành tựu không có bản lĩnh, người ta coi thường; bạn có năng lực có thành tích, lại có người nhìn không vừa mắt. Bạn lười biếng, người ta khinh bỉ; bạn cần cù, lại bị nghị luận; đi bộ nhanh, nói bạn kiêu ngạo; đi bộ chậm, nói bạn già nua cũ kỹ. Bạn sẽ thỉnh thoảng nghe ai đó khuyến khích phải có kết quả. Nhưng một khi thực sự có kết quả, thì đừng mong yên ổn nữa. Ở đây sản sinh ra nhà văn, nhưng cũng sản sinh ra chính khách và phường vô lại. Không làm nên trò trống gì có khi cả đời lại bình an vô sự, biết đâu lại "trồng đậu được đậu". Trong một cơ quan như vậy, một trong những hiện tượng thú vị nhất là: những đứa trẻ là bận rộn nhất, ngủ muộn dậy sớm, chăm chỉ học hành; tiếp theo là các bà vợ bận rộn, sáng ra tối về, bận đi làm; người không bận rộn nhất chính là các ông văn sĩ, có thể uống một chén trà từ sáng đến tối.

Nếu có ý định "thành danh thành gia", không tránh khỏi có những dòng ngầm cuộn chảy, khiến bạn rối loạn tâm trí. Do sự thấu hiểu về cuộc sống của mỗi người rất khác biệt, nên những xung đột này là hiện tượng tự nhiên.

Mặc dù giới văn học không hẳn hoàn toàn như vậy, nhưng tuyệt đối không phải là nói quá. Những nơi này tuy không nghe thấy tiếng súng tiếng pháo, nhưng lại có nhiều "mặt trận vô hình". Không nghi ngờ gì nữa, thể chế văn học của nước ta cũng cần phải cải cách sâu sắc. Đây tất nhiên là chuyện để nói sau.

Trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, tôi không đủ sức phản ứng lại với tất cả mọi thứ. Để hoàn thành tác phẩm, dù có bị úp chậu phân lên đầu, cũng coi như không có chuyện gì xảy ra. Tôi tin chắc rằng cuộc sống cuối cùng sẽ đưa ra phán quyết về đúng sai.

Nhưng áp lực lớn nhất vẫn đến từ tình hình văn học. Tôi biết, văn học nước ta đang đi đến thời điểm cao trào của việc đổi mới các kiểu thức. Sự thay đổi của nó diễn ra từng ngày từng tháng, chưa từng có tiền lệ.

Lý luận văn học vẫn "lớn hơn" sáng tác văn học. Nhiều bài phê bình liên tục lặp đi lặp lại bàn luận về một tác phẩm ngắn hoặc vừa nào đó, quan điểm na ná như nhau.

Rất nhiều người đang phẫn nộ công kích mấy vị lão nhân cao tuổi ở Viện Hàn lâm Thụy Điển, tại sao không đoái hoài đến những thành tựu của văn học đương đại Trung Quốc?

Thế là, tìm mấy tác phẩm đại diện của những sáng tác này, tranh thủ lật xem qua. Quả thực có một số biểu hiện rất không tầm thường. Nhưng không nghi ngờ gì nữa, nếu so sánh với các bậc thầy hiện đại phái phương Tây và Mỹ Latinh như Kafka, Joyce, Faulkner, Hemingway, Simon, Cela, Böll, Lenz, Singer, Borges, Marquez, Llosa, thì vẫn còn một khoảng cách khá lớn, chưa thể nói đến chuyện vượt qua.

Thế nhưng, phải nhìn thẳng vào thực tế phát triển văn học của nước ta hiện nay. Là một nhà văn, tuyệt đối không được đối xử hẹp hòi với các quan điểm và sáng tác văn học khác nhau, mà phải phân tích kỹ lưỡng, suy nghĩ nghiêm túc. Chỉ khi nhìn rõ môi trường mình đang sống, mới có khả năng nhìn rõ chính mình. Người khác không phải là duy nhất, bạn cũng không phải là duy nhất.

Vấn đề lại quay về chỗ cũ trước khi viết — chỉ có thể làm công việc của mình theo cách của mình.

Tất nhiên, áp lực to lớn này là vô cùng khắc nghiệt. Bạn cảm thấy mình hoàn toàn bị ném vào một góc tối tăm không ai hay biết, dường như không chỉ là đang làm việc theo phương thức cổ điển, mà chính bản thân mình cũng đã biến thành một món cổ vật chôn dưới đất. Căn xưởng tối tăm này chính là biểu tượng. Chỉ còn thiếu vài mạng nhện nữa thôi.

Cũng may là phần một đã hoàn thành hết cả.

Tạm thời dọn dẹp mặt bàn sạch sẽ hoàn toàn, chỉ để lại hai mươi tập giấy bản thảo đặt ở đó.

Lặng lẽ hút thuốc lá cả một buổi chiều, uống không ngừng nghỉ bao nhiêu tách cà phê, sau đó một mình đi vào công viên bao quanh thành cổ trong bóng chiều nhập nhoạng. Nhìn ngắm ánh đèn khắp thành phố, nghĩ đến rất nhiều chuyện. Chuyện quá khứ, chuyện hiện tại, chuyện tương lai; chuyện của người khác; chuyện gia đình, chuyện cá nhân; chuyện xã hội, quốc gia, thế giới. Chỉ có lúc này, mới hoàn toàn rời xa tác phẩm, mới có thể nghĩ đến những việc khác. Đồng thời nghĩ rằng nên dùng cả một ngày đi mua mấy bộ quần áo, mua chút vật dụng sinh hoạt tử tế, chỉnh đốn lại bản thân. Hơn một năm qua, mọi sinh hoạt đều là chắp vá qua ngày, đến cả chiếc áo sơ mi để thay cũng chẳng có thời gian đi mua.

Không phải là đã hoàn toàn nhẹ nhõm.

Không phải. Vấn đề nghiêm trọng hơn đang án ngữ ngay trước mắt.

Theo tình hình văn hóa lúc bấy giờ, việc đăng và xuất bản cuốn sách này rất có vấn đề.

Trước hết tất nhiên là vì cuốn sách này cơ bản sử dụng thủ pháp cái gọi là "truyền thống" để thể hiện, đi ngược lại với trào lưu văn học lúc bấy giờ; các tạp chí và nhà xuất bản thông thường đều đổ xô theo đuổi các tác phẩm trào lưu mới, sẽ không hứng thú với loại tác phẩm này. Ngoài ra, cả bộ sách gồm ba phần, đây mới chỉ là phần một, ai biết hai phần sau sẽ ra sao — về điểm này, nói thật, ngay cả bản thân tôi cũng không chắc chắn, làm sao có thể khiến người ta tin tưởng suông được chứ? Quan trọng hơn nữa, cả bộ sách sẽ có một triệu chữ, con số khổng lồ như vậy đối với bất kỳ đơn vị xuất bản nào (đặc biệt là tạp chí) đều là một gánh nặng nặng nề. Một số tạp chí và nhà xuất bản đã thể hiện thái độ né tránh, tôi hoàn toàn có thể hiểu được.