Trong khi tra cứu báo chí, tôi còn muốn có được nhiều tài liệu thời bấy giờ cùng các tư liệu quan trọng khác (trong cấu trúc ban đầu từng thiết kế để các lãnh đạo trung ương của một hai quốc gia làm nhân vật quan trọng của tác phẩm). Tất nhiên, tôi không thể tra cứu tài liệu lưu trữ cấp quốc gia hay thậm chí cấp tỉnh, chỉ có thể lợi dụng quan hệ người quen ở cấp địa phương và huyện để chép lại một số thứ hữu hạn, trong niềm tiếc nuối khôn nguôi mà nhận được chút bổ sung, nhưng lại buộc tôi về cơ bản phải từ bỏ ý định mô tả các nhà lãnh đạo trung ương quốc gia như những nhân vật trong truyện.

Hơn một năm trôi qua không hay biết gì, thế nhưng, dường như việc bắt tay vào viết cụ thể vẫn còn rất xa vời.

Tất cả các hoạt động văn học và hoạt động xã hội ở các phương diện khác đều cơ bản không tham gia nữa, cuộc sống ở trạng thái khép kín.

Các tạp chí văn học khắp cả nước thường gửi giấy mời tham gia bút hội, tôi đều khéo léo từ chối tất cả. Đối với một số hoạt động bút hội, ngay cả khi không có sự ràng buộc của cuốn sách này, tôi cũng không mấy nhiệt tình. Tôi về cơ bản không có thâm giao với các nhà văn ngoại tỉnh. Một vài người quen nửa vời tụ tập lại với nhau, vẫn phải xã giao, đây là điều tôi không sở trường. Tôi rất khâm phục những người "gặp mặt là quen" trong giới văn nghệ, dường như vừa gặp đã là bạn cũ. Tôi không làm được điều đó. Ở những nơi người khác tranh nhau biểu diễn, tôi thà làm một khán giả im lặng.

Đến lúc này, tôi cảm thấy công việc trong nhà tạm thời có thể tạm dừng, nên bước vào một "công trình cơ sở" quy mô lớn hơn——đi vào cuộc sống thực tế, tức cái gọi là "thâm nhập thực tế".

Vấn đề về thâm nhập thực tế, cũng giống như "mối quan hệ giữa chính trị và nghệ thuật", luôn là vấn đề tranh luận không hồi kết trong giới văn nghệ nước ta. Điểm này khiến tôi rất khó hiểu.

Tôi không biết đây là một vấn đề lý luận thâm sâu đến mức nào mà đáng để bàn luận mãi không chán. Đối với nhà văn nghệ sĩ, cuộc sống cũng giống như mối quan hệ giữa con người và thức ăn vậy. Còn về việc mỗi nhà văn chiếm lĩnh cuộc sống như thế nào, thì không nhất thiết phải đồng loạt chỉnh tề. Mỗi nhà văn đều có cách cảm nhận cuộc sống riêng; hơn nữa cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, phương thức trải nghiệm cuộc sống của cùng một nhà văn cũng sẽ thay đổi. Ví dụ, nếu Liễu Thanh còn sống, ông ấy muốn biểu hiện "khoán sản xuất" bắt đầu ở nông thôn Trung Quốc đầu thập niên tám mươi, ông ấy chỉ ngồi lì ở một nơi như Hoàng Phủ thôn là không đủ, bởi vì khoán sản xuất ở những nơi khác có thể không giống hệt với những gì diễn ra ở Hoàng Phủ thôn, thậm chí sai biệt rất lớn.

Đúng vậy, từ năm 1975 đến năm 1985, đời sống xã hội trong thời kỳ chuyển đổi lớn của Trung Quốc đã xảy ra những thay đổi to lớn. Các loại hình thái xã hội, hình thái đời sống, hình thái tư tưởng muôn hình vạn trạng lại còn đan xen thâm nhập, hình thành cục diện phức tạp hơn bất kỳ thời kỳ nào trước đây. Mà để phản ánh toàn cảnh đời sống đương đại, nếu chỉ "ngồi lì" một chỗ thì không thể đạt được mục đích. Phải chắp nối dọc ngang để quan sát cuộc sống một cách toàn diện.

Tôi xách một chiếc hòm lớn chứa đầy sách vở tư liệu bắt đầu bôn ba trong cuộc sống.

Tôi hứng thú với mọi mặt của cuộc sống. Nông thôn thành thị, xí nghiệp hầm mỏ, trường học cơ quan, chợ búa thương mại; quốc doanh, tập thể, cá thể; trên từ bí thư tỉnh ủy, dưới đến người dân thường; chỉ cần có thể chạm tới, tôi đều cố gắng chạm tới. Có những cuộc sống là điều tôi đã quen thuộc trước đây, nhưng để cảm nhận xác thực hơn, tôi lại một lần nữa thâm nhập vào——tôi đúc kết việc này là "định vị lại". Có những cuộc sống trước đây chưa quen, thì phải nỗ lực gấp bội, tranh thủ làm quen trong thời gian ngắn. Đối với những câu chuyện có sẵn trong cuộc sống thì tôi không quá hứng thú, vì chuyện tôi có thể tự biên - một trong những năng lực chính của nhà văn là biên soạn câu chuyện.

Mà đối với tất cả những thứ thường thức, kỹ thuật, lại không dám có chút sơ suất nào, cành lá cũng phải khảo sát cho rõ ràng, những gì trong đầu không nắm chắc nhớ được, thì ghi chép chi tiết lại.

Ví dụ ghi chép chi tiết tất cả các loại cây nông nghiệp và thực vật hoang dã trong môi trường địa lý cụ thể mà tác phẩm liên quan đến; toàn bộ quá trình từ gieo hạt, nảy mầm đến kết hạt thu hoạch; khi thực vật nào đó nở hoa, thực vật khác lại đang ở trạng thái gì; khi loại cây trồng này gieo hạt, loại cây khác đã mọc thành dạng gì; tất cả các loài chim thú nuôi và hoang dã trong phạm vi toàn cảnh; phong tục tập quán dân gian; cưới hỏi tang ma; vân vân. Trong việc chiếm lĩnh cuộc sống cụ thể, tôi cực kỳ tham lam. Tôi biết chiếm lĩnh cuộc sống càng đầy đủ, biểu hiện cuộc sống càng tự tin, độ tự do cũng sẽ càng lớn. Với tư cách là đạo diễn của một vở kịch lớn, không những phải điều phối đông đảo diễn viên trên sân khấu, mà còn phải nhìn rõ mọi tình tiết nhỏ nhặt ở tận cùng toàn cục, thậm chí một ngọn cỏ một bông hoa nhỏ trên nền cũng nên cố gắng đạt đến sự hoàn mỹ chính xác thống nhất trong chỉnh thể.

Xuân hạ thu đông, thời tiết luân chuyển, tích lũy ngày càng tăng, một chiếc hòm trong tay biến thành hai chiếc hòm.

Đến khi bôn ba đến kiệt sức, lại quay về nhà khách hay khách sạn nghỉ ngơi vài ngày, hồi phục thể lực, lại ra ngoài bôn ba. Bước xuống chiếc xe này, lại lên chiếc xe khác; hôm nay ở chuồng gia súc nông thôn, ngày khác ở lều cỏ bến phà; đêm nay không chăn màn nằm mặc nguyên quần áo mà ngủ, đêm khác có chăn gấm thảm lông lại còn được tắm nước nóng. Dù điều kiện gian khổ hay thoải mái, dù sao cũng như nhau, bởi vì vui sướng và phiền não đều nằm ở chỗ thu hoạch công việc thực tế lớn hay nhỏ.

Thời gian trôi đi, bôn ba vẫn tiếp tục, như một lữ khách cô độc phiêu bạt trên vùng hoang nguyên vô tận của địa tầng Ordos.

Trong sự bôn ba vô tận này, tôi cũng vui mừng nhìn thấy, phác thảo của một số nhân vật trong tác phẩm tương lai đã dần dần xuất hiện trên đường chân trời rộng lớn của cuộc sống.

Cấu trúc của tác phẩm này ban đầu bắt đầu từ nhân vật, từ một người đến một gia đình đến một quần thể. Sau đó là sự giao thoa dọc ngang giữa người với người, gia đình với gia đình, quần thể với quần thể, để cuối cùng dệt thành một tấm lưới nhân vật khổng lồ. Trong tầm nhìn của độc giả, dòng sông chuyển động của nhân vật sẽ chủ yếu có ba nhánh, tức hai nhánh "cận cảnh" lấy Tôn Thiếu An và Tôn Thiếu Bình làm trung tâm, và một nhánh "viễn cảnh" lấy Điền Phúc Quân làm trung tâm. Ba dòng sông này đều có lòng sông riêng, nhưng không ít lần lại hòa trộn vào nhau mà chảy. Mà dòng sông của Tôn Thiếu Bình trong ba dòng sông sẽ nằm ở vị trí trung tâm nhất——tất nhiên, vào lúc bắt đầu, độc giả chưa chắc đã cảm nhận được điểm này.

12

Đầu mối nhân vật hiển nhiên rất rối loạn.

Nhưng, tôi biết, chỉ cần các nhân vật chính có thể luôn ở trạng thái vận động mạnh mẽ trong dòng chảy của cuộc sống và tình tiết, thì sẽ dẫn dắt các quần thể khác cùng vận động, chỉ cần một quần thể vận động mạnh mẽ, hai quần thể còn lại sẽ không đứng yên không tiến. Đây nên là ba bánh răng cắn khớp vào nhau, chỉ cần lái một trong số đó, các bánh răng còn lại sẽ quay theo.

Đối với tác giả mà nói, tất cả mọi thứ lại là một chỉnh thể hoàn chỉnh. Toàn bộ cuộc sống chính là lòng sông, tác phẩm sẽ lan chảy về mọi hướng——mặc dù nguồn gốc của nó chỉ là một thôn xóm nhỏ gọi là Song Bất thôn trên cao nguyên Hoàng Thổ.

Nhìn từ cấu trúc của tiểu thuyết trường thiên hiện thực chủ nghĩa đương đại nước ta, phần lớn đều áp dụng cấu trúc khép kín, vì vậy sự khái quát và mô tả của tác phẩm đối với đời sống xã hội đều chịu sự hạn chế khá lớn. Một số điểm không dám nối thành đường, mà một số đường lại không dám mở rộng rộng rãi. Thực ra, cấu trúc của tác phẩm hiện thực chủ nghĩa, đặc biệt là các tác phẩm quy mô lớn, hoàn toàn có thể làm cấu trúc mở mà chưa chắc đã "rã đám". Vấn đề nằm ở chỗ điểm trung tâm hoặc tuyến chính của cấu trúc nên có hiệu ứng "từ trường" mạnh mẽ. Theo một nghĩa nào đó, tiểu thuyết trường thiên hiện thực chủ nghĩa chính là nghệ thuật của cấu trúc, nó đòi hỏi khí phách, trí tưởng tượng và khả năng thấu thị của nhà văn; đòi hỏi nhà văn vừa dám tùy ý phóng khoáng lại vừa có thể tỉ mỉ tinh tế, để tác phẩm cuối cùng nhờ vào từng viên gạch từng viên ngói mà tạo nên thế mạnh bàng bạc.

Tiểu thuyết trường thiên thực sự có công lực không dựa vào tình tiết để lấy thắng lợi. Tình tiết ly kỳ kinh tâm động phách chưa chắc đã viết thành cuốn tiểu thuyết kinh tâm động phách. Tài trí lớn nhất của nhà văn nên là có thể diễn dịch ra nội dung to lớn khiến lòng người chấn động từ trong cuộc sống vụn vặt thường ngày. Mà loại tài trí này không những phải xây dựng trên cơ sở cực kỳ thuần thục cuộc sống, còn nên xây dựng trên cơ sở thấu thị sâu sắc và lý giải thấu triệt đối với những cuộc sống này. Tôi đã nhiều lần nói, câu chuyện có thể biên soạn, nhưng cuộc sống thì không thể biên soạn; câu chuyện được biên soạn dù sinh động đến đâu cũng khó lòng làm lay động lòng người, mà tình cảm chân thực của cuộc sống dù chưa thành giai điệu cũng sẽ khiến lòng người say mê đắm đuối.

Nói như vậy, không phải là không coi trọng tình tiết. Bản thân cuộc sống được cấu thành từ các loại "tình tiết". Sự lựa chọn tình tiết của tiểu thuyết trường thiên nên vô cùng kén chọn. Chỉ khi có đủ các điều kiện dưới đây mới có thể cân nhắc, tức là: liệu có thể đóng vai trò như cây dây leo bám tường mà nhấc một cọng kéo theo một mảnh hay không. Một tình tiết (sự kiện) trọng đại nên tạo ra cho tác giả một cơ hội, khiến họ có thể ở trong đó vẽ nên bức tranh rộng lớn và vạch trần sâu sắc cuộc sống, cuối cùng khiến sự hứng thú của độc giả đối với bản thân tình tiết (câu chuyện) còn kém xa so với nội dung cuộc sống được vạch trần, lúc này, tình tiết (câu chuyện) mới thực sự quan trọng, nếu cuối cùng độc giả chỉ nhớ được một tình tiết câu chuyện mà không có thu hoạch gì thêm, thì tác phẩm sẽ rơi vào cái mà chúng ta thường nói là nông cạn.

Đọc và nghiên cứu rất nhiều tiểu thuyết trường thiên, cơ bản đã làm rõ tài liệu bối cảnh mười năm mà tác phẩm liên quan đến, tập hợp và bổ sung các tư liệu đời sống về mọi mặt. Tự nhiên hoàn toàn rơi vào vũng lầy của việc cấu tứ. Trước đó, một số nhân vật, một số chương đoạn đã sớm bắt đầu trào dâng, nhưng đó là sự rời rạc. Sau đó, đây là một quá trình không ngừng tổ hợp, sắp xếp, giao thoa trên các bình diện khác nhau; một quá trình không ngừng phủ định, không ngừng làm mới, không ngừng diễn biến.

Tất cả mọi thứ đều còn xa mới có thể cấu thành một chỉnh thể tương đối hoàn chỉnh.

Cần một chút linh cảm xuất thần nhập hóa.

Suy nghĩ nát óc. Vì bất lực mà đau khổ muốn chết.

Nhìn kìa. Rất nhiều nhân vật như sắp sửa bước ra đang cấp bách chờ bạn sắp xếp lượt để lên sân khấu biểu diễn.

Tất cả các nhân vật muốn bước vào dòng sông tác phẩm, dù là một nhân vật cực kỳ phụ, bạn cũng không được xem nhẹ bỏ qua, mà phải toàn tâm toàn ý, mang theo cả những cành khô lá úa với tổng dung lượng chảy về điểm cuối.

Điểm cuối! Thói quen cấu tứ của tôi thường là bắt đầu bằng điểm cuối mà không màng đến điểm khởi đầu, mỗi nhân vật, đặc biệt là nhân vật chính, điểm cuối của họ nằm ở đâu? Nếu không xác định được điểm cuối, thì rất khó tìm ra điểm bắt đầu của họ, mà trong toàn bộ quá trình vận hành của cả cuốn sách, bạn cũng sẽ rất khó nắm bắt dòng chảy nội tại của họ. Tất nhiên, điểm cuối được thiết kế trước cuối cùng sẽ không hoàn toàn thực hiện được, quỹ đạo tổng thể vận động của nhân vật sẽ không ngừng hiệu chỉnh nơi chốn cuối cùng của chính mình; cũng có một số nhân vật điểm cuối không thể ở phần kết của cuốn sách, trong một số đoạn đã nên chấm dứt sự tồn tại của họ.

Không nghi ngờ gì nữa, điểm cuối tuyệt đối không chỉ mang ý nghĩa tình tiết và nhân vật, quan trọng hơn là nó cũng chính là chủ đề của toàn cuốn sách, ở "điểm cuối" này, nhân vật, tình tiết, chủ đề được thống nhất cùng nhau. Tại sao kết thúc ở đây, tuyệt đối không chỉ vì câu chuyện đến đây vừa kể xong. Ngay cả nhà văn dòng ý thức "vô tâm" nhất, ở chỗ dừng đột ngột cũng đều là tốn hết tâm cơ.

Sau khi tìm thấy "điểm cuối", thì dù là từ hướng ngược chiều kim đồng hồ hay thuận chiều kim đồng hồ, đều có khả năng chải chuốt các con kênh dọc ngang đan xen; bởi vì lúc này, bạn đã đại khái biết được tất cả các manh mối ngoằn ngoèo trên tấm lưới lớn này cuối cùng sẽ thắt nút ở đâu. Lúc này, bạn thậm chí còn có thể yên tâm thoải mái mà làm cho những manh mối này trở nên "loạn" một chút, đến mức dẫn độc giả vào trận "bát quái", khiến họ đọc không đến cuối thì không cách nào phán đoán được số phận của nhân vật và sự việc.

Nếu có bố cục lớn như vậy, lại có khả năng thiết lập mương rãnh kênh đào ở khắp nơi, thì độc giả rất khó nhảy vọt một khoảng cách lớn đến phần kết cục của cuốn sách. Tuyệt đối không được có sự bằng phẳng rộng rãi để độc giả chạy thẳng vào. Phải khiến chúng ta buộc phải dừng lại ở mỗi chỗ ngoằn ngoèo để xem xét kỹ lưỡng mới có thể thông qua.

Những chỗ mương rãnh kênh đào ngoằn ngoèo này có thể là nơi ngắt chương ngắt tập của tác phẩm. Sự kết nối chỉnh thể rất khó, nhưng muốn ngắt chỉnh thể thành nhiều "mảnh vụn" có lẽ còn khó hơn——bởi vì cái gọi là "ngắt ra" này chính là để kết nối tốt hơn. Đây là phép biện chứng trong cơ chế cấu trúc nghệ thuật.