Có lẽ vì tôi từng là tác giả của "Nhân sinh", vẫn còn một mức độ đáng tin cậy nhất định, nên vấn đề xem như được giải quyết khá suôn sẻ. Đến tận bây giờ tôi vẫn mang lòng biết ơn sâu sắc đối với ông Xạ Vọng Tân, phó tổng biên tập tạp chí "Hoa Thành" lúc bấy giờ, và bà Lý Kim Ngọc của Công ty Xuất bản Văn liên Trung Quốc; họ đã dùng bàn tay nhiệt tình và hào phóng đón nhận bản thảo này, giúp nó kịp thời ra mắt bạn đọc.

Tuy nhiên, hồi đó vẫn có một số nhà phê bình quan trọng của nước ta dành cho phần thứ nhất những đánh giá rất nhiệt tình và xác đáng. Ở đây tôi chủ yếu nhắc đến ba người ở Bắc Kinh, đó là Thái Quỳ, Chu Trại và Tăng Trấn Nam.

Thái Quỳ là chuyên gia nghiên cứu tiểu thuyết dài tập đương đại chủ chốt của nước ta, ông có thể xem xét một tác phẩm trong bối cảnh bao quát của tiểu thuyết dài tập nước nhà. Vì vậy, ý kiến của ông là vô cùng quan trọng. Ông đã theo sát sáng tác của bộ tiểu thuyết dài tập này từ đầu đến cuối, dành cho tôi nhiều sự khích lệ và quan tâm. Trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, những sự giúp đỡ đó đối với tôi là vô cùng quý giá. Chu Trại là một nhà văn nghệ và phê bình thế hệ cũ đầy học vấn và giàu kinh nghiệm. Bắt đầu từ tiểu thuyết trung tập "Nhân sinh", ông đã dành cho sáng tác của tôi sự thấu hiểu và đánh giá rất sâu sắc. Ông và Thái Quỳ đã cùng nỗ lực hết mình để "Thế giới bình phàm" bắt đầu nhận được sự công nhận nhất định, đây là điều tôi mãi mãi không thể nào quên. Một nhà phê bình rất được chú ý khác lúc bấy giờ là Tăng Trấn Nam, ông có sự thấu hiểu rất tường tận về cuốn sách này và đã viết một bài phê bình quan trọng cho phần thứ nhất. Phân tích và phê bình của ông khiến người ta tâm phục khẩu phục.

Nhờ sự thấu hiểu của mấy vị nhà phê bình quan trọng đương đại của nước ta, tôi đã không mất đi niềm tin trong sự ghẻ lạnh.

Đương nhiên, xét về mặt tổng thể, cuốn sách này vẫn bị ghẻ lạnh. Bao gồm cả một số bạn bè, họ có một nỗi nghi hoặc khó nói đối với tôi, tôi cũng hoàn toàn cảm nhận được điều này.

Tôi rất bình tâm tĩnh khí. Vì ngay từ đầu tôi đã chẳng ôm hy vọng lớn lao gì. Mà tình trạng trước mắt này cũng không thể coi là thất bại. Điều quan trọng nhất là, trong lòng tôi rất rõ, một số nghi vấn đối với phần thứ nhất, chính là điều mà tôi sẽ giải quyết trong phần hai và phần ba. Tôi không thể yêu cầu người khác kiên nhẫn chờ đợi công việc của mình, nhưng tôi phải kiên nhẫn chuẩn bị giải quyết nhiều vấn đề.

Như vậy, liền nảy sinh một cảm giác cấp bách, cấp bách muốn lao vào công việc phía sau.

Tôi nghĩ mình có thể cung cấp cho giới phê bình khắt khe những thứ tốt hơn phần thứ nhất.

Khách quan mà nói, mặc dù với phần thứ nhất tôi đã tốn hết tâm cơ, dốc hết sức lực, nhưng rốt cuộc vẫn là sản phẩm thiếu kinh nghiệm, nhiều chỗ còn đáng tiếc, thậm chí là vụng về. Ngoài ra, theo nguyên tắc của lão Tolstoy, phần thứ nhất tôi đã rất tiết chế. Bây giờ nhìn lại, dù nó không thỏa mãn được kỳ vọng của giới phê bình, nhưng đã mang lại lợi ích to lớn cho việc miêu tả và triển khai phía sau của tôi. Trong lòng tôi, ba phần đã là một thể thống nhất, tôi đã nhìn thấy toàn cảnh cuốn sách. Vì vậy, không thể quá so đo với ý kiến của giới phê bình, họ chỉ đang bày tỏ quan điểm dựa trên phần thứ nhất đã xuất hiện.

Tóm lại, việc xuất bản và phát hành phần thứ nhất không mang lại cho tôi niềm vui lớn lao gì, cũng không có cảm giác phải chịu đả kích to lớn. Nó chỉ mang lại sự kích thích hơn, thúc đẩy tôi dồn tâm trí tràn đầy hơn để lao vào công việc tiếp theo.

Tôi cấp bách, nhưng cũng rất tỉ mỉ bắt đầu kiểm thảo lại nội dung cấu tứ của phần hai và phần ba. Nhiều cấu trúc vốn được tốn công xây dựng và rất đắc ý đã bị lật đổ không chút do dự. Một số dòng sông đã được dẫn về lòng sông mới, thậm chí thay đổi hoàn toàn hướng chảy.

30

Một số yếu tố hiển nhiên đã trở thành đống phế thải, mà những chỗ trống mới cần phải bổ sung ngay lập tức.

Về những trách cứ nghiêm trọng mà một số bài phê bình đặt ra cho tôi kể từ sau "Nhân sinh" cho đến tận về sau, họ vẫn không thể thuyết phục được tôi. Do tôi bận rộn với sáng tác của mình, không có tinh lực để "cãi cọ" với họ, đành mặc kệ họ muốn nói gì thì nói.

Đồng thời, có lẽ tôi có thể bàn về nhận thức của mình lúc bấy giờ đối với một hai vấn đề chính.

Kể từ sau "Nhân sinh", trách cứ chính yếu nhất mà một số bài phê bình dành cho tôi là vấn đề cái gọi là "quay về với đất đai". Luận điệu thông thường là tôi đã để Cao Gia Lâm cuối cùng lại quay về với đất đai, hơn nữa còn để anh ta nắm hai nắm đất vàng, rên rỉ kêu gào một cách đau đớn rằng "Người thân của tôi ơi..." Từ đó, đi đến kết luận rằng tôi đã để một kẻ phản nghịch quay trở lại quy y với cuộc sống cũ, nói tôi có "tâm lý luyến tiếc đất đai", nói tôi chưa cắt đứt dây rốn của những quan niệm cũ, v.v.

Trước hết cần phải làm rõ, là ai đã khiến những người như Cao Gia Lâm phải trải qua bao nhiêu dày vò hoặc tự dày vò, đi một vòng tròn rồi buộc phải quay lại điểm xuất phát?

Đó là do nguyên nhân lịch sử và nguyên nhân thực tại của cuộc sống, chứ không phải do Lộ Dao. Tác giả chỉ cố gắng ghi lại một cách chân thực những gì đã xảy ra trong môi trường xã hội lịch sử cụ thể, căn bản không hề có ý định (cũng không thể) dựa theo tưởng tượng của bản thân để giải quyết việc những người như Cao Gia Lâm sau này nên làm thế nào. Vấn đề này cũng nên để cuộc sống không ngừng phát triển trả lời. Tác giả chân thành miêu tả cuộc sống, không hề "ngụy tạo", đồng thời bày tỏ nhận thức nhân sinh của bản thân một cách thẳng thắn, tất cả những điều này là đủ rồi. Lối thoát cuộc sống của Cao Gia Lâm lúc đó, không chỉ tôi không thể trả lời, mà e rằng ngay cả các nhà chính trị cũng chưa chắc đã có câu trả lời cao minh. Đứng ở hôm nay để bàn luận về vấn đề này của Cao Gia Lâm thì đương nhiên dễ dàng, ngay cả bà cụ bán rau ngoài phố cũng biết anh ta chưa chắc đã nhất định phải quay lại với đất đai - tại sao cứ phải bày ra dáng vẻ của một Gia Cát Lượng hậu sự để trịnh trọng "chỉ ra" chứ? Nếu luận chứng tác phẩm như vậy, thì trừ các tiểu thuyết gia viễn tưởng, tất cả các nhà văn đều thuộc về "quan niệm cũ".

Ngoài ra, Cao Gia Lâm tuy quay về đất đai quê hương (lúc đó là bị cưỡng ép), nhưng tôi không hề nói anh ta nên mãi mãi làm nông dân trên mảnh đất này cả đời. Tiểu thuyết thì đã kết thúc, nhưng con đường nhân sinh của Cao Gia Lâm không kết thúc khi tiểu thuyết kết thúc; hơn nữa tôi đã cố ý ghi mấy chữ "Không phải là kết cục" ở chương cuối cùng.

Còn về tiếng gào thét đau đớn cuối cùng đó của Cao Gia Lâm, đó là sự bộc lộ chân tình của nhân vật trong hoàn cảnh và tâm cảnh cụ thể. Trước hết không nên bàn luận xem có nên có tiếng gào thét này không, mà nên thảo luận xem tiếng gào thét này là sự bộc lộ chân tình hay là sự kiểu cách giả tạo. Thực tế, tiếng kêu này chứa đựng bao tâm tư tình cảm phức tạp của nhân vật, không hề đơn giản như cái nhìn mang tính quan niệm của một số nhà phê bình cố chấp; nỗi niềm khó nói của nhân vật chính trong đó độc giả bình thường đều có thể cảm nhận được.

Đổi một góc độ mà nói, tại sao Cao Gia Lâm lại không nên có chút gọi là "tâm lý luyến tiếc đất đai"? Dù mảnh đất này mang lại cho anh ta đau khổ, nhưng rốt cuộc anh ta vẫn được mảnh đất này nuôi dưỡng lớn lên, huống chi ở đây có người yêu anh ta, cũng có người anh ta yêu. Anh ta dù muốn cao chạy xa bay mà không thành, tại sao cứ nhất định phải nguyền rủa đất đai? Nếu như vậy, người này chính là kẻ biến thái tâm thần, chứ không phải một người bình thường. Bất kỳ ai xuất thân từ đất đai, đều không thể đoạn tuyệt hoàn toàn với đất đai. Tôi nghĩ, Cao Gia Lâm dù có thật sự đi Liên Hợp Quốc, về mặt tinh thần cũng sẽ không cắt đứt quan hệ với Cao Gia Thôn.

Từ đó, dẫn ra một chủ đề khác, chính là vấn đề làm thế nào để đối đãi với đất đai - hay nói cách khác là làm thế nào để đối đãi với quần chúng lao động sinh sống trên mảnh đất ấy.

Phải, chúng ta cuối cùng muốn thay đổi triệt để phương thức sản xuất và phương thức sinh hoạt lạc hậu ở nông thôn rộng lớn của nước ta, thay đổi quan niệm sống lạc hậu và phong tục cũ kỹ, san bằng rãnh ngăn cách giữa thành thị và nông thôn. Điều mà chúng ta phấn đấu hôm nay chính là một mục tiêu vĩ đại như vậy. Đây cũng là mục tiêu của toàn nhân loại.