Năm 1987, khi đến thăm Tây Đức, tôi đã từng thảo luận với một vài nhà văn nước ngoài về những vấn đề liên quan đến phương diện này, và đã đạt được nhận thức chung. Quan điểm của tôi là, chỉ khi trên mảnh đất văn hóa lịch sử vĩ đại của dân tộc ta, sản sinh ra những thành quả văn học mới thực sự mang đặc tính riêng của chúng ta, đồng thời khiến cả thế giới cảm động và thấy mới mẻ, thì những tác phẩm với hình thức biểu hiện hiện đại của chúng ta mới có lẽ sẽ có xu hướng trưởng thành. Đúng như những gì các bậc đại sư đương đại Mỹ Latinh đã làm. Ngày trước họ cũng chịu ảnh hưởng của các nhà văn Âu Mỹ (ví dụ như Faulkner ảnh hưởng đến Marquez), nhưng họ không hề đi theo lối mòn, ngược lại đã lập lại chỗ đứng trên nền tảng lịch sử văn hóa bản địa, trên cơ sở đó tạo ra những thành quả văn học sáng tạo thực sự thuộc về dân tộc mình, từ đó mới giành được sự tôn trọng của văn học Âu Mỹ. Nếu cứ mãi bắt chước người khác, sùng bái người khác, coi thường thậm chí khinh miệt lịch sử văn hóa vĩ đại sâu dày của dân tộc mình, thì kiểu "du nhập" nhai sống nuốt tươi như vậy tất định không có tương lai. Chúng ta cần tham khảo tất cả những nền văn học nước ngoài ưu tú để phát triển tốt hơn nền văn học mới của dân tộc ta, nhưng không cần thiết phải biến những "thứ ngoại lai" thành vũ khí dọa nạt chính mình. Thực tế, chúng ta đã thấy, rất nhiều trào lưu văn hóa mới của phương Tây đương đại đều chịu sự gợi mở và ảnh hưởng của văn hóa truyền thống Trung Quốc ở những mức độ khác nhau, thậm chí đã thẩm thấu vào rất nhiều phương diện trong đời sống xã hội của họ. Vậy thì tại sao chúng ta lại phải số điển vong tổ, tự khinh rẻ chính mình?
Về cái gọi là "thuyết lỗi thời của chủ nghĩa hiện thực" thời bấy giờ, lại càng đáng để bàn thảo hơn. Có lẽ chủ nghĩa hiện thực một ngày nào đó sẽ "lỗi thời", nhưng trong phạm trù lịch sử hiện tại và trong một thời đại khá dài sau này, chủ nghĩa hiện thực vẫn sẽ có sức sống mãnh liệt. Đời sống và nghệ thuật đã chứng minh và sẽ tiếp tục chứng minh điều này, chứ không nằm ở những kết luận hồ đồ của một lý thuyết nào đó vốn tồn tại đầy thiên kiến. Dù cho một ngày nào đó chủ nghĩa hiện thực thực sự "lỗi thời", một "chủ nghĩa" vĩ đại hơn ngự trị trên đỉnh đầu chúng ta, thì chủ nghĩa hiện thực với tư cách là một hiện tượng văn học thuộc phạm trù lịch sử nhất định, sự huy hoàng của nó vẫn là mãi mãi.
Vấn đề hiện nay là, nếu xem xét một cách nghiêm túc, liệu chủ nghĩa hiện thực trong văn học đương đại nước ta đã phát triển đến mức tương tự như văn học hiện thực Nga và Pháp thế kỷ 19, đến mức chúng ta phải đi tìm kiếm con đường tiến lên mới hay không? Thực tế, văn học hiện thực vẫn chưa có sự thể hiện đầy thuyết phục trong lịch sử văn minh năm nghìn năm liên tục của chúng ta. Mặc dù chủ nghĩa hiện thực vẫn luôn được xưng tụng là dòng chủ lưu của văn học đương đại chúng ta, nhưng cũng giống như chủ nghĩa hiện đại mới nổi lên gần đây, nó vẫn đang trong giai đoạn phát triển, căn bản chưa đạt đến mức trưởng thành đến độ không còn cần thiết nữa.
Sự thể hiện của chủ nghĩa hiện thực trong văn học, tuyệt đối không chỉ là vấn đề phương pháp sáng tác, mà chủ yếu phải là một loại tinh thần. Từ tầm cao đó nhìn bao quát văn học đương đại của chúng ta, không khó để nhận ra rằng, rất nhiều tác phẩm được sáng tác bằng cái gọi là phương pháp hiện thực, thực tế lại khác xa với tinh thần hiện thực mà văn học yêu cầu. Chúng ta không cần phải chỉ ra từng tác phẩm của mấy chục năm qua, chỉ riêng các tác phẩm trước sau thời kỳ "Đại nhảy vọt" thậm chí trong mười năm Cách mạng Văn hóa cũng đã đủ để giải thích vấn đề. Nhiều tác phẩm treo biển hiệu "chủ nghĩa hiện thực" thực ra đã bóp méo căn bản đời sống hiện thực. Kiểu "chủ nghĩa hiện thực" giả tạo này thực ra nên quy vào văn học "phái phi lý", sao có thể nói đây là văn hóa hiện thực được? Mà kiểu giả mạo chủ nghĩa hiện thực này vẫn luôn xâm hại văn học của chúng ta, gốc rễ của nó đến nay vẫn chưa dứt.
Sau Cách mạng Văn hóa, những tác phẩm có phẩm cách hiện thực dần dần xuất hiện, nhưng hoàn toàn không thể nói đến sự trưởng thành về ý nghĩa tổng thể, càng không có nhiều tác phẩm có dung lượng lớn.
Đặc biệt là một số tác phẩm gây chấn động xã hội trong giai đoạn đầu, mặc dù nỗ lực phản ánh chân thực diện mạo đời sống xã hội, nhưng vẫn tồn tại khuynh hướng đơn giản hóa. Ví dụ như vẫn chia con người thành hai loại người tốt và người xấu – chỉ là đảo ngược lại người tốt kẻ xấu trong các tác phẩm thời "Bè lũ bốn tên" trước đây. Phải, người tốt kẻ xấu cuối cùng cũng đã gần với "tiêu chuẩn" thực tế trong đời sống, nhưng so với sự phơi bày sâu sắc về con người và mối quan hệ giữa người với người mà chủ nghĩa hiện thực chân chính yêu cầu thì còn cách một khoảng rất xa.
Ngoài ra, khi xem xét một hiện tượng văn học có "lỗi thời" hay không, tầm mắt nên hướng về đại đa số độc giả. Trong điều kiện thông thường, những gì độc giả vẫn chấp nhận và hoan nghênh, thì chứng tỏ nó có lý do để tiếp tục tồn tại. Tất nhiên, tầng lớp độc giả nước ta khá phức tạp. Điều này càng cần thiết phải dùng nhiều hình thức văn học đa dạng để đáp ứng nhu cầu xã hội, huống hồ đại đa số độc giả dễ chấp nhận hình thức văn học này hơn. Tầng lớp độc giả của các tác phẩm "phái hiện đại" nhỏ, đây là sự thật ở Trung Quốc hiện tại; hình thức văn học này nên tồn tại và phát triển, điều này cũng không có gì phải nghi ngờ; chỉ là chúng ta không thể vì thế mà thiếu trách nhiệm bỏ mặc đại đa số độc giả, chỉ thỏa mãn một bộ phận nhỏ người đọc. Quan trọng hơn, những tác phẩm hiện thực xuất sắc thậm chí có thể thỏa mãn độc giả ở mọi tầng lớp, trong khi các tác phẩm trào lưu mới ít nhất ở Trung Quốc hiện nay vẫn chưa làm được điều đó.
Việc nhất định phải phân định cao thấp giữa phương pháp sáng tác hiện thực và phương pháp sáng tác phái hiện đại, thực tế là một sự hoang đường của phê bình. Xét về căn bản, bất kỳ thủ pháp nào cũng có thể viết ra những tác phẩm trình độ cao, cũng có thể viết ra những tác phẩm thấp kém. Vấn đề không nằm ở việc dùng phương pháp gì để sáng tác, mà nằm ở việc nhà văn khắc phục sự tầm thường trong tư tưởng và nghệ thuật như thế nào. Một nhà văn trưởng thành sẽ không bao giờ "Lỗ Tẩu bàn về Ngũ Kinh, tóc bạc chết trên chương cú", họ dùng bất kỳ thủ pháp nào cũng có thể viết ra những trang viết kiệt xuất. Khi tôi đọc đi đọc lại tác phẩm nổi tiếng "Trăm năm cô đơn" mà nhà văn vĩ đại đương đại Colombia Gabriel Garcia Marquez sáng tác bằng thủ pháp chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, ngay sau đó lại đọc tác phẩm mới "Tình yêu thời thổ tả" mà ông viết bằng thủ pháp chủ nghĩa hiện thực truyền thống cổ điển thuần túy. Đây chính là sự gợi mở tốt nhất dành cho chúng ta.
Tất cả những điều trên đều đã trả lời cho bài toán khó mà tôi gặp phải khi bắt đầu cấu tứ "Thế giới bình thường" – tức là dùng phương thức nào để xây dựng tác phẩm này.
Tôi quyết định dùng thủ pháp chủ nghĩa hiện thực để xây dựng tác phẩm quy mô đồ sộ này. Tất nhiên, tôi muốn trên cơ sở thực tiễn vĩ đại của các bậc đại sư đi trước và chút kinh nghiệm ít ỏi của bản thân, nỗ lực có được sự thể hiện mang ý nghĩa hiện đại – chủ nghĩa hiện thực vẫn luôn có tiền cảnh đổi mới rộng lớn.
Tôi đã nhận thức được rằng, đối với một tác phẩm tốn thời gian nhiều năm, thậm chí có thể vắt kiệt sinh lực chủ yếu của cả cuộc đời tôi như thế này, tuyệt đối không được mù quáng và tùy hứng. Nếu đây là một tác phẩm dung lượng nhỏ, tôi không ngại thử chạy theo thời thượng, thất bại rồi thì vứt vào sọt rác là xong. Còn tác phẩm dùng cả tuổi trẻ và sinh mạng để thế chấp thế này, không thể đầu tư bằng thái độ "thử nghiệm", nó phải được tiến hành trong những điều kiện mà bản thân cho là đáng tin cậy hơn, có thể nắm bắt được. Nói thật, tôi không dám mơ mộng về sự thành công của tác phẩm này, nhưng tôi cũng "không thể thất bại".
Đây chính là động cơ tâm lý cơ bản và một khía cạnh khác khiến tôi quyết định dùng phương pháp hiện thực để xây dựng tác phẩm này.
Tôi đồng thời nhận thức được rằng, thái độ ngoan cố không biết thời thế này, chỉ có thể khiến bản thân rơi vào thế cô lập trong phong trào văn học hiện tại ở Trung Quốc. Nhưng tôi đã có sự chuẩn bị tinh thần đầy đủ cho việc này. Sự cô lập đôi khi không làm con người trở nên yếu đuối, thậm chí có thể khiến tinh thần con người mạnh mẽ hơn, phấn chấn hơn.
Không còn nghi ngờ gì nữa, đây lại là một sự thách thức. Là cá nhân thách thức tập thể. Mà ý thức thách thức này thực tế luôn xuyên suốt toàn bộ hoạt động sáng tác của tôi, tiểu thuyết trung thiên "Một màn kinh tâm động phách" là như vậy, "Trong những ngày gian khó" cũng là như vậy. Đặc biệt là "Nhân sinh", hoàn toàn là một sự thách thức trong trạng thái vô cùng tỉnh táo.
Khi còn ở đại học, ngoài việc dưới sự hướng dẫn của lịch sử văn học châu Âu, lịch sử văn học Nga và lịch sử văn học Trung Quốc để đọc một cách khá hệ thống các danh tác qua các thời kỳ lịch sử trong và ngoài nước ra, thì tôi còn chui vào phòng đọc, lật giở hầu hết các tạp chí văn học quan trọng của Trung Quốc kể từ khi thành lập nước, từ số phát hành đầu tiên cho đến số cuối cùng sau khi Cách mạng Văn hóa bắt đầu. Đọc xong những tạp chí này, thực tế cũng tương đương với việc kiểm duyệt diện mạo cơ bản, thành tựu chủ yếu và các tác phẩm đại diện của văn học Trung Quốc sau năm 1949. Điều khiến tôi ấn tượng sâu sắc là, con người trong các tác phẩm này hiếm khi là ngoại lệ, đều bị chia thành hai loại tốt và xấu. Mà khi đem ấn tượng này so sánh chéo với các danh tác trong và ngoài nước mà tôi đang đọc cùng lúc, tôi liền cảm thấy vô cùng không hài lòng với hiện tượng này trong văn học đương đại nước ta, tất nhiên cũng không hài lòng với những tác phẩm như trẻ con vẽ bậy của chính mình thời đó. Sau khi thời đại "Bè lũ bốn tên" kết thúc, mặc dù văn học Trung Quốc đã thoát khỏi sự giam cầm, rất nhiều tác phẩm đã dũng cảm phơi bày các vấn đề xã hội và gây tiếng vang lớn trong quần chúng độc giả, nhưng vẫn chưa có sự kiểm điểm căn bản về vấn đề quan trọng này. Vì vậy, tôi muốn thực hiện một lần thử thách đối với toàn bộ hiện tượng văn học này, thế là có động cơ viết tác phẩm "Nhân sinh". Tôi muốn cung cấp cho giới văn học, giới phê bình, cho những độc giả đã quen xem câu chuyện người tốt kẻ xấu hoặc kết thúc có hậu một hình tượng mới, một người khó lòng phân biệt được là "người tốt hay người xấu". Đối với hình tượng Cao Gia Lâm về sau gây ra những tranh luận rộng rãi trong giới văn học và xã hội, lúc viết tôi đã nghĩ đến... Đây cũng chính là mục đích mà tôi muốn đạt tới.
Đã như vậy, tôi luôn không sợ hãi việc đứng ngược chiều gió, thì sự cô lập mà tôi sắp đối mặt hoặc sự thách thức mà tôi sắp tiến hành, đều nên được xem là bình thường, không cần phải được mất lo âu, lòng dạ rối bời. Cần phải nhận thức rằng, bất kỳ công việc sáng tạo độc lập nào cũng là một sự thách thức, không chỉ đối với người đương thời, mà còn đối với người xưa, vậy thì trong tiến trình hào hùng này, nên dám thiết lập một ý thức "không có tấm gương" – điều này chẳng liên quan gì đến việc tự cao tự đại cả.
"Ý thức không có tấm gương" chính là được thiết lập trên tiền đề có rất nhiều tấm gương. Có lẽ sứ mệnh của mỗi thế hệ nhà văn là vượt qua người đi trước (bất kể cuối cùng có đạt được hay không), nhưng trước tiên ít nhất nên biết người đi trước đã tạo ra kết quả vĩ đại đến nhường nào. Bất kỳ văn nhân cuồng vọng nào, chỉ cần anh ta đứng trước giá sách trong thư viện, đặt mình vào trong biển sách, thì sẽ biết bản thân mình nhỏ bé và nực cười đến nhường nào.
Đối với nhà văn, đọc sách giống như tằm ăn lá dâu, là một nhu cầu của bản thân.
Tằm sống đến già ăn đến già, cho đến khi có thể nhả tơ dệt thành kén; nhà văn cũng phải sống đến già học đến già, để khiến bản thân cũng có thể biến những lá dâu đã ăn thành kén.
Sau khi "Thế giới bình thường" bước vào công tác chuẩn bị cụ thể, đầu tiên là một quá trình đọc sách quy mô lớn. Một số sách là đọc lại, một số sách là đọc mới. Có cuốn đọc kỹ, có cuốn đọc lướt. Phần lớn là tiểu thuyết trường thiên, đặc biệt là cố gắng đọc, nghiên cứu, phân tích các tác phẩm dài kỳ cổ kim đông tây. Trong thời gian đó, tôi đã lập một kế hoạch đọc gần trăm bộ tiểu thuyết trường thiên, sau đó đã hoàn thành được tám chín phần mười. Đồng thời cũng đọc các loại tạp thư khác, các tác phẩm lý luận, chính trị, triết học, kinh tế, lịch sử và tôn giáo, vân vân. Ngoài ra, còn tìm một số tác phẩm chuyên ngành, nông nghiệp, thương mại, công nghiệp, khoa học kỹ thuật cũng như thu thập một lượng lớn các loại sách nhỏ mang tính tri thức, chẳng hạn như nuôi cá, nuôi ong, bón phân, thuế vụ, tài vụ, khí tượng, lịch pháp, trồng rừng, cải tạo đất, phong tục, dân tục, UFO (vật thể bay không xác định), vân vân. Thời gian đó, trong phòng chỗ nào cũng chất đầy sách và tư liệu, trên bàn, đầu giường, bàn trà, bậu cửa sổ, thậm chí cả trong nhà vệ sinh, để ở bất cứ lúc nào bất cứ nơi đâu đều có thể tiện tay lấy được tài liệu đọc. Đọc sách nếu không phải là một sự tiêu khiển, thì đó là việc vô cùng tra tấn, giống như bơi lội không ngừng nghỉ trong thời gian dài, khiến con người kiệt sức, có cảm giác như lúc nào cũng sắp chết chìm.
Sách càng đọc nhiều, bạn càng cảm thấy trước mắt là những dãy núi cao sừng sững không đếm xuể. Đứng trước những tòa lâu đài tinh thần hùng vĩ mà nhân loại đã dựng xây này, bạn chỉ có thể "nghiêng mình nhìn về phía tây mà dài thở dài"!
Trong lúc "thở dài" đó, tôi bắt đầu thử tháo dỡ những công trình hùng vĩ muôn hình vạn trạng này, nỗ lực từ những góc độ khác nhau để thể nghiệm xem các bậc đại sư đã nhọc lòng khéo léo xây dựng chúng lên như thế nào. Hơn nữa, bất kể có năng lực hay không, tôi cũng vô cùng dũng cảm mà "vạch lá tìm sâu" đối với một số tác phẩm trong đó, khi thưởng thức chúng, cũng dùng con mắt thẩm mỹ của mình để đưa ra phê phán, kể cả đối với những nhà văn mà tôi vô cùng kính trọng.
