Khi tôi cũng sống lâu như cậu Baptiste của tôi, người mà vào lúc này, hẳn cũng già như một cây bao bao ([1]) già ở Trung Phi thì tôi cũng sẽ chẳng bao giờ quên được chuyến đi đầu tiên của mình đến Paris bằng toa hạng ba.
Đó là vào những ngày cuối tháng Hai; trời còn rất lạnh.
Bên ngoài, một bầu trời xám, gió, mưa đá nhỏ, những đồi trọc, đồng cỏ ngập nước, từng hàng dài cây nho chết; bên trong thì những thuỷ thủ say đang hát, những người dân quê to xù đang ngủ, mồm họ ra như những con cá chết, những hà già nhỏ bé với những chiếc làn của mình, những đứa trẻ, người loắt choắt, những vú em, tất cả đồ lề của toa những người nghèo với cái mùi tẩu thuốc, rượu trắng, dồi có tỏi và rơm mốc. Tôi cứ nghĩ mình vẫn còn ở đó.
Khi đi, tôi đến ngồi trong một góc, gần cửa sổ để xem trời; nhưng cách nhà chúng tôi hai dặm, một quân y sĩ chiếm chỗ của tôi, vin vào cớ là ngồi trước mặt bà vợ; thế là chú Nhóc, quá rụt rè không dám ca cẩm, buộc phải trải qua hai trăm dặm ngồi giữa con người xấu xa to xác xông mùi hạt đay ấy và một bà đội trưởng quân nhạc to lớn vùng Champagne lúc nào cũng ngáy trên vai mình.
Chuyến đi kéo dài hai ngày. Tôi trải qua hai ngày ấy ở cùng một chỗ, bất động giữa hai tên đao phủ của mình, đầu yên chỗ và răng cắn chặt vì tôi không có tiền, cũng chẳng có thức ăn trữ, tôi chẳng ăn gì suốt chặng đường. Hai ngày chẳng ăn gì, thật là dài! Tôi còn lại đúng một đồng bốn mươi xu, nhưng tôi giữ nó một cách cẩn thận cho trường hợp đến Paris, tôi không gặp ông bạn Jacques ở nhà ga; vì thế, mặc dù đói, tôi vẫn có dũng khí không đụng đến nó. Quái quỷ là xung quanh tôi, trong toa người ta ăn nhiều. Dưới chân tôi, có một cái dành oái ăm là to và rất nặng, từ đó người y sĩ bên cạnh cứ rút các loại thịt khác nhau ra mà ông chia nhau với phu nhân của mình.
Việc ngồi cạnh cái dành đó khiến tôi rất khổ sở, nhất là ngày thứ hai. Tuy vậy, không phải cái đói đã làm tôi khốn khổ nhất trong chuyến đi khủng khiếp ấy. Tôi đã ra đi từ Sarlande không giày, chỉ có ở chân đôi giày cao su nhỏ rất mỏng, ở đó tôi dùng để đi tuần trong phòng ngủ. Rất xinh, chiếc giày; nhưng về mùa đông, ở toa hạng ba... Trời ơi! Tôi lạnh quá! Đến phát khóc mất. Ban đêm, khi mọi người ngủ cả, tôi nhẹ nhàng lấy bàn tay ấp chân và giữ chúng hàng giờ liền để cố sưởi ấm chúng. Ôi! Nếu bà Eyssette nhìn thấy tôi.
Than ôi! Mặc dù cái đói thắt bụng lại, mặc dù cái rét dữ dằn khiến cậu rớt lệ, chú Nhóc rất sung sướng và ở đời chẳng dễ gì cậu nhường cái chỗ, cái nửa chỗ mà cậu chiếm giữa người đàn bà vùng Champagne và viên y sĩ. Sau tất cả những nỗi đau khổ đó, có Jacques, có Paris.
Trong đêm ngày thứ hai, khoảng ba giờ sáng tôi bật tỉnh dậy. Tàu vừa mới dừng: Cả toa náo động.
Tôi nghe thấy viên y sĩ bảo vợ:
- Chúng ta đến rồi đấy.
- Ở đâu thế ạ? - Tôi vừa hỏi vừa dụi mắt.
- Tất nhiên là Paris rồi!
Tôi vội đi tới cửa xe. Không có nhà. Chỉ có một cánh đồng trống, một vài cái đèn khí và đó đây từng đống than đá lớn; rồi đằng kia, ở nơi xa, một ánh sáng lớn màu đỏ và một tiếng ì ầm mơ hồ giống như tiếng động của biển vậy. Đi từ cửa xe nọ đến cửa xe kia, một người đàn ông vừa cầm chiếc đèn lồng vừa kêu:
- Paris! Paris! Cầm vé ra!
Dù không muốn, tôi rụt đầu vào bằng động tác sợ hãi. Đó là Paris. Ôi! Thành phố lớn dữ tợn, chú bé Chose thật là có lý để mà sợ mi!
Năm phút sau, chúng tôi đi vào nhà ga. Jacques đã có ở đó được một tiếng. Tôi nhận ra anh từ xa với vóc người dài hơi gù và những cánh tay to điện báo viên của anh đang làm hiệu cho tôi đằng sau hàng rào song. Thoắt một cái, tôi đã ở bên anh.
- Jacques! Anh của em!...
- Ôi! Em bé thân yêu!
Và hai con người chúng tôi lấy hết sức mạnh của đôi cánh tay mà ghì lấy nhau. Rủi thay những nhà ga lại không được tổ chức để dành cho những cái ghì đẹp đẽ ấy. Có phòng hành lý; nhưng, không có phòng tình cảm dào dạt, không có phòng của những cõi lòng. Người ta chen lấn chúng tôi, người ta giẫm lên chúng tôi.
- Đi đi! Đi đi! Những người sở thuế quát chúng tôi.
Jacques bảo nhỏ tôi:
- Chúng ta đi đi. Ngày mai, anh sẽ cho người đi tìm hòm Rồi, khoác tay nhau thân mật, nhẹ như những túi tiền của mình, chúng tôi bắt đầu lên đường về khu Latinh.
Từ đó, tôi vẫn cố nhớ lại ấn tượng đúng mà Paris đêm đó đã gây cho mình: Nhưng, vật cũng như người, lần đầu mà chúng ta nhìn thấy chúng, mang một vẻ mặt rất đặc biệt mà về sau, ta không thấy ở chúng nữa. Cái Paris của chuyến tôi đến, tôi chẳng bao giờ có thể dừng lại nó nữa. Đó là một thành phố mù sương mà tôi đã qua khi còn rất bé, đã bao năm rồi và từ đó chẳng còn quay lại nữa.
Tôi nhớ đến một con ngòi có cầu bằng gỗ bắc qua, rồi một cái bến rộng vắng và một khu vườn mênh mông nằm dọc bến ấy. Chúng tôi dừng lại một lúc trước một khu vườn. Qua những cái song vây lấy nó, người ta lờ mờ nhìn thấy những cái lều, thảm cỏ, vùng nước, cây cối ánh lên sương giá.
- Đó là Vườn bách thảo - Jacques bảo tôi - ở đó có một số đáng kể gấu trắng, khỉ, trăn, trâu nước...
Quả thực, cái đó toát lên vẻ dã thú và thỉnh thoảng, một tiếng kêu chối tai, một tiếng gầm khàn thoát ra từ bóng tối ấy.
Tôi thì nép vào ông anh, tôi căng mắt nhìn qua những chấn song và hoà lẫn trong cùng một tình cảm về nỗi sợ cái Paris lạ lẫm, nơi tôi đến vào ban đêm ấy với khu vườn bí hiểm này,- tôi thấy như mình vừa mới cập vào một cái hang lớn đen ngòm, đầy thú dữ sắp sửa vồ lấy mình vậy. May mà tôi không đơn độc: Tôi có Jacques để che chở mình... Ôi! Jacques! Jacques! Tại sao em không có anh mãi?
Chúng tôi còn đi xa, xa mãi, qua những phố tối đen bất tận; rồi bỗng, Jacques dừng lại trên một Quảng trường nhỏ nơi có một ngôi Nhà thờ.
- Bây giờ, chúng ta đang ở Thánh Germain des Prés - Anh bảo tôi - Căn phòng của chúng ta ở trên kia.
- Sao? Jacques!... Trên gác chuông à?...
- Trong chính gác chuông... Thật là rất tiện để biết giờ.
Jacques hơi cường điệu một chút. Anh ở trong một ngôi nhà bên cạnh Nhà thờ, một cái hầm mái nhỏ ở tầng năm hoặc sáu và cửa sổ của anh mở về gác chuông Nhà thờ Thánh Germain, ở đúng tầm cao của mặt đồng hồ.
Khi bước vào, tôi thốt ra một tiếng kêu vui mừng:
- Có lửa? Sung sướng làm sao?
Rồi, lập tức, tôi chạy đến lò sưởi hơ chân vào lửa, suýt nữa làm chảy mất giày cao su. Thế mà chỉ có Jacques là nhận ra vẻ khác thường của chiếc giày tôi. Điều đó khiến anh cười mãi.
- Em thân mến - Anh bảo tôi - Có khối người nổi tiếng đã đến Paris bằng guốc mà họ vẫn huênh hoang về chuyện đó. Em thì em có thể nói là mình đã đến đó bằng giày cao su: Thật độc đáo hơn nhiều. Tạm thời, em hãy đi đôi giày vải này, rồi chúng ta bắt đầu ăn bánh patê.
Vừa nói điều đó, Jacques tốt bụng vừa vần ra trước lửa một chiếc bàn nhỏ đã dọn sẵn đang chờ trong một góc.
❀ ❀ ❀
[1] Cây vùng nhiệt đới (châu Phi, Australia) thân có thể đạt hai mươi mét chu vi.
