5

Bạn không còn lựa chọn nào khác —— đây chính là chủ đề của số phận. Giống như một người nông dân gieo trồng mùa xuân, cày xới mùa hạ, đến cuối cùng gặp tai ương trắng tay không thu hoạch được gì, anh ta cũng sẽ không vì thế mà vĩnh viễn xếp xó công việc của mình; năm sau anh ta vẫn sẽ điềm tĩnh đi gieo trồng mùa xuân, cày xới mùa hạ, mặc kệ cho thu hoạch mùa thu ra sao.

Vậy thì, hãy để người đời quên bạn đi, hãy để họ nói rằng bạn đã cạn kiệt tài năng.

Bạn phải như biến mất trong sa mạc, biến mất khỏi giới văn học, trở về với cuộc sống của quần chúng nhân dân, trở thành một người bình thường nhất trong số họ. Phải quên đi việc mình từng viết "Nhân sinh", quên đi việc mình từng đoạt giải, quên đi vinh dự, quên đi hoa tươi và thảm đỏ. Từ nay về sau bạn vẫn hai bàn tay trắng, giống như năm bảy tuổi tay không rời khỏi cha mẹ, rời khỏi quê hương để tìm đường sinh sống.

Chuyến đi sa mạc đã cắt đứt quá khứ của tôi, dẫn dắt tôi hướng về ngày mai một lần nữa. Khi tôi từ biệt sa mạc, tinh thần đã đạt được sự giải thoát lớn lao, sự yên tĩnh lớn lao, giống như tín đồ tu hành đoạn tuyệt hồng trần, từ biệt gia viên ấm áp, bắt đầu ăn gió nằm sương, mỗi bước mỗi lạy tiến về thánh địa trong lòng mình. Lời "thề xuất quân" cuối cùng trong sa mạc đã bảo đảm cho sáu năm sau đó, dù gian nan khốn khổ đến đâu, tôi đều có thể giữ vững chí hướng để tiếp tục làm việc.

Chỉ có sự nhiệt tình như mối tình đầu và ý chí như tôn giáo, con người mới có thể thành tựu được một sự nghiệp nào đó.

Công việc chuẩn bị bắt đầu một cách tĩnh lặng mà khẩn trương. Công việc cuồng nhiệt và những suy tư rối bời lập tức trở thành cuộc sống hằng ngày.

Khung sườn của tác phẩm đã được xác định: ba phần, sáu tập, một triệu chữ. Khoảng thời gian của tác phẩm kéo dài từ đầu năm 1975 đến đầu năm 1985, nhằm mục đích phản ánh toàn cảnh những biến chuyển lịch sử to lớn trong đời sống xã hội thành thị và nông thôn Trung Quốc suốt mười năm qua. Nhân vật có lẽ phải lên đến gần trăm người.

Công trình này là đồ sộ. Vấn đề đầu tiên là, dùng phương thức nào để xây dựng tòa kiến trúc này?

Nếu vấn đề này không được giải quyết, hoặc nói là giải quyết không tốt, thì tất cả đều có thể bị chôn vùi một cách vô ích, thậm chí vĩnh viễn đừng mơ đến việc bước ra khỏi "mê hồn trận" mà chính mình đã giăng ra.

Vấn đề này sở dĩ được đặt ra ngay từ đầu, là vì tình hình văn học Trung Quốc lúc bấy giờ đã xảy ra những biến chuyển vô cùng to lớn. Các loại trào lưu tư tưởng văn học mới đã quét sạch cả nước. Lúc đó các tác phẩm loại này tuy không nhiều, nhưng giới phê bình văn học gần như đổ xô vào dùng phương pháp quảng cáo để thổi tung bụi vàng che lấp cả giới văn học.

Thành thực mà nói, đối với phê bình văn học đương đại nước ta, đến tận bây giờ tôi vẫn cảm thấy thất vọng. Chúng ta thường thấy, hễ một làn gió mới tới, một đám đông các nhà phê bình đều chen lấn tranh nhau chạy theo chiều gió. Không nghe thấy tiếng phản kháng và biện nhận. Không nhìn thấy kẻ phản bội.

Mà khi một làn gió khác ập tới, liền sẽ thấy đám người này bẻ lái vuông góc, quay đầu lại đổ xô về hướng ngược lại. Hiện tượng đáng buồn này đã dẫn dắt và cám dỗ việc sáng tác trở nên thay lòng đổi dạ. Đồng thời, chủ nghĩa phe phái vốn tồn tại dai dẳng và thỉnh thoảng lại phát triển trong giới văn học Trung Quốc càng làm trầm trọng thêm vấn đề. Nói thẳng ra, những "lý luận nổi tiếng" hay "tác phẩm nổi tiếng" được sinh ra từ các trào lưu văn học tả khuynh hay hữu khuynh này thực ra danh không xứng với thực, rất khó khiến người ta tâm phục khẩu phục.

Trong môi trường văn học luôn bị định hình như ở Trung Quốc, phẩm cách văn học độc lập tự nhiên phải trải qua thử thách trọng đại. Trong cái khuôn mẫu "không phải A thì là B", mà bạn lại khăng khăng là C hoặc D, thì tình cảnh của bạn có thể tưởng tượng được rồi đấy.

6

Trong tình huống này, lý do bạn vẫn có thể kiên trì là vì việc viết lách của bạn hoàn toàn không đối diện với giới văn học, không đối diện với giới phê bình, mà trực tiếp đối diện với độc giả. Chỉ cần độc giả không bỏ rơi bạn, thì chứng tỏ bạn có thể tồn tại. Thực ra, đây mới là mấu chốt của vấn đề. Độc giả mãi mãi là thượng đế đích thực.

Vậy thì, trong bối cảnh các trào lưu và trường phái văn học hiện nay đang thay đổi từng ngày, cuồn cuộn trào dâng, liệu có còn dùng được thủ pháp sáng tác kiểu "Nhân sinh" vốn đã bị tuyên bố là lỗi thời để hoàn thành tác phẩm như thế này không? Mà hãy nghĩ xem, tác phẩm này sẽ tốn mất nhiều năm, đến lúc đó biết đâu hình thức văn học nước ta đã bước vào "thời đại tên lửa", mà bạn vẫn còn dùng một chiếc xe cũ từ thế kỷ trước để chạy, thì có lẽ đó là chuyện vô cùng nực cười.

Nhưng lý trí lại tỉnh táo đưa ra cảnh báo: không được dễ dàng bị một trào lưu văn học nào cuốn đi. Thực tế, tôi không hề bài xích các tác phẩm trường phái hiện đại. Tôi rất chú tâm đọc và suy ngẫm các trường phái khác ngoài chủ nghĩa hiện thực. Trong đó, tôi vô cùng sùng kính tác phẩm của nhiều bậc đại sư. Tinh thần của tôi thường đắm chìm như lửa cháy trong văn học từ Dostoevsky và Kafka bắt đầu cho đến văn học đương đại Âu Mỹ và văn học Mỹ Latinh vĩ đại, họ đều ảnh hưởng cực kỳ sâu sắc đến tôi. Tất nhiên, tôi thừa nhận, hiện tại, có lẽ những bậc đại sư hiện thực chủ nghĩa như Leo Tolstoy, Balzac, Stendhal, Tào Tuyết Cần... có ảnh hưởng đến tôi sâu sắc hơn một chút. Điều tôi muốn bày tỏ là, lúc đó không phải tôi không thể dùng thủ pháp hiện thực chủ nghĩa khác với "Nhân sinh" để cấu trúc tác phẩm này, mà là tôi có cái nhìn hoàn toàn khác với nhiều người về những vấn đề này.

Theo cảm nhận cá nhân tôi, những tác phẩm trào lưu mới xuất hiện tại nước ta lúc đó với số lượng không nhiều lắm, đa phần đều ở mức độ vay mượn trực tiếp, thậm chí là bắt chước một cách có ý đồ các tác phẩm trường phái hiện đại phương Tây, rõ ràng chưa bàn đến chuyện chín muồi, càng chưa bàn đến chuyện tạo ra cái mới lạ. Tất nhiên, đối với văn học đương đại Trung Quốc mà nói, sự xuất hiện của những tác phẩm này tự thân nó đã có ý nghĩa vô cùng to lớn, điều này không cần phải bàn cãi. Tôi không đồng ý với sự công kích thiếu trách nhiệm của những người cảm tính đối với loại tác phẩm này. Nhìn từ góc độ lịch sử văn học Trung Quốc và thế giới, sự thay đổi của hình thức văn học cũng giống như sự thay đổi của chính đời sống con người, là thường xuyên, là không thể tránh khỏi. Cho dù có những thử nghiệm thất bại, cũng không có gì đáng trách.

Vấn đề nằm ở chỗ giới lý luận văn nghệ và giới phê bình đã thổi phồng quá mức thành tích thực tế của loại tác phẩm này ở Trung Quốc lúc bấy giờ, từ đó đi đến cực đoan, bắt đầu hạ thấp, thậm chí bài xích các kiểu hình thức biểu đạt văn học khác. Kiểm điểm hiện tượng bệnh hoạn này từ góc độ tư tưởng vĩ mô, kết luận rút ra chỉ có thể là đồng quy với những điều quái gở về văn nghệ của "bè lũ bốn tên" không lâu trước đó, tất yếu sẽ gây ra một sự tiêu điều mới. Từ thái độ dần trở nên thờ ơ, thậm chí xa lánh những lý thuyết cao siêu và tác phẩm huyền bí này của độc giả, đáng lẽ nên khiến chúng ta phải suy nghĩ một cách nghiêm túc.

Trong mắt tôi, sự ra đời của bất kỳ trường phái hay hình thức văn học mới nào, căn bản không thể tách rời khỏi môi trường nhân văn, lịch sử và xã hội đặc định. Tại sao một hiện tượng văn học mới chỉ xảy ra ở một dân tộc hoặc ngôn ngữ nhất định trong một giai đoạn lịch sử nào đó, ví dụ như "chủ nghĩa hiện thực huyền ảo" trong văn học đương đại tại sao lại nảy sinh ở Mỹ Latinh mà không phải ở Âu Á, điều đó đã giải thích rõ vấn đề. Sự nảy sinh của một hiện tượng văn học mới tuyệt đối không phải là sản phẩm của việc "tưởng đương nhiên". Hiện tượng văn học mới đích thực chính là một sự sáng tạo. Tất nhiên có thể sáng tạo trên cơ sở vay mượn, nhưng không phải là kiểu sao chép vẽ mèo vẽ hổ hay lắp ghép thay tên đổi họ, nếu không thì rất có khả năng là "quýt trồng phương Nam sang phương Bắc" (chất lượng sẽ biến đổi). Do đó, đối với trào lưu văn học mới vừa trỗi dậy ở nước ta, giới lý luận phê bình trước hết có trách nhiệm phân biệt rõ đâu là sáng tạo, đâu là bắt chước, thậm chí là sao chép biến tướng, sau đó mới có thể đánh giá đúng thành tích thực sự của nó. Khi chúng ta tưởng rằng có một quả bom nguyên tử ra đời, thực ra nó đã tồn tại trên đời từ nhiều năm trước rồi; thậm chí mấy trăm năm trước người xưa của Trung Quốc đã làm còn tốt hơn chúng ta; vậy thì lời trầm trồ kinh ngạc vì chuyện đó quả là quá phô trương thanh thế.