Dionysus, cũng được gọi là Bacchus (bắt nguồn từ từ bacca, nghĩa là quả mọng), là vị thần rượu vang, đồng thời là hiện thân cho muôn vàn ân huệ của Thiên nhiên.
Việc thờ phụng vị thần này vốn được cho là du nhập vào Hy Lạp từ châu Á (gần như chắc chắn là từ Ấn Độ), ban đầu bén rễ tại Thrace, rồi từ đó dần lan sang các vùng khác của Hy Lạp.
Dionysus là con trai của Zeus và Semele. Chàng đã được Zeus cứu thoát khỏi ngọn lửa hung tàn từng thiêu rụi người mẹ khi ngài hiện ra trước mắt nàng trong toàn bộ vẻ uy nghi rực rỡ của thần linh. Đứa trẻ côi cút ấy được giao phó cho Hermes đưa đến chỗ Ino, chị của Semele. Thế nhưng, Hera với lòng căm phận vẫn không nguôi ngoai đã giáng cơn điên loạn xuống Athamas, chồng của Ino. Nhận thấy tính mạng đứa trẻ không còn được an toàn, người ta bèn chuyển cậu đến sự chăm sóc của các tiên nữ trên núi Nysa. Một lão thần rừng (satyr) tên là Silenus, con trai của Pan, đã đứng ra làm người giám hộ kiêm thầy dạy cho vị thần trẻ tuổi. Về phần mình, Dionysus vô cùng quyến luyến người thầy nhân hậu ấy; thế nên ta luôn thấy Silenus xuất hiện như một trong những nhân vật cốt cán trong các cuộc hành trình của thần rượu vang.
Dionysus đã trải qua một thời thơ ấu hồn nhiên, phẳng lặng, lang thang qua các chốn rừng thiêng cùng các tiên nữ, thần rừng và những mục đồng. Trong một chuyến dạo chơi như thế, chàng tình cờ phát hiện ra một loài cây mọc hoang dã mang lại cảm giác vô cùng sảng khoái và mát lành. Đó chính là cây nho, và từ đó chàng đã học được cách chắt lọc thứ nước ép tạo thành một thức uống khơi gợi niềm hưng phấn tuyệt vời. Sau khi các bạn đồng hành cùng nhau nếm thử, họ cảm thấy toàn thân như ngập tràn một thứ phấn khích lạ lùng đầy khoan khoái, liền bộc lộ trọn vẹn niềm hân hoan dạt dào bằng những tiếng hò reo, ca hát và nhảy múa. Chẳng mấy chốc, đoàn ngũ của họ ngày một đông đảo hơn bởi những kẻ đang nóng lòng muốn nếm thử thứ thức uống mang lại kết quả kỳ diệu nhường ấy, cũng như mong được tham gia vào việc thờ phụng vị thần ban phát niềm vui mới mẻ này. Về phía Dionysus, nhận thấy phát hiện của mình đã mang lại hiệu ứng tốt đẹp thế nào cho những người cận kề, chàng quyết định sẻ chia ân huệ ấy cho toàn thể nhân loại. Chàng hiểu rằng rượu vang, nếu được dùng điều độ, sẽ giúp con người tận hưởng một cuộc sống hạnh phúc và gắn kết hơn; và dưới tác động sảng khoái của nó, những kẻ đau khổ có thể tạm quên đi nỗi muộn phiền, còn người bệnh tật có thể quên đi nỗi đớn đau. Vì thế, chàng tập hợp những tín đồ nhiệt thành xung quanh mình và họ bắt đầu lên đường chu du, gieo trồng cây nho và truyền dạy cách canh tác khắp mọi nơi đặt chân tới.
Giờ đây, ta thấy Dionysus đứng đầu một đạo quân hùng hậu gồm cả nam lẫn nữ, các vị thần rừng faun và satyr, tất cả đều tay cầm gậy Thyrsus (một thứ gậy quấn dây nho và có quả thông ở đỉnh) và khua vang nhữngh chiếc chập ch ngồi trên cỗ xe do loài báo đen kéo, được hàng ngàn tín đồ cuồng nhiệt hộ tống, Dionysus đã có một cuộc hành trình khải hoàn qua Syria, Egypt, Arabia, Ấn Độ,... chinh phục mọi chốn đi qua, lập nên những thành phố và thiết lập khắp nơi một lối sống văn minh, gắn kết hơn cho cư dân của các vùng đất mà chàng bước qua.
Khi Dionysus trở về Hy Lạp từ chuyến viễn chinh phương Đông, chàng vấp phải sự kháng cự dữ dội từ Lycurgus, vua xứ Thrace, và Pentheus, vua xứ Thebes. Vị vua đầu tiên, vì kịch liệt phản đối những cuộc hoan lạc cuồng loạn đi kèm với việc thờ phụng thần rượu vang, đã xua đuổi các nữ thần Nysa ra khỏi ngọn núi linh thiêng ấy, đồng thời khiến Dionysus khiếp sợ đến mức chàng phải lao mình xuống biển và được nàng tiên biển Thetis đón lấy vào vòng tay. Nhưng vị vua báng bổ ấy đã phải trả giá đắt cho hành vi phạm thượng của mình. Ông bị trừng phạt bằng cách mất đi lý trí, và trong một cơn điên cuồng tột độ, ông đã sát hại chính con trai mình là Dryas vì lầm tưởng đó là một gốc nho.
Pentheus, vua xứ Thebes, thấy thần dân của mình hoàn toàn mê muội trước sự thờ phụng cuồng loạn dành cho vị thần mới này, lại e ngại những hệ lụy suy đồi từ các buổi lễ đêm mờ ám được tổ chức để tôn vinh thần rượu vang, nên đã nghiêm cấm dân chúng tham gia vào những cuộc hoan lạc đập phá của giáo phái Bacchus. Với mong muốn cứu ông khỏi hậu quả của sự bất kính, Dionysus đã hiện hình thành một thiếu niên trong đoàn tùy tùng của nhà vua và ân cần cảnh báo ông hãy chấm dứt những lời lăng mạ. Thế nhưng, lời khuyên nhủ có thiện ý ấy lại chẳng đạt được mục đích, bởi Pentheus chỉ càng thêm phẫn nộ trước sự can thiệp này; ông hạ lệnh tống Dionysus vào ngục tối và ra sức chuẩn bị những hình phạt tàn khốc nhất để xử tử chàng ngay lập tức. Dù vậy, vị thần chẳng mấy chốc đã tự giải thoát khỏi chốn giam cầm thấp kém ấy; bởi chẳng cần đợi lâu sau khi đám lính canh rời đi, cửa ngục đã tự động mở toang, và sau khi bứt tung những xiềng xích sắt, chàng trốn thoát để trở về đoàn tụ với các tín đồ tận tụy của mình.
Trong khi đó, thân mẫu của nhà vua cùng các dì của ông, bị thôi thúc bởi cơn cuồng nộ của giáo phái Bacchus, đã kéo đến núi Cithæron để hòa mình vào những kẻ thờ phụng thần rượu vang trong các nghi lễ hãi hùng vốn chỉ dành riêng cho phụ nữ và tuyệt đối không cho phép nam giới bén mảng. Phẫn nộ khi thấy mệnh lệnh của mình bị các thành viên trong chính gia đình phớt lờ công khai, Pentheus quyết định tự mình đến tận nơi để chứng kiến những điều quá đáng mà ông từng nghe qua những lời đồn thổi kinh hoàng ấy. Để làm được điều này, ông nấp sau một thân cây trên núi Cithæron; nhưng chỗ ẩn náu chẳng mấy chốc bị phát hiện, ông bị lôi xềnh xệch ra bởi đám cuồng tín của giáo phái Bacchus, và thật hãi hùng làm sao, ông đã bị xé xác bởi chính người mẹ ruột là Agave cùng hai người dì của mình.
Một sự kiện từng xảy đến với Dionysus trong một chuyến hành trình đã trở thành đề tài được các nhà thơ cổ điển vô cùng yêu thích. Một ngày nọ, khi một nhóm hải tặc Tyrrhenia tiếp cận bờ biển Hy Lạp, chúng nhìn thấy Dionysus trong hình hài một thiếu niên khôi ngô tuấn tú, khoác lên mình bộ xiêm y rực rỡ. Nghĩ rằng vớ được món hời lớn, chúng bắt lấy chàng, trói giật lại và đưa lên thuyền, quyết tâm mang chàng sang châu Á để bán làm nô lệ. Thế nhưng, xiềng xích bỗng tự rơi rụng khỏi chân tay chàng. Viên hoa tiêu – kẻ đầu tiên nhận ra điều kỳ diệu ấy – liền kêu gọi bạn đồng hành hãy cẩn trọng đưa thiếu niên trở lại nơi chúng vừa bắt đi, đồng thời quả quyết rằng chàng là một vị thần, và những cơn gió ngược cùng bão tố rất có thể sẽ là hậu quả từ hành vi báng bổ của chúng. Dù vậy, chúng nhất quyết không chịu buông tha tù nhân mà giương buồm tiến thẳng ra khơi xa. Bỗng nhiên, trước sự kinh hoàng của tất cả mọi người trên tàu, con thuyền khựng lại không tiến bước; cột buồm và buồm vải bị bao phủ bởi những chùm nho xum xuê cùng vòng hoa thường xuân; những dòng rượu vang ngát hương tràn ngập khắp chiến thuyền, và văng vẳng bên tai là những âm khúc thiên thai du dương. Đám thủy thủ lúc này mới hoảng sợ hối hận thì đã muộn, họ xúm lại quanh viên hoa tiêu để cầu xin sự bảo vệ và nài nỉ ông hãy lái thuyền quay về bờ. Nhưng giờ phút trả thù đã điểm. Dionysus biến thành một con sư tử, bên cạnh ngài xuất hiện một con gấu lồng lộn gầm thét dữ dội rồi chồm tới xé xác viên thuyền trưởng; đám thủy thủ trong cơn kinh hoàng tột độ đã gieo mình xuống biển và hóa thành những chú cá heo. Chỉ riêng viên hoa tiêu khôn ngoan và đạo đức là được dung tha khỏi số phận bi thảm của những kẻ đồng hành; và Dionysus – lúc này đã trở lại nguyên hình – đã dành cho ông những lời động khuyến khích đầy ân cần, đồng thời hé lộ danh tính cùng phẩm vị cao quý của mình. Họ tiếp tục giương buồm lên đường, và Dionysus bảo viên hoa tiêu hãy thả mình xuống hòn đảo Naxos. Nơi đây, ngài tìm thấy nàng Ariadne kiều diễm, ái nữ của Minos – vua xứ Crete. Nàng đã bị Theseus bỏ lại nơi hoang vắng này, và khi Dionysus trông thấy, nàng đang nằm ngủ say trên một phiến đá, kiệt quệ vì đau khổ và nước mắt. Đứng chết lặng trong niềm ngây ngất ngưỡng mộ, vị thần đăm đăm chiêm ngưỡng khung cảnh kiều diễm trước mắt; và khi nàng cuối cùng cũng hé mở hàng mi, ngài đã tự hé lộ thân phận và cất lên những lời dịu ngọt để xua tan nỗi sầu muộn cho nàng. Cảm kích trước tấm lòng đồng cảm sâu sắc ấy – xuất hiện đúng vào thời điểm nàng ngỡ như mình đã bị bỏ rơi và cô độc giữa đời – Ariadne dần lấy lại tâm tĩnh lặng thuở nào, và trước những lời nài nỉ thiết tha của vị thần, nàng đã ưng thuận trở thành hiền thê của ngài.
Sau khi thiết lập việc thờ phụng mình ở khắp mọi nơi trên thế giới, Dionysus đã xuống âm phủ để tìm kiếm người mẹ mệnh yểu, rồi đưa bà lên đỉnh Olympus. Tại đây, dưới danh hiệu Thyone, bà được nghênh đón vào hội đồng của các vị thần bất tử.
Một trong những tín đồ nổi tiếng nhất của Dionysus chính là Midas, vị vua giàu có xứ Phrygia – cũng chính là kẻ, như đã kể ở trên, từng đưa ra phán quyết chống lại Apollo. Có lần, Silenus – người thầy kiêm người bạn của Dionysus – trong tình trạng say khướt đã lang thang vào khu vườn hồng của vị quân vương này. Tại đây, ông bị một số bề tôi của nhà vua phát hiện, trói lại bằng những dây hoa hồng rồi dẫn đến trước mặt bậc quân vương. Midas đã đối xử với lão thần rừng bằng sự kính trọng tột bậc, và sau mười ngày thiết đãi nồng hậu, nhà vua đã đưa ông trở lại bên Dionysus. Vị thần vô cùng cảm kích trước sự quan tâm chu đáo dành cho người bạn già của mình, nên đã ngỏ ý ban cho Midas bất cứ điều ước nào mà ông muốn. Chẳng ngần ngại, vị vua tham lam chẳng những không thỏa mãn với khối tài sản vô biên mà vẫn còn thèm khát nhiều hơn nữa, đã cầu xin cho mọi thứ mình chạm vào đều hóa thành vàng. Yêu cầu ấy được đáp ứng theo một nghĩa đen đến nghiệt ngã, khiến cho Midas giờ đây khốn khổ phải cay đắng hối hận vì sự ngu ngốc và lòng tham không đáy của mình. Bởi khi cơn đói cào xé và ông toan thỏa mãn cái bụng rỗng, thức ăn liền biến thành vàng ròng trước khi kịp nuốt trôi; khi ông nâng chén rượu vang lên đôi môi khô khốc, dòng nước lấp lánh ấy lại hóa thành thứ kim loại mà ông từng khao khát khôn nguôi; và khi cuối cùng, mệt mỏi và kiệt sức, ông ngả tấm thân đau nhức của mình lên chiếc giường chăn êm nệm ấm quen thuộc, thì nó cũng bị hóa phép thành chất liệu đã trở thành lời nguyền cho sinh mạng ông. Vị vua trong cơn tuyệt vọng cuối cùng đã khẩn cầu vị thần hãy lấy lại món quà tai hại ấy. Xót xa trước hoàn cảnh khốn cùng của ông, Dionysus bảo Midas hãy đến tắm mình ở dòng sông Pactolus – một con suối nhỏ tại Lydia – để tẩy trừ thứ quyền năng đã trở thành tai họa cho cuộc đời ông. Midas vui mừng tuân theo lời chỉ dẫn, và ngay lập tức được giải thoát khỏi hậu quả từ yêu sách tham lam của mình; kể từ đó trở đi, cát dọc dòng sông Pactolus vẫn luôn ẩn chứa những hạt vàng ròng.
Những hình tượng nghệ thuật về Dionysus được chia làm hai loại. Theo những quan niệm cổ xưa nhất, ngài hiện lên như một người đàn ông điềm đạm, uy nghi ở độ tuổi sung mãn của cuộc đời; nét mặt ngài trang nghiêm, trầm ngâm và nhân hậu; ngài để râu quai nón rậm rạp và khoác trên mình bộ trang phục của một vị vua phương Đông từ đầu đến chân. Thế nhưng, các nhà điêu khắc ở thời kỳ sau lại miêu tả ngài như một thiếu niên có vẻ đẹp kỳ lạ, dẫu mang nét điệu đà phảng phất vẻ nữ tính; biểu cảm khuôn mặt dịu dàng và cuốn hút; tứ chi uyển chuyển được tạc đẽo thanh thoát; còn mái tóc – được cài vòng hoa nho hoặc thường xuân – buông xõa xuống đôi vai bằng những lọn xoăn dài. Một tay ngài cầm gậy Thyrsus, tay kia cầm chiếc cốc uống rượu có hai quai; đây chính là nhữngh biểu trưng đặc thù của ngài. Ngài thường được khắc họa đang cưỡi trên lưng báo đen, hoặc ngồi trên cỗ xe do sư tử, hổ, báo hay linh cẩu kéo.
Là vị thần của rượu vang – thứ thức uống vốn dung dưỡng tình giao thiệp – ngài hiếm khi xuất hiện một mình mà thường đi cùng với các nữ tín đồ Bacchus, các vị thần rừng satyr và các tiên nữ miền sơn cước.
Tác phẩm điêu khắc hiện đại xuất sắc nhất về Ariadne chính là kiệt tác của Danneker, hiện được trưng bày tại Frankfort-on-the-Maine. Trong bức tượng này, nàng hiện lên đang cưỡi trên lưng một con báo đen; khuôn mặt kiều diễm ngước lên hơi nghiêng về phía vai trái; các đường nét thanh tú và tinh xảo, còn vòng hoa thường xuân ôm trọn lấy phần đầu được tạo hình cân đối. Bằng bàn tay phải, nàng duyên dáng nắm lấy những nếp vải buông lơi một cách hờ hững bên thân hình tròn trịa, trong khi bàn tay kia đặt nhẹ nhàng đầy trìu mến lên đầu con thú.
Dionysus được nhìn nhận là vị thần bảo hộ cho nghệ thuật kịch. Tại lễ hội quốc gia Dionysia được tổ chức vô cùng long trọng ở thành phố Athens, các hoạt động trình diễn kịch nghệ đã được cử hành để tôn vinh ngài – chính là nơi mà tất cả các nhà soạn kịch Hy Lạp lừng lẫy thời cổ đại đã sáng tác nên những vở bi kịch và hài kịch bất hủ của họ.
Ngài đồng thời cũng là một vị thần tiên tri và sở hữu những đền thờ tiên tri, trong đó quan trọng nhất là đền thờ trên núi Rhodope ở Thrace.
Loài hổ, linh cẩu, báo đen, cá heo, rắn và lừa là những loài vật linh thiêng dành riêng cho vị thần này. Những loài thực vật ngài yêu thích bao gồm nho, thường xuân, nguyệt quế và thạch thảo. Vật hiến tế cho ngài thường là dê, có lẽ bởi chúng là loài phá hoại các vườn nho.
[TIÊU ĐỀ]: BACCHUS OR LIBER.
Người La Mã thờ phụng một vị thần tên là Liber, cai quản về thực vật, và vì lý do này, ngài đã được đồng nhất với vị thần Dionysus của người Hy Lạp và được tôn sùng dưới danh hiệu Bacchus.
Lễ hội của Liber, mang tên Liberalia, được cử hành vào ngày 17 tháng Ba.
