Trước khi đi sâu tìm hiểu những tín ngưỡng kỳ lạ của người Hy Lạp cổ đại cùng số lượng thần linh vô cùng lớn mà họ thờ phụng, trước tiên chúng ta cần xem xét bản chất của những vị thần này là gì.

Về diện mạo, các vị thần được cho là có hình hài giống con người, nhưng vượt trội hơn hẳn về sắc đẹp, sự uy nghi và sức mạnh; vóc dáng của họ cũng cao lớn hơn, bởi người Hy Lạp coi chiều cao là một biểu hiện của cái đẹp ở cả nam lẫn nữ. Họ giống con người cả về cảm xúc lẫn tập quán, cũng kết hôn, sinh con, cần thức ăn hằng ngày để bồi bổ sức lực và giấc ngủ say để hồi phục năng lượng. Dòng máu của họ, một thứ chất lỏng sáng ngời và thanh khiết gọi là ichor, không bao giờ sinh bệnh tật, và khi đổ ra, nó có khả năng tạo ra sự sống mới.

Người Hy Lạp tin rằng trí tuệ của các vị thần ở một tầng lớp cao hơn hẳn loài người, nhưng dẫu vậy, như chúng ta sẽ thấy, họ không được coi là miễn nhiễm với các hỉ nộ ái ố phàm trần, và ta thường bắt gặp họ bị chi phối bởi sự trả thù, sự dối trá cùng lòng ghen tuông. Mặc dù vậy, họ luôn trừng phạt kẻ gian ác, và giáng những tai hoạ khủng khiếp xuống bất kỳ kẻ phàm trần bất kính nào dám lơ là việc thờ phụng hoặc coi thường các nghi lễ của họ. Ta thường nghe kể về việc các vị thần viếng thăm loài người và chia sẻ lòng hiếu khách của họ, và không hiếm khi cả thần nam lẫn thần nữ vướng bận tình cảm với người trần, kết đôi cùng họ để sinh ra những người được gọi là anh hùng hoặc á thần—những người vốn nổi tiếng với sức mạnh và lòng dũng cảm phi thường. Song, dẫu có vô vàn điểm tương đồng giữa thần linh và con người, vẫn tồn tại một sự khác biệt lớn mang tính bản chất: đó là các vị thần được hưởng sự bất tử. Dù vậy, họ không phải là bất khả chiến bại, và ta thường nghe về việc họ bị thương, để rồi phải chịu đựng những nỗi đau đớn tột cùng đến mức họ từng tha thiết cầu xin được tước đi đặc quyền bất tử ấy.

Các vị thần không bị giới hạn bởi thời gian hay không gian, có thể di chuyển đến những khoảng cách đáng kinh ngạc với tốc độ của ý nghĩ. Họ có khả năng tàng hình theo ý muốn, và có thể hóa thân thành người hoặc động vật tùy theo sự tiện lợi của mình. Họ cũng có thể biến con người thành cây cối, đá, động vật, v.v., hoặc để trừng phạt những hành vi sai trái, hoặc như mộth cách để bảo vệ cá nhân vừa bị biến đổi ấy khỏi hiểm họa cận kề. Y phục của họ giống với trang phục của người phàm, nhưng hoàn hảo về kiểu dáng và tinh tế hơn nhiều về chất liệu. Vũ khí của họ cũng tương tự những thứ do loài người sử dụng; ta nghe nói về giáo, khiên, mũ trụ, cung tên, v.v., được các vị thần sử dụng. Mỗi vị thần đều sở hữu một cỗ chiến xa tuyệt đẹp, được kéo bởi ngựa hoặc các loài thú mang dòng dõi thần linh, đưa họ lướt đi nhanh chóng trên đất liền và mặt biển theo ý thích. Hầu hết các vị thần này sống trên đỉnh núi Olympus, mỗi vị có chốn ngụ cư riêng, và tất cả tề tựu vào các dịp lễ hội tại phòng hội đồng của các vị thần—nơi các bữa tiệc của họ được làm cho rộn ràng bởi những khúc âm thanh ngọt ngào từ cây đàn lia của Apollo, trong khi giọng ca tuyệt mỹ của các nàng Muses cất lên những khúc ca phong phú hoà nhịp cùng âm hưởng của chàng. Những ngôi đền nguy nga được dựng lên để tôn vinh họ, nơi họ được thờ phụng với sự trang nghiêm tột bậc; những lễ vật quý giá được dâng lên, và những con súc vật, thậm chí đôi khi cả con người, đã bị đem hiến tế trên các bệ thờ của họ.

Trong quá trình nghiên cứu thần thoại Hy Lạp, chúng ta bắt gặp một số khái niệm kỳ lạ, và thoạt nhìn có vẻ khó hiểu. Chẳng hạn, ta nghe về những người khổng lồ đáng sợ ném những khối đá lớn, bạt núi, và gây ra những trận động động đất vùi lấp cả đạo quân; tuy nhiên, những ý tưởng này có thể được lý giải bởi những biến động khủng khiếp của tự nhiên từng diễn ra trong thời tiền sử. Mặt khác, những hiện tượng lặp đi lặp lại hằng ngày vốn quá quen thuộc với chúng ta—những người hiểu rằng chúng là kết quả từ các quy luật tự nhiên đã được xác định rõ ràng—đến mức chẳng lấy làm lạ, nhưng đối với người Hy Lạp thời sơ khai lại là vấn đề suy ngẫm nghiêm túc và không hiếm khi gây ra sự hoảng sợ. Chẳng hạn, khi nghe tiếng sấm gầm vang dội và nhìn thấy những tia chớp nháng lửa, đi kèm với những đám mây đen cùng những trận mưa như trút nước, họ tin rằng vị thần vĩ đại của bầu trời đang nổi giận, và họ run sợ trước cơn thịnh nộ của ngài. Nếu biển cả đang yên bình bỗng trở nên động dữ, những con sóng bạc đầu dâng cao ngất trời, đập phá hung cuồng vào các vách đá và đe dọa nuốt chửng mọi thứ trong tầm với, thì vị thần biển được cho là đang vô cùng cuồng nộ. Khi chứng kiến bầu trời rực sáng với sắc màu của ngày mới, họ nghĩ rằng nữ thần rạng đông, với những ngón tay hồng hào, đang kéo tấm màn tối của màn đêm sang một bên để cho người anh trai—thần mặt trời—bước vào hành trình rực rỡ của mình. Cứ thế, nhân cách hóa mọi sức mạnh của tự nhiên, dân tộc giàu trí tưởng tượng và mang đậm chất thơ này đã nhìn thấy một vị thần ẩn hiện trong từng tán cây vươn mình, từng dòng suối chảy róc rách, trong những tia nắng huy hoàng của mặt trời rực rỡ lẫn những tia sáng trong trẻo, lạnh lẽo của vầng trăng bạc; đối với họ, toàn bộ vũ trụ đều sống và thở, được đông đảo những hình hài duyên dáng và xinh đẹp lấp đầy.

Quan trọng nhất trong số các vị thần này có lẽ không chỉ đơn thuần là những sản phẩm tạo ra từ trí tưởng tượng phong phú và đậm chất thơ. Rất có thể họ từng là những con người bằng xương bằng thịt, những người đã tự khẳng định mình trong cuộc sống qua sự vượt trội so với đồng loại, để rồi sau khi qua đời, họ được tôn làm thần bởi chính những người dân từng sống chung thời với họ; và các nhà thơ đã dùng cây đũa thần của mình để tô điểm thêm cho những chi tiết cuộc đời vốn dĩ, trong những thời đại thực tế hơn, sẽ chỉ được ghi chép lại như những tấm gương lừng lẫy.

Rất có thể những chiến tích được đồn đại của những vị thần linh được tôn phong ấy đã được lưu truyền qua các thi sĩ—những người đi lang thang từ vùng đất này sang vùng đất khác để ca ngợi họ trong các khúc ca; do đó, việc tách bạch các sự kiện trần trụi ra khỏi sự phóng đại vốn luôn song hành cùng truyền thuyết truyền miệng trở nên vô cùng khó khăn, thậm chí gần như là bất khả thi.

Để minh họa cho điều này, hãy giả sử rằng Orpheus, con trai của Apollo—người vốn nổi tiếng với khả năng âm nhạc phi thường—tồn tại ở thời đại ngày nay. Chắc chắn chúng ta sẽ xếp ông vào hàng ngũ những nhạc sĩ vĩ đại nhất và tôn vinh ông như vậy; nhưng người Hy Lạp, với trí tưởng tượng sống động và quyền tự do phóng tác thơ ca, đã thổi phồng những ân huệ kỳ diệu của ông và gán cho âm nhạc của ông thứ sức mạnh siêu nhiên chi phối cả sinh vật lẫn vô tri vật. Cứ thế, ta nghe kể về những con thú hoang bị thuần hóa, những dòng sông lớn bị chặn đứng dòng chảy, và những ngọn núi bị dịch chuyển bởi những âm điệu ngọt ngào từ giọng hát của ông. Giả thuyết được đưa ra ở đây có thể sẽ hữu ích trong tương lai, khi gợi ý cho độc giả về nền tảng khả dĩ của rất nhiều câu chuyện phi thường mà chúng ta bắt gặp trong quá trình nghiên cứu thần thoại cổ điển.

Và giờ đây, một vài lời là cần thiết liên quan đến tín ngưỡng tôn giáo của người La Mã. Khi người Hy Lạp lần đầu tiên định cư tại Ý, họ đã tìm thấy ở vùng đất mà họ đến khai hoang một nền thần thoại thuộc về những cư dân gốc Celt; và theo thói quen tôn kính mọi vị thần, dù được biết đến hay chưa, của người Hy Lạp, họ đã nhanh chóng tiếp nhận nó, lựa chọn và chiếm lấy những vị thần có nhiều nét tương đồng nhất với thần linh của chính mình, qua đó hình thành nên một niềm tin tôn giáo mang đậm dấu ấn từ nguồn cội Hy Lạp cổ đại. Tuy nhiên, vì người Celt nguyên thủy là một dân tộc kém văn minh hơn người Hy Lạp, nên thần thoại của họ mang tính dã man hơn; và chính hoàn cảnh này, kết hợp với thực tế rằng người La Mã không được ban cho trí tưởng tượng phong phú như những người hàng xóm Hy Lạp của họ, đã để lại dấu ấn lên thần thoại La Mã—một nền thần thoại kém phong phú hơn hẳn về những ý tưởng kỳ ảo, và thiếu vắng tất cả những câu chuyện đẹp như cổ tích cùng những ý tưởng đậm chất thơ kỳ diệu vốn là đặc trưng nổi bật của thần thoại Hy Lạp.