Ares, con trai của Zeus và Hera, là vị thần chiến tranh, kẻ tìm thấy vinh quang trong sự xung đột tự thân; hắn yêu thích cảnh hỗn loạn và tàn phá trên chiến trường, đồng thời mê mẩn việc chém giết cùng tận diệt; thực tế, hắn chẳng mang lại khía cạnh nhân từ nào có thể tác động tích cực đến đời sống con người.

Các nhà thơ sử thi, đặc biệt, miêu tả vị thần chiến trận ấy như một chiến binh hoang dã, bất kham, càn quét qua các đoàn quân tựa cơn lốc xoáy, xô ngã cả kẻ dũng cảm lẫn kẻ hèn nhát xuống đất; tàn phá những cỗ chiến xa cùng mũ giáp, và hoan hỉ trước khung cảnh điêu tàn khủng khiếp do chính hắn gây ra.

Trong tất cả các thần thoại về Ares, nữ thần Athene - chị gái hắn - luôn xuất hiện ở phe đối lập, tìm mọi cách trong khả năng để đánh bại những mưu đồ khát máu của hắn. Nhờ vậy, nàng đã phò trợ người anh hùng thần thánh Diomedes trong cuộc vây hãm thành Troy, giúp chàng đánh bại Ares trong trận chiến; và vị anh hùng đã tận dụng sự trợ giúp kịp thời ấy xuất sắc đến mức thương được vị thần chiến tranh khát máu, khiến hắn phải rút lui khỏi chiến trường với tiếng gầm thét tựa muôn vàn con bò đực.

[113]

Ares dường như là đối tượng bị tất cả các vị thần trên đỉnh Olympus ghê tởm, ngoại trừ một mình Aphrodite. Là con trai của Hera, hắn thừa hưởng từ mẹ mình những cảm xúc độc lập và chống đối mạnh mẽ nhất; và vì hắn lấy làm thích thú khi đảo lộn tiến trình hòa bình của đời sống nhà nước - điều mà Zeus luôn tận tâm thiết lập trên hết - nên hắn tự nhiên bị vị thần tối cao này chán ghét, thậm chí căm thù.

Khi bị Diomedes thương tích như đã kể trên, hắn đến phàn nàn với cha mình, nhưng chẳng nhận được chút đồng cảm nào từ vị cai trị đỉnh Olympus vốn nhân hậu và khoan dung; thay vào đó, ngài đã giận dữ quở trách hắn rằng: "Đừng làm phiền ta với những lời than van của ngươi, kẻ bị ta căm ghét nhất trong số các thần linh Olympus, bởi ngươi chẳng ưa gì ngoài chiến tranh và tranh chấp. Chính linh hồn của mẹ ngươi đang sống trong ngươi, và nếu ngươi không phải con ta, thì từ lâu ngươi đã nằm sâu dưới lòng đất hơn cả con trai của Uranus rồi.".

Có lần, Ares đã chọc giận Poseidon khi giết chết con trai ngài là Halirrhothios - kẻ từng lăng mạ Alcippe, con gái của vị thần chiến tranh. Vì hành động này, Poseidon đã triệu tập Ares ra trước tòa án của các vị thần Olympus, được tổ chức trên một ngọn đồi ở Athens. Ares được trắng án, và sự kiện này được cho là nguồn gốc của cái tên Areopagus (hay Đồi Ares), nơi sau này trở nên nổi tiếng với tư cách là một tòa án công lý. Trong trận chiến chống lại các người khổng lồ Gigantomachia, Ares đã bị đánh bại bởi Aloidæ - hai người con khổng lồ của Poseidon - những kẻ đã xích hắn lại và giam cầm suốt mười ba tháng.

Ares được khắc họa như một người đàn ông có vẻ ngoài trẻ trung; vóc dáng cao lớn, vạm vỡ của hắn kết hợp giữa sức mạnh phi thường và sự nhanh nhẹn tuyệt vời. Tay phải hắn cầm gươm hoặc một ngọn giáo lớn, trong khi tay trái mang tấm khiên tròn (xem trang sau). Xung quanh hắn là những hiện thân của sự cuồng nộ và sợ hãi;[44] Enyo, nữ thần của tiếng hét chiến trận; Keidomos, ác ma của tiếng ồn nơi chiến trường; và Eris (Sự tranh chấp), người chị em sinh đôi kiêm bạn đồng hành của hắn, kẻ luôn[114] đi trước chiến xa mỗi khi hắn lao vào trận chiến - điều sau này rõ ràng là một hình ảnh ẩn dụ của các nhà thơ nhằm diễn tả thực tế rằng chiến tranh luôn theo sau sự tranh chấp.

Eris được miêu tả là một người phụ nữ có sắc diện hồng hào, mái tóc rối bù, với toàn bộ diện mạo đầy vẻ giận dữ và đe dọa. Một tay nàng lăm lăm dao găm cùng con rắn lục đang rít lên, trong khi tay kia cầm ngọn đuốc cháy rực. Y phục nàng rách rưới, xộc xệch, và mái tóc đan xen những con độc xà. Vị thần này chưa bao giờ được phàm nhân cầu khấn, trừ khi họ muốn có sự trợ giúp của nàng để thực hiện những mục đích đen tối.

MARS.

Vị thần La Mã có nét tương đồng nhất với Ares của Hy Lạp và được đồng nhất với vị thần ấy, chính là Mars, Mamers, và Marspiter hay Thần cha Mars.

Các bộ tộc Ý cổ đại, những người chủ yếu mưu sinh bằng nghề nông nghiệp, tôn vinh vị thần này đặc biệt như vị thần mùa xuân - đấng đã khuất phục các thế lực mùa đông và cổ vũ cho nghệ thuật canh tác hòa bình. Nhưng với người La Mã, một quốc gia mang bản chất hiếu chiến, Mars dần đánh mất đi tính cách hòa bình của mình; và với tư cách thần chiến tranh, ngài vươn lên vị trí cao nhất trong số các vị thần Olympus, chỉ sau Jupiter. Người La Mã coi ngài là vị bảo hộ đặc biệt của họ, đồng thời tôn xưng ngài là cha của Romulus và Remus, những người sáng lập nên thành phố của họ. Song, dẫu cho ngài được[115] thờ phụng đặc biệt tại Rome với tư cách thần chiến tranh, ngài vẫn tiếp tục cai quản nông nghiệp và cũng là vị thần hộ mệnh canh chừng cho sự thịnh vượng của quốc gia.

Với tư cách là vị thần sải bước hiếu chiến ra chiến trường, ngài được gọi là Gradivus (bắt nguồn từ gradus, có nghĩa là một bước đi), bởi người La Mã có niềm tin phổ biến rằng chính ngài đã hành quân đi trước họ vào trận chiến và đóng vai trò như chiếc khiên vô hình bảo vệ họ. Là vị thần cai quản nông nghiệp, ngài được phong là Sylvanus, trong khi ở cương vị người gìn giữ đất nước, ngài mang danh hiệu Quirinus.[45]

Các tư tế của Mars có số lượng là mười hai người, được gọi là Salii, hay những vũ công, xuất phát từ việc các điệu nhảy thiêng liêng trong bộ giáp đầy đủ chiếm một phần quan trọng trong nghi lễ đặc thù của họ. Tôn giáo đoàn này, với các thành viên luôn được tuyển chọn từ những gia đình quý tộc cao quý nhất ở Rome, lần đầu tiên được thiết lập bởi Numa Pompilius - người đã trao cho họ trọng trách đặc biệt là gìn giữ Anciliæ, tức những chiếc khiên thần thánh. Tương truyền rằng vào một buổi sáng nọ, khi Numa đang khẩn khoản cầu xin sự bảo hộ của Jupiter cho thành phố Rome vừa được thành lập, vị thần bầu trời dường như để đáp lại lời cầu nguyện ấy đã ban xuống một chiếc khiên bằng đồng hình chữ nhật; và khi nó rơi xuống dưới chân nhà vua, một tiếng vọng cất lên tuyên bố rằng sự an toàn cùng thịnh vượng trong tương lai của Rome đều phụ thuộc vào việc bảo toàn chiếc khiên này. Do đó, nhằm giảm thiểu nguy cơ báu vật thiêng liêng này bị đánh cắp, Numa đã hạ lệnh làm thêm mười một chiếc nữa y hệt như vậy, rồi giao tất cả cho các tư tế Salii chăm sóc.

Sự trợ giúp và bảo hộ của vị thần chiến tranh luôn được khẩn cầu một cách trang nghiêm trước mỗi lần một đạo quân La Mã xuất phát ra chiến trường; và mọi sự xoay vần bất lợi của vận mệnh đều nhất loạt được quy cho cơn thịnh nộ của ngài, do đó phải được xoa dịu thông qua các nghi thức cầu nguyện và dâng lễ chuộc tội đặc biệt.

Tại Rome, có một cánh đồng mang tên Campus Martius được dâng hiến cho Mars. Đó là một khoảng đất trống rộng lớn, nơi các quân đoàn tập hợp và duyệt binh, các đại hội[116] nhân dân diễn ra, và giới quý tộc trẻ tuổi được rèn luyện các bài tập võ nghệ.

Ngôi đền nổi tiếng và tráng lệ nhất trong số vô vàn đền thờ được người La Mã xây dựng để tôn vinh vị thần này chính là ngôi đền do Augustus dựng lên tại Quảng trường La Mã (Forum), nhằm kỷ niệm chiến thắng lật đổ những kẻ ám sát Caesar.

Trong số tất cả các bức tượng Mars còn tồn tại đến nay, tiếng tăm lừng lẫy nhất là pho tượng đặt tại Villa Ludovisi ở Rome, nơi ngài được khắc họa như một người đàn ông vạm vỡ, cơ bắp trong thời kỳ sung sức nhất của tuổi trẻ. Tư thế của ngài là sự nghỉ ngơi đầy suy tư, nhưng mái tóc ngắn xoăn tít, cánh mũi phập phồng cùng các đường nét gương mặt sắc sảo không còn để lại chút hoài nghi nào về sức mạnh và bản chất bão táp của ngài. Dưới chân ngài, nhà điêu khắc đã đặt vị thần tình yêu nhỏ bé - kẻ đang ngước nhìn lên vị thần chiến tranh vĩ đại với vẻ mặt hoàn toàn không sợ hãi, tựa như đang tinh nghịch nhận thức được rằng tâm trạng tĩnh lặng bất thường này là do ảnh hưởng từ chính cậu ta.

Các lễ hội tôn giáo để kính cúng Mars thường được tổ chức vào tháng Ba; nhưng ngài cũng có một ngày hội vào ngày rằm tháng Mười (Ides of October), thời điểm diễn ra các cuộc đua xe ngựa, sau đó con ngựa bên phải của cỗ đội vừa kéo chiếc xe chiến thắng sẽ được đem hiến tế cho ngài. Vào thời cổ đại, vật tế là con người, đặc biệt là các tù nhân chiến tranh, từng được dâng lên ngài; nhưng về sau, tập tục tàn nhẫn này đã bị bãi bỏ.

Các biểu tượng của vị thần này bao gồm mũ giáp, khiên và giáo. Những loài động vật được thánh hiến cho ngài là sói, ngựa, kền kền và chim gõ kiến.

Gắn bó mật thiết với Mars trong cương vị thần chiến tranh là một nữ thần mang tên BELLONA, người rõ ràng là nữ thần chiến trận thuộc về một trong những tộc người nguyên thủy ở Ý (rất có thể là người Sabine), và thường được nhìn thấy sát cánh cùng Mars, dẫn đường cho chiến xa của ngài. Bellona xuất hiện trên chiến trường trong trạng thái cuồng nộ điên dại, đầy tàn ác và lòng ham muốn tận diệt. Nàng mặc giáp phục đầy đủ, tóc xõa tung, một tay cầm roi da và tay kia cầm giáo.

Một ngôi đền đã được dựng lên để thờ nàng tại Campus Martius. Ngay trước lối ra vào của công trình ấy có dựng một cột trụ, và một ngọn giáo sẽ được phóng qua cột trụ này mỗi khi chiến tranh được chính thức tuyên bố.[117]