Lúc này, tôi về cơ bản là "hai tai không nghe chuyện ngoài cửa sổ, một lòng chỉ đọc sách thánh hiền". Tôi thậm chí cố ý "chấm dứt" sự quan tâm đến tình hình văn học Trung Quốc trước mắt, chỉ biết rằng đã xuất hiện hàng loạt danh từ mới, khái niệm mới như lũ, một cảnh tượng vô cùng náo nhiệt, rầm rộ.
"Văn đàn" bắt đầu lạnh nhạt với tôi, và tôi cũng lạnh nhạt với cái "đàn" này. Tôi chỉ tràn đầy nhiệt huyết như tôn giáo đối với việc mình cần làm. "Tương khán lưỡng bất yếm, chỉ hữu Kính Đình sơn". Chỉ có thể như vậy. Thế cũng tốt.
Trong tất cả những tiểu thuyết trường thiên mà tôi đã đọc, tác phẩm nước ngoài chiếm đại đa số.
Nhìn từ ý nghĩa tiểu thuyết hiện đại để quan sát tiểu thuyết trường thiên cổ điển Trung Quốc, trong bốn bộ sách có thành tựu cao nhất là "Thủy Hử", "Tam Quốc Diễn Nghĩa", "Kim Bình Mai" và "Hồng Lâu Mộng", thì "Hồng Lâu Mộng" đương nhiên là đỉnh cao, nó có thể sánh ngang với tác phẩm của bất kỳ đại sư nào trong lịch sử tiểu thuyết trường thiên thế giới. Trong tiểu thuyết trường thiên Trung Quốc hiện đương đại, ngoài "Kích lưu tam bộ khúc" của Ba Kim, tôi khá coi trọng "Sáng nghiệp sử" của Liễu Thanh. Ông ấy là đồng hương của tôi, hơn nữa lúc còn sống từng trực tiếp dạy bảo tôi. "Sáng nghiệp sử" tuy có những hạn chế nhất định ở vài phương diện, nhưng không nghi ngờ gì nữa, nó có vị trí độc đáo trong nền văn học đương đại nước ta. Lần này, trong các tác phẩm trường thiên của Trung Quốc, tôi tập trung nghiên cứu "Hồng Lâu Mộng" và "Sáng nghiệp sử". Đây là lần thứ ba tôi đọc "Hồng Lâu Mộng", lần thứ bảy đọc "Sáng nghiệp sử".
Cho dù là mùa hè mồ hôi nhễ nhại, hay mùa đông run rẩy vì lạnh, ngày đêm chìm đắm trong sách vở, trạng thái tinh thần hoàn toàn trở thành một học sinh trung học đang ôn thi đại học, hoặc đã trở thành một "mọt sách" thuần túy.
Hoạt động đọc sách chuyên biệt để viết "Thế giới bình phàm" này tiến hành đến mức gần như khiến người ta không thể chịu nổi, liền lập tức theo kế hoạch chuyển sang "công trình cơ bản" khác —— chuẩn bị tài liệu bối cảnh cho tác phẩm.
Theo thiết kế sơ bộ, nội dung cuốn sách này sẽ liên quan đến đời sống xã hội rộng khắp ở thành thị và nông thôn Trung Quốc trong mười năm từ 1975 đến 1985.
Mười năm này là thời kỳ chuyển mình lớn của xã hội Trung Quốc, trong đó chứa đầy những sự kiện lịch sử trọng đại dồn dập; mà những sự kiện này lại móc nối với nhau, là nhân quả của nhau, tác phẩm mang ý đồ kết cấu theo kiểu biên niên sử nào đó này không thể né tránh chúng. Tất nhiên, tôi sẽ không dùng con mắt của nhà chính trị để xem xét những sự kiện lịch sử này. Ý nghĩ cơ bản của tôi là, phải dùng con mắt lịch sử và nghệ thuật để quan sát trạng thái sinh tồn và cuộc sống của con người trong bối cảnh xã hội lớn (hoặc nói là điều kiện) như vậy. Thái độ đối với các sự kiện chính trị dưới bối cảnh lịch sử đặc định nào đó sẽ được bộc lộ trong tác phẩm; nhìn qua thì giống thái độ của tác giả, thực ra cơ bản nên là thái độ của nhân vật trong điều kiện lịch sử đó; tác giả nên đứng trên tầm cao lịch sử, thực sự thể hiện chức năng "thư ký" mà Balzac đã nói. Nhưng, thái độ của nhà văn đối với cuộc sống tuyệt đối không thể "trung lập", anh ta phải đưa ra phán đoán triết học (dù không chính xác), và phải đầy nhiệt huyết, chân thành bày tỏ nhân sinh quan và tính nhân văn của mình với độc giả. Đúng như Lev Tolstoy vĩ đại từng nói: "Trong bất kỳ tác phẩm nghệ thuật nào, thái độ của tác giả đối với cuộc sống cũng như những miêu tả phản ánh thái độ sống của tác giả trong tác phẩm, đối với độc giả mà nói là vô cùng quan trọng, cực kỳ có giá trị, có sức thuyết phục nhất... Sự hoàn chỉnh của tác phẩm nghệ thuật không nằm ở sự thống nhất của cấu tứ, không nằm ở sự chau chuốt nhân vật, cùng những thứ khác vân vân, mà nằm ở thái độ sống rõ ràng và kiên định của chính tác giả, thái độ này thẩm thấu toàn bộ tác phẩm. Có khi, nhà văn thậm chí cơ bản có thể không cần gia công tô điểm về hình thức, nếu thái độ sống của anh ta được phản ánh rõ ràng, sinh động, nhất quán trong tác phẩm, thì mục đích của tác phẩm đã đạt được." (Chertkov ghi chép, 1894).
Bây giờ, nhiệm vụ hàng đầu là phải nắm vững hoàn toàn mười năm này ở Trung Quốc (thậm chí là cả thế giới —— bởi vì Trung Quốc không phải là một thực thể cô lập, nó là một thành viên của thế giới) rốt cuộc đã xảy ra chuyện gì. Không chỉ là hiểu biết vĩ mô, mà còn nên có hiểu biết vi mô. Bởi vì Trung Quốc rộng lớn nên các địa phương khác biệt rất nhiều, cùng một chính sách thời đó có thể có nhiều cách làm và biểu hiện khác nhau. Những việc xảy ra trong mười năm này đại thể chúng ta đều đã trải qua, cũng hiểu biết một cách chung chung, nhưng để đưa vào miêu tả trong tác phẩm thì còn xa mới đủ. Cuộc sống có thể được hư cấu hóa, nhưng lịch sử không được phép bịa đặt, không được có nửa điểm điều gì giống mà không phải, sai lệch. Chỉ khi làm rõ triệt để bối cảnh lịch sử xã hội, mới có thể miêu tả chính xác trạng thái sinh hoạt và trạng thái tinh thần của con người trong những bối cảnh này bằng nghệ thuật.
Cách thức đáng tin cậy hơn là tra cứu báo chí trong mười năm này —— tra theo từng ngày, từng tháng, từng năm. Báo chí không chỉ ghi chép những sự kiện trọng đại xảy ra đầu tiên trong và ngoài nước, mà còn có sự phản ánh chung về cuộc sống của con người lúc bấy giờ.
Thế là, tôi tìm đến toàn bộ các tập hợp bản của "Nhân Dân Nhật Báo", "Quang Minh Nhật Báo", một loại báo tỉnh, một loại báo địa phương và "Tham Khảo Tin Tức" trong mười năm này.
Trong phòng lập tức chất lên từng "ngọn núi" này đến "ngọn núi" khác.
Tôi bắt đầu công việc khô khan mà cần thiết này không quản ngày đêm, lật xem từng trang một, và tiện tay ghi chép lại những sự kiện lớn vào năm nào, tháng nào, ngày nào và một số thứ cho là "có ích" vào sổ tay. Khối lượng công việc quá khổng lồ, giữa chừng gần như trở thành một kiểu lao động máy móc như nô lệ. Khóe mắt dính ghèn, đầu ngón tay bị giấy cọ đến mức lộ ra mao mạch, đặt trên giấy, giống như đặt trên lưỡi dao, đành phải chuyển sang dùng lòng bàn tay (chỗ đó thịt dày hơn) để tiếp tục lật xem.
Tốn mất mấy tháng trời, mới làm xong công việc gây phiền nhiễu này. Sau này chứng minh, việc này vô cùng quan trọng, nó mang lại sự tiện lợi cực lớn cho việc viết lách của tôi —— bất cứ lúc nào, tôi đều có thể nhanh chóng tra tìm xem vào ngày nọ tháng nọ, thế giới, Trung Quốc, một tỉnh, một địa phương (địa phương lại phản ánh trực tiếp tình hình các mặt ở cơ sở thời đó) đã xảy ra chuyện gì.
