31

Tuy nhiên, đừng quên rằng trong tiến trình lịch sử to lớn này, chúng ta cũng sẽ phải trả giá đắt, trong đó bao gồm việc chúng ta buộc phải từ bỏ nhiều điều mà mình từng trân quý.

Đây chính là nỗi đau vĩnh hằng của chúng ta.

Nhân loại thường vừa lưu luyến quá khứ, vừa kiên định bước tới tương lai, mãi mãi đứng trên ranh giới giao thoa giữa quá khứ và tương lai. Sự mất mát và niềm hoan hỉ cùng tồn tại. Đặc biệt là mối quan hệ giữa con người và đất đai, tựa như mối quan hệ giữa con cái và cha mẹ. Con cái cuối cùng cũng có ngày rời xa cha mẹ để tự mình làm cha làm mẹ, nhưng mối liên hệ tình cảm giữa hai bên thì không bao giờ có thể cắt đứt hoàn toàn. Từ đó mà suy ra, đừng hòng dùng những lý luận và quan niệm đơn giản để võ đoán phán xét tình cảm này là "tiến bộ" hay "lạc hậu".

Vậy thì, khi lịch sử yêu cầu chúng ta nhấc chân bước tới bờ bên kia của cuộc sống mới, chúng ta sẽ lưu luyến tạm biệt "mảnh đất cũ" mà mình từng sống, hay tàn nhẫn cắt đứt đoạn tuyệt?

Đây là mệnh đề của nhà văn Nga Rasputin, cũng là mệnh đề của tôi.

Phán đoán của triết học là một chuyện, cảm nhận của nghệ thuật lại là chuyện khác. Trong cảm nhận của nghệ sĩ có thể chứa đựng phán đoán của triết gia, nhưng phán đoán của triết gia chưa chắc đã bao hàm được cảm nhận của nghệ sĩ. Sự xung đột giữa lý trí và tình cảm cũng chính là chủ đề vĩnh hằng của nghệ thuật.

Rasputin từng viết "Vĩnh biệt Matyora", tác phẩm đã vạch trần chính mệnh đề đau đớn mà đầy nhiệt huyết này.

Toàn bộ tiểu thuyết của tôi từ trước tới nay, có lẽ đều có thể nằm trong chủ đề lớn này. Chương 30, quyển 6, phần 3 của "Thế giới bình phàm" có thể xem như một "chi tiết" nhỏ mà tôi viết riêng về khía cạnh này.

Vấn đề nông thôn bất hạnh của nước ta là do lịch sử hình thành; là do lịch sử cổ đại và lịch sử hiện đương đại hình thành. Chính trị gia, triết gia và nhà kinh tế học đều có thể dùng lý trí để đối mặt trực tiếp với "vấn đề", còn nhà văn, nghệ sĩ thì lại phải đối mặt với những con người sống động và thế giới tình cảm của con người trong đó.

Không nghi ngờ gì nữa, nông thôn lạc hậu rộng lớn chính là gánh nặng nặng nề của Trung Quốc trên con đường bước tới tương lai.

Thế nhưng, trách nhiệm này phải do lịch sử gánh vác, chứ không thể đổ lỗi cho những con người đang sống trong đó. Nói đơn giản, lẽ nào họ không muốn sống tốt hơn như người thành phố sao? Nếu số phận cho họ sinh ra ở thành phố, còn đưa những người thành phố hiện tại về nông thôn, thì sự thật sẽ ra sao? Người thành phố không có quyền chỉ trích người nông thôn kéo chân họ. Riêng đối với nước ta, ở một ý nghĩa nào đó, nếu không có nông thôn rộng lớn, thì cũng sẽ không có chút phồn vinh hữu hạn hiện nay của các thành phố.

Phóng đại một chút mà nói, toàn bộ Thế giới thứ ba (bao gồm cả Trung Quốc) chẳng phải là "nông thôn" của toàn cầu sao?

Vì vậy, cần phải đạt được sự đồng thuận của toàn xã hội: vấn đề của nông thôn cũng chính là vấn đề của thành thị, đó là vấn đề chung của chúng ta.

Như vậy, về mặt tình cảm mà nói, "người nông thôn" đông đảo chính là anh chị em của chúng ta, chúng ta cũng mới có thể chân thành thấu hiểu hoàn cảnh và nỗi đau của họ, chứ không phải với tư thế bề trên mà hả hê chỉ trích, thậm chí là giễu cợt, bôi nhọ họ—giống như cách một số nước phát triển đối xử với các nước chưa phát triển vậy.

32

Là con trai của nông dân, chính vì những lý do nêu trên, tôi tràn đầy sự quan tâm lo lắng cho số phận của nông dân Trung Quốc. Tôi quan tâm nhiều hơn đến sự gian khổ và nỗi đau cải cách trong quá trình họ tiến tới cuộc sống mới, chứ không chỉ là niềm vui lớn lao sau khi đã đến được bờ bên kia. Đồng thời, tôi cho rằng sự "tiến bộ" của văn học không phải vì đã miêu tả cuộc sống "tiến bộ", mà là đã khắc họa chính xác và sâu sắc các hoạt động của con người trong một tiến trình lịch sử nhất định. Các nước phát triển chưa chắc đã có nền văn học phát triển, còn văn học của các nước lạc hậu chưa chắc đã là lạc hậu—Mỹ Latinh có thể chứng minh cho điều đó một lần nữa.

Chúng ta thấy xuất hiện một số tác phẩm có khuynh hướng khái niệm hóa hoặc lý thuyết hóa, hơn nữa còn giành được sự tán dương cao độ từ một số "nhân vật có thẩm quyền" về lý luận mới. Một số phê bình đã chẳng màng đến việc cuộc sống thực tế ra sao, mà chỉ xem tác phẩm có phù hợp với quan niệm lý luận mà họ rêu rao hay không. Vậy thì, chúng ta lại chỉ có thể thấy một số hình tượng "Cao Đại Toàn" mới—một "Cao Đại Toàn" mặc bộ đồ bò hay một "Cao Đại Toàn" khoác bộ đạo bào, hoặc là một "Cao Đại Toàn" vĩnh viễn không vẽ nổi vòng tròn.

Còn cuộc sống của những con người khác nhau trong môi trường lịch sử và xã hội cụ thể rốt cuộc ra sao, đây chính là điều mà văn học cần phải tìm tòi. Tư tưởng, dục vọng, hành vi, tâm lý, tình cảm, đam mê, niềm vui, sự sa đọa, nỗi đau, giới hạn, khiếm khuyết tương đồng hay khác biệt của họ; những mâu thuẫn của họ với xã hội hoặc môi trường tự nhiên; mâu thuẫn với những người xung quanh; mâu thuẫn của bản thân; vân vân. Chúng ta sẽ phát hiện ra rằng những kẻ xấu xa tột cùng thì không nhiều, nhưng "người hoàn hảo" thì hầu như không có. Đó mới là con người trong cuộc sống thực tế. Họ không thể vượt qua những giới hạn của lịch sử, thực tại xã hội và cá nhân.

Chính vì vậy, những Cao Gia Lâm mà chúng ta bàn luận ở trên lúc đó chỉ có thể như vậy, chứ không thể theo như những gì một số bài phê bình yêu cầu. Sau này, không phải vì lý do của nhà văn, cũng không phải vì lý do của nhà phê bình, mà vẫn là vì lý do phát triển của đời sống xã hội, hàng ngàn hàng vạn Cao Gia Lâm vẫn sẽ rời bỏ đất đai, và có lẽ sẽ không bao giờ quay trở lại nữa. Thế nhưng, tôi dám khẳng định rằng, tình cảm của phần lớn họ đối với đất đai vẫn chỉ có thể là tạm biệt trong luyến tiếc, chứ không thể cắt đứt một cách tàn nhẫn.