Demeter (bắt nguồn từ Ge-meter, nghĩa là đất-mẹ) là con gái của Cronus và Rhea. Bà đại diện cho phần Gæa (toàn bộ trái đất rắn chắc) mà chúng ta gọi là lớp vỏ Trái Đất, nơi sản sinh ra mọi loài thực vật. Với tư cách là nữ thần của nền nông nghiệp, hoa màu, sự trù phú và sinh sôi, bà là đấng duy trì sự sống vật chất, và do đó là một vị thần linh có tầm quan trọng lớn lao. Khi Gæa thời cổ đại mất đi vị thế là một vị thần cai trị cùng với Uranus, bà đã nhường lại quyền lực cho con gái mình là Rhea, người từ đó kế thừa những năng lực mà mẹ cô từng sở hữu, đồng thời nhận lấy sự tôn kính và thờ phụng của nhân loại thay cho mẹ. Trong một bài thơ rất cổ, Gæa vì thế được miêu tả là lui về một hang động nằm trong lòng đất, nơi bà ngồi trong lòng con gái, ngủ gật, rên rỉ và gật đầu mãi mãi muôn đời.

Chúng ta cần nắm rõ sự khác biệt mang tính đặc trưng giữa ba nữ thần vĩ đại của đất là Gæa, Rhea và Demeter. Gæa đại diện cho trái đất nói chung với những lực lượng ngầm hùng vĩ; Rhea là năng lực sinh sôi khiến thảm thực vật đâm chồi nảy lộc, qua đó nuôi sống con người và muôn thú; còn Demeter, qua việc cai quản nền nông nghiệp, chính là người chỉ đạo và tận dụng các năng lực sinh sản của Rhea. Nhưng về sau, khi Rhea, giống như các vị thần cổ đại khác, đánh mất tầm quan trọng của một vị thần cai trị, Demeter thâu tóm mọi chức năng và thuộc tính của bà, rồi trở thành nữ thần của lớp vỏ Trái Đất tạo ra và duy trì sự sống. Chúng ta phải ghi nhớ thực tế rằng con người thời nguyên thủy không biết cách gieo hạt cũng như cày cấy đất đai; vì thế, khi đã khai thác cạn kiệt các đồng cỏ xung quanh, họ buộc phải tìm kiếm những vùng đất mới chưa ai gặt hái; cứ thế, việc không ngừng lang thang từ nơi này sang nơi khác khiến cho các khu định cư ổn định, và do đó cả những ảnh hưởng văn minh, trở thành điều bất khả thi. Tuy nhiên, Demeter, bằng cách truyền bá kiến thức về nông nghiệp, đã đặt dấu chấm hết, ngay lập tức và vĩnh viễn, cho lối sống du mục vốn nay không còn cần thiết nữa.

Người ta tin rằng sự ân chuẩn của Demeter mang lại cho nhân loại những mùa màng bội thu và hoa quả tươi tốt, trong khi cơn thịnh nộ của bà gây ra bệnh đạo ôn, hạn hán và nạn đói. Hòn đảo Sicily được cho là nằm dưới sự bảo trợ đặc biệt của bà, và tại đây bà được tôn kính một cách đặc biệt, khi người dân Sicily dĩ nhiên quy sự phì nhiêu kỳ diệu của đất nước họ cho lòng thiên vị của nữ thần.

Demeter thường được miêu tả là một người phụ nữ mang dáng điệu cao quý và vẻ ngoài uy nghi, cao ráo, mang phong thái của một người mẹ đầy trang nghiêm, với mái tóc vàng óng ả buông xõa thành những lọn xoăn gợn sóng trên bờ vai đài các, những lọn tóc vàng rực ấy tượng trưng cho những bông lúa chín vàng. Thỉnh thoảng bà xuất hiện trên chiếc chiến xa do những con rồng có cánh kéo, lúc khác bà đứng thẳng người, vươn cao hết cỡ, và lúc nào cũng khoác y phục kín đáo; một tay bà cầm bó bông lúa mì còn tay kia cầm ngọn đuốc sáng rực. Những bông lúa mì thường được thay thế bằng một chùm hoa anh túc, loài hoa cũng được dùng làm vòng nguyệt quế đội đầu cho bà, dẫu đôi khi bà chỉ cài một dải băng giản dị trên mái tóc.

Demeter, với tư cách là vợ của Zeus, đã sinh ra Persephone (Proserpine), người mà bà hết mực yêu thương đến mức cả cuộc đời bà gắn liền với cô, và bà chẳng biết đến niềm vui nào khác ngoài việc ở bên con. Thế nhưng, một ngày nọ, trong lúc Persephone đang hái hoa trên một đồng cỏ cùng các nữ thần đại dương, cô ngạc nhiên nhìn thấy một đóa thủy tiên tuyệt đẹp, từ thân cây đâm chồi ra hàng trăm đóa hoa. Lại gần để ngắm nghía bông hoa kiều diễm với hương thơm ngào ngạt lan tỏa trong không gian, cô cúi xuống hái mà không mảy may nghi ngờ điều gì, thì một vực thẳm há miệng ngay dưới chân cô, và Aïdes, vị chúa tể âm u của thế giới âm phủ, xuất hiện từ cõi sâu thẳm, ngự trên chiếc chiến xa rực rỡ do bốn con ngựa ô kéo. Bất chấp những giọt nước mắt và tiếng thét gào của các nữ hầu, Aïdes đã bắt lấy thiếu nữ hoảng sợ và mang cô đi đến những vương quốc âm u nơi hắn trị vì trong sự uy nghi u buồn. Chỉ có Helios, vị thần mặt trời soi thấu muôn loài, và Hecate, một nữ thần vô cùng cổ xưa và huyền bí, là nghe thấy tiếng kêu cứu của cô, nhưng họ lại bất lực không thể giúp đỡ.

Khi Demeter nhận thức được sự mất mát của mình, nỗi đau đớn trong bà vô cùng sâu sắc và bà từ chối mọi sự khuây khỏa. Bà chẳng biết phải tìm con ở đâu, nhưng cảm thấy việc nghỉ ngơi hay ngồi yên là bất khả thi, bà liền bước vào cuộc hành trình tìm kiếm đầy nhọc nhằn, mang theo hai ngọn đuốc được châm lửa từ ngọn lửa của Núi Etna để soi đường. Suốt chín ngày đêm đằng đẵng, bà lang thang khắp nơi, dò hỏi bất cứ ai gặp được về tin tức của đứa con gái. Nhưng tất cả đều vô ích! Cả thần linh lẫn con người đều không thể mang lại cho bà sự an ủi mà tâm hồn bà đang khao khát đến cháy bỏng. Cuối cùng, vào ngày thứ mười, người mẹ đau khổ khốn cùng đã gặp Hecate, vị thần cho bà biết rằng nàng đã nghe thấy tiếng kêu của con gái bà, nhưng không rõ kẻ nào đã bắt đi. Theo lời khuyên của Hecate, Demeter đã thỉnh cầu Helios, người có đôi mắt thấu suốt muôn vật chẳng sót thứ gì, và từ thần, bà hay tin chính Zeus đã cho phép Aïdes bắt cóc Persephone và đưa cô xuống âm phủ để làm vợ hắn. Căm phẫn Zeus vì đã bật đèn xanh cho việc bắt cóc con gái mình, và chìm đắm trong nỗi buồn đắng cay nhất, bà từ bỏ mái nhà ở đỉnh Olympus và từ chối mọi thức ăn của thần thánh. Hóa trang thành một bà lão, bà hạ phàm và bắt đầu cuộc hành trình mệt mỏi giữa chốn nhân gian.

Một buổi tối, bà đến một nơi gọi là Eleusis ở Attica, và ngồi xuống nghỉ ngơi gần một cái giếng dưới bóng cây ô-liu. Những người con gái trẻ tuổi của Celeus, vị vua cai trị vùng đất ấy, đến mang theo những chiếc vò bằng đồng để múc nước từ giếng này, và thấy người lữ hành mệt mỏi có vẻ phờ phạc, chán nản, họ đã cất lời an ủi, hỏi bà là ai và từ đâu tới. Demeter đáp rằng bà đã trốn thoát khỏi bọn cướp biển từng bắt cóc mình, đồng thời bày tỏ sẽ rất biết ơn nếu được ở nhờ một gia đình tử tế nào đó, và sẵn lòng phục dịch họ như một kẻ ăn kẻ ở. Nghe vậy, các nàng công chúa liền nài xin Demeter hãy kiên nhẫn chờ chốc lát để họ về nhà thưa chuyện với mẹ là Metaneira. Chẳng mấy chốc, họ mang đến tin mừng rằng mẹ họ đang muốn thuê bà làm vú nuôi cho đứa con trai nhỏ Demophoon, hoặc Triptolemus. Khi Demeter bước vào nhà, một thứ ánh sáng rực rỡ bỗng bừng lên bao quanh bà, khiến Metaneira kính sợ đến mức đối xử với người xa lạ vô cùng cung kính, đồng thời hiếu khách mời bà dùng thức ăn và thức uống. Thế nhưng Demeter, vẫn chìm trong tang tóc và u sầu, từ chối những lời mời mọc thân tình ấy và tách mình ra khỏi bàn tiệc.

Cuối cùng, cô hầu gái Iambe, bằng những lời trêu chọc vui đùa và tiếng cười giòn giã, cũng phần nào xua tan đi nỗi buồn của người mẹ sầu khổ, khiến đôi khi bà phải bật cười dẫu chẳng muốn, thậm chí còn khiến bà nếm thử một hỗn hợp bột đại mạch, bạc hà và nước được chuẩn bị theo đúng hướng dẫn của chính nữ thần. Thời gian trôi qua, đứa trẻ lớn lên trông thấy dưới sự chăm sóc của người vú nuôi ân cần và sáng suốt; tuy nhiên, bà không cho cậu ăn gì mà thay vào đó xức ambrosia cho cậu mỗi ngày, rồi cứ đêm đến lại lén đặt cậu vào lửa để ban cho cậu sự bất tử và tránh khỏi tuổi già. Nhưng trớ trêu thay, ý định nhân ái này của Demeter lại bị phá hỏng bởi chính Metaneira, người vì tò mò đã lén quan sát hành động của sinh thể bí ẩn đang chăm sóc con mình vào một đêm nọ. Khi kinh hoàng chứng kiến con trai mình bị đặt vào ngọn lửa, bà liền thét lên hoảng hốt.

Demeter, tức giận vì sự gián đoạn đúng lúc khốn kiếp ấy, lập tức bồng đứa trẻ ra, ném cậu xuống đất và hiện nguyên hình. Dáng vẻ còng cõi và già nua đã biến mất, thay vào đó là một nữ thần rực rỡ và kiều diễm, với mái tóc vàng buông xõa trên đôi vai với vẻ đẹp trù phú khôn cùng, toàn thân tỏa ra vẻ uy nghi và đường bệ. Bà bảo với Metaneira đang kinh hồn bạt vía rằng mình chính là nữ thần Demeter, và vốn định ban cho con trai bà sự bất tử, nhưng sự tò mò chết người của Metaneira đã khiến điều đó thành bất khả thi, dẫu vậy bà cũng nói thêm rằng đứa trẻ, vì từng ngủ trong vòng tay và được nuôi dưỡng trên đùi bà, sẽ luôn giành được sự tôn trọng và kính trọng từ nhân loại. Sau đó, bà yêu cầu người dân Eleusis hãy lập một ngôi đền và một bệ thờ cho bà trên ngọn đồi gần đó, hứa rằng chính bà sẽ chỉ dẫn họ cách cử hành các nghi lễ và nghi thức thiêng liêng để tôn vinh mình. Dứt lời, bà cất bước ra đi không bao giờ trở lại.

Vâng lệnh bà, Celeus triệu tập người dân và xây ngôi đền tại đúng nơi nữ thần đã chỉ định. Ngôi đền nhanh chóng hoàn thành, và Demeter đến đó trú ngụ, nhưng lòng bà vẫn đau đáu nỗi buồn mất con, và cả thế giới đều cảm nhận được ảnh hưởng từ nỗi sầu muộn cùng sự chán chường của bà. Đây quả thực là một năm khủng khiếp đối với nhân loại. Demeter chẳng còn mỉm cười với mặt đất mà bà từng ban phước, và dẫu người nông dân có gieo hạt hay những con bò cày kéo rên rỉ trên đồng ruộng, chẳng có mùa màng nào đền đáp công sức của họ. Tất cả chỉ là sự hoang tàn, ảm đạm và tiêu điều. Thế giới bị đe dọa bởi nạn đói, còn các vị thần đối mặt với nguy cơ mất đi những vinh danh và lễ vật quen thuộc; do đó, ngay cả Zeus cũng nhận ra rằng phải có biện pháp nào đó được áp dụng để xoa dịu cơn giận của nữ thần. Ông bèn phái Iris cùng nhiều vị thần nam nữ khác đến nài nỉ Demeter quay về Olympus; nhưng mọi lời cầu xin đều vô ích. Vị nữ thần đầy phẫn nộ thề rằng chừng nào con gái bà chưa được trả về, bà sẽ không cho lúa mì đâm chồi từ mặt đất.

Cuối cùng, Zeus cử Hermes, sứ giả trung thành của mình, xuống âm phủ mang theo thỉnh cầu gửi Aïdes, khẩn khoản nài xin hắn trả Persephone về với vòng tay của người mẹ đau khổ. Khi đặt chân đến những vương quốc u ám của Aïdes, Hermes bắt gặp hắn đang ngồi trên ngai vàng cùng nàng Persephone xinh đẹp bên cạnh, đang đau buồn than khóc cho số phận bất hạnh của mình. Khi biết rõ sứ mệnh của sứ giả, Aïdes đồng ý trả lại Persephone, và cô vui mừng khôn xiết chuẩn bị theo sứ giả của các thần đến chốn của sự sống và ánh sáng. Trước khi từ biệt chồng, hắn đưa cho cô vài hạt lựu, và trong lúc xúc động, cô đã vô tư nuốt chúng, để rồi hành động đơn giản ấy, như hồi sau sẽ rõ, đã ảnh hưởng trọng đại đến toàn bộ cuộc đời tương lai của cô.

Cuộc đoàn tụ giữa mẹ và con tràn ngập niềm hạnh phúc vô bờ bến, và trong khoảnh khắc ấy, mọi chuyện quá khứ đều chìm vào quên lãng. Hạnh phúc của người mẹ yêu con lẽ ra đã trọn vẹn nếu Aïdes không đòi hỏi quyền lợi của mình. Quy định đó là, nếu bất kỳ vị thần nào nếm thức ăn ở cõi của hắn, họ buộc phải ở lại đó mãi mãi. Tất nhiên vị chúa tể âm phủ phải chứng minh được điều này. Dù vậy, hắn thấy việc này chẳng có gì khó khăn, bởi Ascalaphus, con trai của Acheron và Orphne, chính là nhân chứng cho sự thật ấy. Thấu cảm trước nỗi thất vọng của Demeter khi chứng kiến hy vọng vụt tắt, Zeus đã dàn xếp một thỏa hiệp bằng cách thuyết phục người anh trai Aïdes cho phép Persephone được sống sáu tháng trong năm với các vị thần ở cõi trên, trong khi sáu tháng còn lại cô sẽ làm bạn với người chồng u ám ở cõi âm.

Được sự đồng hành của cô con gái xinh đẹp Persephone, Demeter giờ đây trở lại mái nhà từng bỏ hoang lâu ngày trên đỉnh Olympus; mặt đất tràn ngập sự đồng cảm liền hân hoan hưởng ứng nụ cười rạng rỡ của bà, lúa mì lập tức đâm chồi từ lòng đất với sản lượng dồi dào nhất, những hàng cây vốn vừa qua khô cằn và trụi lá nay khoác lên mình chiếc áo choàng ngọc lục bảo rực rỡ nhất, và những đóa hoa bị giam cầm quá lâu trong lớp đất cứng khô liền làm ngào ngạt bầu không khí bằng hương thơm ngát của mình. Câu chuyện đầy cuốn hút kết thúc như thế, từng là một chủ đề được yêu thích của tất cả các tác giả cổ điển.

Rất có thể những nhà thơ sáng tạo ra thần thoại duyên dáng này ban đầu chỉ ngụ ý dùng nó như một ẩn dụ để minh họa cho sự đổi thay của các mùa; dẫu vậy, theo thời gian, một nghĩa đen đã bám rễ vào câu chuyện này và những tưởng tượng thơ ca tương tự, khiến người Hy Lạp cuối cùng xem xét như một tín điều tôn giáo đối với thứ vốn dĩ ban đầu chẳng có gì hơn ngoài một hình ảnh so sánh mang tính thi ca.

Tại ngôi đền dựng lên để thờ Demeter ở Eleusis, các Bí mật Eleusis nổi tiếng đã được thiết lập bởi chính nữ thần. Vô cùng khó khăn, giống như trường hợp của mọi hội kín, để có thể khám phá bất cứ điều gì chắc chắn về các nghi lễ thiêng liêng này. Giả thuyết hợp lý nhất là những giáo lý do các hàng tư tế truyền dạy cho một số ít người được chiếu cố vốn là những chân lý tôn giáo bị cho là không thích hợp với tâm trí chưa được khai sáng của đại chúng. Chẳng hạn, người ta cho rằng thần thoại về Demeter và Persephone được các bậc thầy Bí mật giải thích nhằm biểu thị sự mất mát tạm thời mà Đất Mẹ phải gánh chịu mỗi năm khi hơi thở băng giá của mùa đông cướp đi hoa trái và hạt giống của bà.

Người ta tin rằng về sau, một tầng nghĩa sâu sắc hơn nữa đã được truyền tải qua thần thoại tươi đẹp này, đó là giáo lý về sự bất tử của linh hồn. Hạt lúa mì, thứ vốn nằm chết một thời gian trong lòng đất tối tăm, chỉ để rồi một ngày trỗi dậy trong một diện mạo mới mẻ và kiều diễm hơn, được cho là tượng trưng cho linh hồn sau khi chết sẽ tự giải thoát khỏi sự mục nát để sống lại dưới một hình thái tốt đẹp và thanh tao hơn.

Khi Demeter thiết lập các Bí mật Eleusis, Celeus và gia đình ông là những người đầu tiên được gia nhập, bản thân Celeus được phong làm đại tư tế. Cùng với con trai Triptolemus và các con gái làm chức nữ tế, họ đã phò trợ ông trong các sứ mệnh của chức vị thiêng liêng ấy. Các Bí mật được người Athens tổ chức cử hành năm năm một lần, và trong một thời gian dài là đặc quyền riêng của họ. Chúng diễn ra dưới ánh đuốc và được tiến hành với sự trang nghiêm tột bậc.

Nhằm lan rộng những ân huệ mà nền nông nghiệp mang lại, Demeter đã trao cho Triptolemus chiếc chiến xa do rồng có cánh kéo của bà, đồng thời trao cho chàng một ít hạt giống lúa mì, dặn chàng chu du khắp thế gian để dạy cho nhân loại nghệ thuật nông nghiệp và canh tác.

Demeter tỏ ra vô cùng khắc nghiệt đối với những kẻ chọc giận bà. Chúng ta có thể tìm thấy ví dụ về điều này qua các câu chuyện về Stellio và Eresicthon. Stellio là một thanh niên từng chế giễu nữ thần vì dáng vẻ ngấu nghiến tô cháo khi bà đang mệt mỏi và kiệt sức trong công cuộc tìm kiếm con gái đầy vô vọng. Quyết định rằng hắn sẽ không bao giờ có cơ hội tái phạm hành vi lăng mạ ấy nữa, bà tức giận hất phần thức ăn còn lại vào mặt hắn và biến hắn thành một con thằn lằn đốm.

Eresicthon, con trai của Triopas, đã tự chuốc lấy cơn thịnh nộ của Demeter khi đốn hạ những khu rừng thiêng của bà, và vì thế bà đã trừng phạt hắn bằng một cơn đói cồn cào và vô độ. Hắn đã bán hết mọi tài sản để thỏa mãn cơn thèm khát, và cuối cùng buộc phải tự ăn lấy da thịt chính mình. Người con gái Metra, kẻ hết lòng yêu thương hắn, sở hữu khả năng biến hóa thành đủ loại động vật khác nhau. Bằng cách này, cô đã xoay sở để nuôi sống người cha, kẻ đã bán cô hết lần này đến lần khác mỗi khi cô mang một hình hài khác, và cứ thế hắn kéo lê một sự tồn tại thảm hại.

CERES.

Nữ thần Ceres của người La Mã thực chất chính là Demeter của người Hy Lạp dưới một cái tên khác, với các thuộc tính, sự thờ phụng, lễ hội hoàn toàn trùng khớp.

Người La Mã mang ơn Sicily vì vị nữ thần này, khi sự sùng bái bà đã được du nhập bởi các nhóm thực dân Hy Lạp định cư ở đó.

Cerealia, hay các lễ hội tôn vinh Ceres, khởi tranh vào ngày 12 tháng Tư và kéo dài suốt nhiều ngày.