Với lễ Thánh Théophile, thế là kỳ nghỉ hè đã bị chôn vùi.
Những ngày tiếp theo thì buồn bã; một ngày sau của thứ ba ăn mặn ([1]) thực sự. Cả thày lẫn trò, chẳng ai cảm thấy hào hứng. Người ta đang yên vị…Sau hai tháng nghỉ ngơi, ngôi trường khó nhọc lấy lại nhịp độ bình thường. Bộ máy hoạt động tồi khệnh khạng như cua, một chiếc đồng hồ cũ vậy mà từ lâu người ta đã quên lên dây. Tuy vậy, nhờ cố gắng của ông Viot, mọi chuyện dần dà lại đâu vào đấy. Mỗi ngày, vào cùng những giờ ấy, vào cùng tiếng chuông ấy, người ta thấy những cánh cửa nhỏ mở ra sân và những bài kinh cầu của trẻ nhỏ, bọn trẻ nhỏ cứng đơ như những chú lính bằng gỗ diễu từng đôi một qua dưới hàng cây; rồi tiếng chuông đều đều vang lên “ Bính! Boong! Bính! Boong! Dậy đi. Bính! Boong! Ngủ đi. Bính! Boong! Học đi! Bính! Boong! Chơi đi! Cứ thế suốt cả năm.
Ôi, sự chiến thắng của quy chế! Học sinh Ménalque đã sung sướng sống dưới uy quyền của ông Viot, trong cái trường Sarlande mẫu mực!
Chỉ có tôi, tôi gây lo lắng cho bức tranh tuyệt vời đó. Lớp học của tôi không ổn. Bọn nhỡ khủng khiếp đến với tôi từ vùng cao, còn xấu hơn, còn tội nghiệp hơn, dữ hơn bao giờ hết. Phần tôi, tôi cau có; bệnh tật khiến tôi bẳn tính và dễ nổi xung; tôi chẳng thể chịu đựng gì cả... Năm ngoái, quá hiền lành; năm nay, tôi quá nghiêm khắc... Làm thế là tôi muốn khuất phục bọn vô lại quái ác, đối với mỗi chuyện điên rồ của bọn trẻ, tôi làm chúng choáng váng bằng những bài phát và việc giữ lại lớp. Cái cách đó không làm cho tôi đạt mục đích. Những sự trừng phạt của tôi, càng vung phí thì càng mất giá và cũng rẻ mạt như những tín phiếu của năm IV([2])...
Một hôm, tôi cảm thấy anh ách. Lớp học của tôi nổi loạn khắp nơi, còn tôi thì hết cả đạn dược để đương đầu với cuộc nổi dậy. Tôi thấy mình còn ở trong giảng đài, giãy giụa hung hãn lắm giữa những tiếng kêu, tiếng khóc, tiếng làu bàu, huýt sáo:
- Cút ra ngoài!...Cúc-cục-c u-cu!Xịt!...Xịt!...Đừng có mà bạo chúa!... Đó là một sự bất công!...
Rồi những lọ mực vãi như mưa, rồi giấy bắn lên bàn tôi, rồi tất cả bọn quái ranh ấy - lấy cái cớ khiếu nại - bu như sung ([3]) vào giảng đài của tôi mà hét như khỉ.
Đôi khi, không còn cách nào khác, tôi cầu cứu ông Viot. Bạn thử nghĩ khiêm nhường biết bao! Từ Lễ Thánh - Théophile, con người có chùm chìa khoá thù oán tôi và tôi thấy hắn sung sướng vì cảnh khốn quẫn của tôi... Khi hắn đột ngột bước vào phòng học, chùm chìa khoá ở tay, như một viên đá ném xuống cái ao ếch nhái: Trong nháy mắt, tất cả mọi người lại vào chỗ ngồi, mũi chúi vào sách im lặng như tờ. Ông Viot dạo bước ngang dọc một lúc, lắc cái chùm sắt vụn của mình giữa cảnh im lặng sâu lắng; rồi ông mỉa mai nhìn tôi và rút lui chẳng nói gì.
Tôi rất khổ sở. Các thày, đồng nghiệp của tôi, chế nhạo tôi. Hiệu trưởng, khi tôi gặp ông, tiếp tôi lạnh nhạt; có lẽ ông Viot tác động ở trong... Để kết liễu đời tôi, xảy đến vụ Boucoyran.
Ồ! Cái vụ Boucoyran ấy! Tôi chắc là nó vẫn còn trong những cuốn biên niên của trường và những người dân Sarlande ngày nay vẫn còn nói đến nó... Cả tôi nữa, tôi cũng muốn nói đến cái việc khủng khiếp ấy. Đã đến lúc công chúng phải biết sự thật...
Mười lăm tuổi, chân to, mắt to, tay to, không có trán và dáng dấp của một tên hầu ở trại: Đó là ông Hầu tước dễ Boucoyran, nỗi khiếp sợ của cái sân bọn nhỡ và vật mẫu duy nhất của giới quý tộc Cevennes ở Trường Trung học Sarlande.
Hiệu trưởng trông chờ nhiều vào người học sinh này, căn cứ vào nước sơn quý phái mà sự có mặt của nó tạo cho trường sở.
Trong trường, người ta chỉ gọi nó là “ông hầu tước”. Mọi người sợ nó; chính tôi cũng chịu ảnh hưởng chung và tôi chỉ nói với nó một cánh gượng nhẹ. Trong một thời gian nào đó, chúng tôi sống trong quan hệ khá tốt. Chỗ này chỗ khác, gã hầu tước quả thực có những cung cách hỗn xược nhìn hoặc đáp lại tôi, nó nhắc thật là quá lắm cái chế độ cũ, nhưng tôi vờ không hề coi chừng vì cảm thấy mình gặp đối thủ mạnh. Tuy vậy, một hôm, tên hầu tước đê hèn ấy dám đáp lại giữa lớp, với một vẻ hỗn xược đến nôi tôi mất hết kiên nhẫn.
-Ông de Boucoyran - tôi vừa bảo nó vừa cố giữ bình tĩnh - hãy cầm lấy sách và đi ra ngay.
Đó là một việc làm độc đoán chưa từng biết đến đối với tên vô lại ấy. Nó ì ra sửng sốt nhìn tôi bằng đôi mắt to, không nhúc nhích khỏi chỗ.
Tôi biết là mình dấn vào một việc gây cấn mà mình đã tiến quá xa khó mà lùi lại được.
- Đi ra, ông de Boucoyran - Tôi lại ra lệnh.
Bọn học sinh chờ đợi, lo âu... Lần đầu tiên, tôi có được sự im lặng.
Lúc tôi ra lệnh lần thứ hai, như dứt khỏi cơn sửng sốt, tay hầu tước trả lời tôi, với cái vẻ xấc xược:
- Tôi sẽ không ra!
Trong khắp phòng học, có một tiếng xì xào thán phục.
Tôi tức giận đứng dậy gằn giọng hỏi:
- Ông không ra, hử ông?... Thế thì để ta sẽ xem.
Rồi, tôi đi xuống...
Trời chứng giám cho tôi là vào lúc ấy là mọi ý nghĩ bạo lực rất xa lạ với tôi; tôi chỉ muốn doạ tay hầu tước bởi vẻ cứng rắn của thái độ tôi; nhưng, khi thấy tôi đi xuống khỏi giảng đài, nó bắt đầu cười khẩy một cách rất đáng ghét đến nỗi tôi có một cử chỉ tóm lấy cổ áo nó để khiến nó rời cái ghế dài.
Tên khốn nạn giấu dưới áo choàng một cái thước to bằng thép. Tôi vừa mới nhấc tay lên thì nó giáng vào cánh tay tôi một nhát khủng khiếp. Cái đau khiến tôi bật một tiếng kêu.
Cả phòng học vỗ tay.
- Hoan hô Hầu tước!
Lần này thì tôi mất bình tĩnh. Nhảy một cái, tôi đã ở trên bàn, cái nữa thì chồm lên tay hầu tước, và lúc đó, túm lấy họng nó, tôi làm khá tốt, bằng chân, bằng nắm tay, bằng răng, bằng tất cả mà tôi bứt nó khỏi chỗ và nó lăn ra khỏi lớp đến giữa sân... Đó là công việc trong một giây; tôi chưa bao giờ nghĩ là mạnh mẽ đến như vậy.
Bọn học sinh bàng hoàng. Người ta không kêu: “Hoan hô Hầu tước!” nữa. Người ta sợ. Boucoyran, kẻ mạnh trong những kẻ mạnh, bị viên thanh tra nhỏ bé kia bắt nghe theo. Mạo hiểm làm sao!... Tôi vừa mới độc đoán thắng điều mà tay Hầu tước mất về uy tín.
Khi tôi trở lên giảng đài, vẫn còn tái xanh và run lên vì xúc động, mọi gương mặt đều cúi nhanh xuống mặt bàn. Phòng học đã bị khuất phục. Nhưng Hiệu trưởng, ông Viot, họ sẽ nghĩ thế nào về việc này? Thế nào! Tôi đã dám giơ tay đánh một học trò! Đánh Hầu tước De Boucoyran! Đánh nhà quý tộc De Boucoyran của trường? Vậy là tôi muốn bị đuổi!
Những suy nghĩ đó đến với tôi hơi muộn, khiến tôi rối trí trong niềm chiến thắng. Đến lượt mình, tôi đâm sợ. Tôi tự bảo:
“Chắc là tay Hầu tước đã đi kiện”. Và từ lúc nọ đến lúc kia, tôi cứ chờ thày Hiệu trưởng bước vào. Tôi run đến cuối buổi học; tuy vậy, chẳng có ai vào cả.
Lúc ra chơi, tôi rất lạ là thấy Boucoyran đang cười và chơi với bọn kia. Điều đó có phần làm tôi yên tâm; và vì suốt buổi diễn ra không trở ngại, tôi hình dung là tên vô lại của tôi sẽ lặng yên và tôi chỉ bị một phen sợ.
Khốn thay, ngày thứ năm tiếp sau là ngày ra ngoài. Buổi tối, gã Hầu tước không về phòng ngủ. Tôi như có một linh cảm và suốt đêm tôi không ngủ. Hôm sau, vào buổi học đầu, học sinh xì xào khi nhìn thấy chỗ Boucoyran vẫn trống. Tôi lặng người lo lắng mà không tỏ ra vẻ.
Vào quãng bảy giờ, cửa mở với một tiếng khô khốc. Tất cả bọn trẻ đứng dậy.
Tôi tuyệt vọng...
Hiệu trưởng bước vào trước, rồi ông Viot đằng sau, rồi cuối cùng một ông già to lớn mặc chiếc áo lễ đài, khuy cài tận cổ và thắt một cái cổ cồn cao bốn ngón. Ông này, tôi không biết nhưng tôi hiểu ngay đó là ông De Boucoyran cha, ông vặn vẹo cái bộ ria dài của mình và cằn nhằn trong mồm.
Tôi chẳng có ngay cả can đảm bước xuống giảng đài để nghênh đón các vị này; cả họ nữa, cũng chẳng chào tôi khi vào.
Cả ba họ án ngữ giữa lớp và cho đến lúc đi ra, cũng không một lần nhìn về phía tôi.
Chính Hiệu trưởng châm ngòi trước.
- Thưa các vị - ông vừa nói vừa ngỏ với học sinh, chúng tôi đến đây hoàn thành một nhiệm vụ nặng nề, rất nặng nề - Một trong những thày giáo của các vị trở thành thủ phạm của một lỗi lầm rất nghiêm trọng khiến chúng tôi có nhiệm vụ buộc ông ấy phải chịu một sự khiển trách công khai.
Thế là ông bắt tôi chịu một sự khiển trách kéo dài ít nhất già một khắc đồng hồ bằng lời chỉ trích và phán xét. Mỗi sự việc đều bị bóp méo, tay Hầu tước là tên học sinh tốt nhất trường; tôi đã đối xử với nó tàn nhẫn một cách vô lý vô lối.
Cuối cùng, tôi thiếu sót trong mọi nhiệm vụ.
Trả lời thế nào với tất cả những lời buộc tội đó?
Thỉnh thoảng, tôi cố bảo vệ mình - Xin lỗi ông Hiệu trưởng!...
Nhưng, hiệu trưởng không nghe tôi và ông bắt tôi phải chịu khiển trách đến cùng.
Sau ông, ông De Boucoyran, người cha, phát biểu và bằng cách như thế nào? Một bản cáo trạng thật sự. Người cha khốn khổ! Hầu như người ta ám hại con ông. Người ta đã nhảy xổ vào con người bé nhỏ tội nghiệp, không chống cự như... như...ông ta nói thế nào nhỉ?... như một con trâu, như một con trâu rừng. Thằng bé nằm liệt giường hai ngày hôm nay. Từ hai hôm nay, mẹ nó, nước mắt đầm đìa, trông coi nó.
Ôi! Nếu có việc cần giải quyết với một người thì chính ông ta, ông De Boucoyran bố, người sẽ đảm nhiệm việc báo thù con ông! Nhưng, Người ta chỉ là một kẻ hỗn láo mà ông thương hại. Duy có điều người ta tin chắc là nếu có khi nào Người ta còn chạm đến một sợi tóc con ông thì Người ta sẽ bị xẻo tai thẳng thừng...
Trong khi nghe bài diễn văn hay ho đó, học sinh cười thầm và chùm chìa khoá của ông Viot rung lên thích thú. Đứng trên giảng dài của mình, tái xanh vì giận dữ, Người ta khốn khổ nghe tất cả những lời chửi rủa ấy, nghiền ngẫm tất cả những điều sỉ nhục ấy và khéo giữ không trả lời, đáng lẽ Người ta bị đuổi khỏi trường, và lúc ấy sẽ đi đâu?
Cuối cùng, sau một giờ, khi họ đã cạn tài hùng biện, ba vị ấy rút lui. Đằng sau họ, trong lớp học có một cảnh huyên náo ghê gớm. Tôi cố để có được một chút im lặng, nhưng hoài công; bọn trẻ cười vào mũi tôi. Vụ Boucoyran đã giết chết hẳn uy quyền của tôi!
Ồ! Thật là một vụ khủng khiếp! Cả thành phố xúc động về việc ấy... ở Câu lạc bộ-nhỏ, ở Câu lạc bộ-lớn, trong những quán cafê, ở dàn nhạc, người ta chẳng nói chuyện gì khác. Những kẻ thạo tin nhất cho biết những chi tiết làm dựng tóc gáy. Cứ như cái ông Quản phòng học ấy là một con quái, một con ngáo. Hắn đã hành hạ trẻ bằng những trò tàn bạo tinh vi chưa từng nghe nói. Khi nói về hắn, người ta chỉ còn bảo “tên đao phủ”.
Khi cậu Boucoyran chán nằm ở giường, bố mẹ đặt cậu lên một chiếc ghế dài, ở chỗ đẹp nhất trong phòng khách của họ và suốt tám ngày qua cái phòng khách này, có cả một cuộc diễu hành không dứt. Nạn nhân thú vị đó là đối tượng của mọi sự chăm sóc.
Nhiều lần liền, người ta bảo nó kể chuyện của mình và mỗi lần, tên khốn nạn lại nghĩ ra một chi tiết mới nào đó. Những bà mẹ rùng mình; những bà cô già gọi nó là “thiên thần khốn khổ” rồi tuồn cho nó kẹo. Tờ báo đối lập lợi dụng biến cố và tuôn ra chống nhà trường một bài báo khủng khiếp có lợi cho một cơ sở tôn giáo trong vùng...
Hiệu trưởng nổi giận; nếu ông không thải tôi, tôi chỉ còn trông vào sự bênh che của ông Trưởng khu giáo dục... Than ôi? Đối với tôi thà ông thải tôi ngay còn hơn. Cuộc sống ở trường đối với tôi trở nên không thể chịu nổi. Bọn trẻ không nghe tôi nữa; hơi nói một tí là chúng doạ tôi làm như Boucoyran, đi mách bố chúng. Cuối cùng tôi phải lờ chúng đi.
Giữa mọi chuyện ấy, tôi có một định kiến: trả thù nhà Boucoyran. Tôi vẫn gặp cái mặt xấc xược của lão Hầu tước và tai tôi vẫn còn đỏ vì lời đe doạ của chúng. Vả lại, tôi đã muốn quên những điều lăng nhục ấy mà đâu có làm được; hai lần mỗi tuần, những ngày đi dạo, khi những tốp học sinh đi qua trước quán cafê Toà Giám mục, tôi chắc chắn gặp ông De Boucoyran cha, đứng trơ trước cửa, giữa một nhóm sĩ quan đồn trú, tất cả đầu trần và tay cầm cán bi-a. Họ nhìn chúng tôi đi đến từ xa với những nụ cười giễu cợt; rồi, khi tốp học sinh đi qua ở tầm nghe thấy, ông hầu tước kêu rất to mà nhìn khinh bỉ tôi bằng một vẻ khiêu khích:
- Xin chào Boucoyran!
- Xin chào cha!
Thằng bé gớm guốc gào lên giữa hàng.
Rồi, những sĩ quan, học sinh, con trai quán cà phê, mọi người cười...
Tiếng “Xin chào Boucoyran!” đã trở nên một cực hình đối với tôi mà chẳng có cách nào trốn tránh được. Để đi đến đồng cỏ, nhất thiết phải đi qua trước quán cà phê Toà Giám mục và không một lần nào, kẻ bức hại tôi vắng mặt ở nơi chẳng hẹn mà gặp ấy. Đôi khi, tôi những muốn điên cuồng, đến gần ông ta mà khiêu khích; nhưng, có hai lẽ đã ngăn tôi: Trước hết, luôn sợ bị đuổi, rồi, chiếc gươm dài của ông Hầu tước, một con quỷ cái to đã gây biết bao nạn nhân khi ông còn ở trong lính cận vệ binh đoàn.
Tuy vậy, một hôm, bị đẩy đến chỗ bực, tôi bèn đi tìm ông thày dạy quân sự Roger và đột nhiên tuyên bố với ông quyết định của mình muốn đọ sức với ông Hầu tước. Roger là người từ lâu tôi không nói đến, lúc đầu nghe tôi một cách ý tứ gì đó; nhưng, khi tôi đã nói xong, ông sôi nổi lên và nồng nàn siết chặt đôi bàn tay tôi.
- Hoan hô! Ông Daniel. Tôi, tôi biết điều đó lắm, ông không thể làm một kẻ mách lẻo được. Mà quỷ quái làm sao, ông lại cứ dính vào với cái lão Viot của ông thế? Cuối cùng, người ta mới thấy ông; tất cả bị lãng quên. Xin giúp ông một tay! Ông có một tấm lòng cao thượng! Bây giờ, nói đến việc ông nào! Ông đã bị lăng nhục ư? Được! Được! Rất Tốt! Rất tốt! Ông muốn tôi tránh cho ông khỏi bị lão ngốc ấy xiên vào người ư? Được lắm! Ông hãy đến phòng và trong sáu tháng, chính ông sẽ là người xiên người lão.
Cứ nghe cái tay Roger tuyệt vời ấy hăng hái theo mối hiềm khích của tôi với biết bao nồng cháy, tôi đỏ mặt vì thích thú. Chúng tôi thoả thuận về bài học, ba giờ mỗi tuần; chúng tôi cũng thoả thuận về giá sẽ là một giá ngoại lệ (quả thực ngoại lệ! Sau này, tôi mới biết người ta đã khiến tôi phải trả hai lần đắt hơn những người khác). Khi tất cả những giao ước ấy được quy định, Roger thân mật luồn bàn tay hắn xuống dưới tay tôi.
- Ông Daniel - hắn nói với tôi - hôm nay học bài đầu tiên thì muộn mất rồi; nhưng, chúng ta bao giờ cũng có thể đi ký giao kèo ở quán cà phê Barbette... Nào! Để xem, không phải trò trẻ con đâu nhé! Hầy, có gì mà ông phải sợ, cái quán Barbette ấy?... Mẹ kiếp, đến nhé! Ông hãy thoát khỏi cái bát trộn rau của thày đồ một chút, ông sẽ thấy ở đó những người bạn, những chàng trai tốt, mẹ kiếp! Những tấm lòng cao thượng và ông sẽ chóng rời bỏ cùng với họ những cung cách của kẻ nhu nhược kia đã làm hại ông.
Than ôi! Tôi đã để bị cám dỗ. Chúng tôi đi đến quán cà phê Barbette. Nó vẫn cứ thế, đầy tiếng nói; khói thuốc, những chiếc quần nhuộm đỏ; những chiếc mũ sáng ấy, những dây lưng ấy treo vào những cái mắc ấy. Những người bạn của Roger niềm nở đón tôi. Ông ta rất có lý, toàn là những tấm lòng cao thượng cả. Khi họ biết câu chuyện của tôi với ông hầu tước và quyết định mà tôi chọn, hết người nọ đến người kia, họ đến siết chặt tay tôi:
- Hoan hô, chàng trai. Rất tốt.
Tôi cũng vậy, tôi là một tấm lòng cao thượng. Tôi bảo đem lại một chai punch, người ta uống mừng chiến thắng của tôi và điều được quyết định giữa những tấm lòng cao thượng là tôi sẽ giết ông Hầu tước De Boucoyran vào cuối năm học.
❀ ❀ ❀
[1] Ngày cuối cùng trước tuần chay; theo đạo Thiên Chúa.
[2] Loại tiền giấy được tạo ra thời Cách mạng Pháp mà giá trị được gán cho dựa trên tài sản nhà nước.
[3] Nguyên văn tiếng Pháp: Thành chùm.
