Thế là tôi đi đến những trang đen tối nhất của lai lịch mình, đến những ngày khốn khổ và hổ thẹn mà Daniel Eyssette đã sống bên người đàn bà ấy, làm diễn viên hài ở ngoại ô Paris. Một điều lạ: Cái thời buổi ấy của đời tôi, sóng gió, ồn ã, quay cuồng, đã để lại nhiều nỗi ân hận hơn là kỷ niệm.
Cả cái góc ấy của trí nhớ tôi bị rối lên, tôi chẳng hiểu gì cả, chẳng gì cả...
Nhưng, xin hãy chờ!...
Tôi chỉ việc nhắm mắt lại và lầm rầm vài ba lần cái khúc điệp lạ và buồn này: Tolocototignan! Tolocototignan! Thì lập tức, như có phép thần, những kỷ niệm đã lịm đi của tôi sẽ tỉnh giấc, những giờ phút đã chết bước ra khỏi những nấm mồ của chúng và tôi sẽ thấy lại chú bé Chose, như chú lúc ấy, trong một ngôi nhà mới, rộng lớn của đại lộ Monparnasse, giữa Irma Borel đang diễn tập các vai và Coucou-Blanc đang hát mãi:
- Tolocototignan! Tolocototignan!
Khiếp! Ngôi nhà khủng khiếp! Giờ đây, tôi thấy nó, tôi thấy nó với cả ngàn cửa sổ của nó, cái tay vịn màu lục và nhớp nhúa, những thanh chì há hoác, những cánh cửa đánh số, những hành lang dài màu trắng xông mùi sơn mới... còn mới mà đã vấy bẩn... Trong đó có một trăm lẻ tám phòng: Trong mỗi một phòng là một gia đình. Và gia đình thế nào!... Suốt ngày, đó là những cuộc cãi cọ, những tiếng kêu, tiếng loảng xoảng, giết chóc nhau; ban đêm trẻ con chí choé, tiếng chân trần đi trên gạch lát, rồi tiếng đu đưa đơn điệu và nặng nề của những cái nôi. Thỉnh thoảng, để thay đổi, có những cuộc khám nhà của cảnh sát.
Chính ở đó, trong cái sào huyệt gồm bảy tầng đó mà Irma Borel và chú bé Chose đến trú ngụ tình yêu của họ... Nơi ở buồn bã và rất tươm cho một chủ trọ như vậy...Họ đã chọn nó vì gần nhà hát của mình; và rồi, như trong tất cả những ngôi nhà mới, họ không phải trả đắt. Mất bốn mươi quan - một cái giá của những người lau thạch cao - họ có hai phòng ở tầng hai có mép viền lan can trông ra đại lộ, căn hộ đẹp nhất của toà nhà... Cứ tối tối họ trở về vào nửa đêm, khi tan rạp. Thật là ảm đạm khi trở về bằng những đường phố lớn vắng vẻ, nơi lượn lờ những tấm áo choàng lặng lẽ, những cô gái đầu trần và những chiếc áo lễ lớn của đội tuần tra xám xịt ấy. Họ đi nhanh, giữa lòng đường. Khi trở về, họ thấy một chút thịt nguội trên một góc bàn và cô da đen Coucou-Blanc đang đợi... vì Irma Borel vẫn giữ Coucou-Blanc. Ông từ Tám-đến-Mười đã lấy lại người đánh xe, đồ đạc, bát đĩa, cái xe. Irma Borel đã giữ cô da đen, con vẹt, vài đồ nữ trang và tất cả áo sống của mình...
Tất nhiên, những thứ đó chỉ còn để dùng cho sân khấu, những cái đuôi áo nhung và nhiễu không phải làm để mà quét lê những đại lộ bên ngoài... Chỉ dành cho chúng thôi thì những cái áo cũng chiếm một trong hai căn phòng rồi. Chúng ở đó, treo quanh khắp vào những cái mắc bằng thép và những cái nếp gấp lớn mượt mà của chúng mà sắc loè loét tương phản lạ lùng với gạch lát màu đỏ phai và bàn ghế bạc màu. Chính trong phòng này mà cô da đen ngủ. Cô ta đã đặt chiếc ổ rơm, cái móng lừa, chai rượu trắng của mình ở đó; duy có điều sợ cháy, người đã không để đèn cho cô. Vì thế, ban đêm, khi họ trở về, Coucou-Blanc ngồi xổm trên chiếc ổ rơm dưới ánh trắng đống áo bí hiểm kia, có vẻ của một mụ phù thuỷ già được yêu Râu-xanh giao cho trông coi bảy người đàn bà chết treo...
Phòng kia, cái bé nhất, được dành cho họ và con vẹt, vừa chỗ cho một cái giường, ba cái ghế, một cái bàn và một sào dậu lớn có cọc mạ vàng.
Dù cho chỗ ở của họ buồn bã và chật hẹp, họ cũng chẳng bao giờ ra khỏi đó. Thời gian nhà hát dành cho họ, họ để ở nhà học vai và tôi xin thề với bạn đó là một sự hỗn độn khủng khiếp. Từ đầu nọ đến đầu kia của ngôi nhà, người ta nghe thấy những tiếng gầm rít kiểu kịch của họ:
- Con gái tôi, hãy trả tôi con gái tôi!
- Đây cơ mà, Gaspard!
- Tên của nó. Tên của nó; đồ khốn.
Át lên trên, những tiếng kêu xé tai của con vẹt và cái giọng cao vút Coucou-Blanc. không ngưng hát:
- Tolocototignan!... Tolocototignan!...
Irma Borel, mụ thì sung sướng. Cuộc sống này khiến mụ thích thú; điều khiến mụ vui là được đóng vai trong một gia đình nghệ sĩ nghèo.
- Tôi chẳng nuối tiếc gì cả, mụ thường nói.
Mụ tiếc cái gì? Cái ngày mà nỗi khốn cùng làm mệt mình, cái ngày mà mụ chán ngán việc tu rượu cả chai và ăn những suất cơm gớm guốc có nước chấm màu nâu mà người ta đưa lên cho họ từ một quán ăn tồi: cái ngày mà cho đến lúc đó mụ có được nghệ thuật kịch của vùng ngoại ô, ngày ấy mụ biết rõ là mình lấy lại được cuộc sống trước đây. Tất cả những gì mình đã mất, mụ chỉ cần giơ một ngón tay lên để lấy lại nó.
Chính cái ý nghĩ thụt lùi đó tạo cho mụ lòng can đảm và khiến mụ nói: “Ta chẳng nuối tiếc gì cả!” Mụ chẳng tiếc gì đã vậy; còn chú, chú thì sao?...
Cả hai người, họ đã vào nghề trong vở Gaspardo, chàng dân chài, một trong những vở hay nhất của hài kịch thông tục. Trong đó, mụ rất được hoan nghênh, chắc không phải vì tài. - Giọng nói dở, điệu bộ nực cười, - Mà vì những cánh tay trắng muốt, vì những tấm áo nhung của mình. Công chúng đằng kia không quen với những sự phô diễn xác thịt lồ lộ và áo xống tôn thêm giá bốn mươi quan mỗi thước. Trong phòng, người ta bảo: “Đó là một bà công tước!”, còn bọn trẻ ranh trầm trồ hoan hô đến chối óc...
Chú không có cùng thành công. Người ta thấy chú quá bé; và rồi, chú sợ, chú xấu hổ. Chú nói bé quá, như lúc xưng tội vậy - To nữa lên! To nữa lên!
Nhưng, họng cậu thắt lại, nghẹn lời giữa chừng. Cậu bị huýt sáo... Đành vậy! Irma đã nói mãi, năng khiếu không phải là ở đó. Chung quy, khi người ta là một nhà thơ tồi thì đó không phải là một cái lý để làm một diễn viên hài tốt được.
Mụ da trắng đẻ ở thuộc địa hết sức an ủi chú:
- Họ không hiểu tính cách của nét mặt - Mụ thường bảo chú.
Viên giám đốc thì không nhầm chuyện về tính cách của nét mặt chú. Sau hai buổi diễn sóng gió, ông nhắn chú đến phòng làm việc và bảo:
- Con ạ, kịch không phải là việc của con. Chúng ta đã nhầm. Ta hãy thử kịch vui. Ta tin là trong những vai hài, con sẽ tiến hành rất tốt. Và ngày hôm sau, người ta thử kịch vui. Cậu diễn những vai hề trẻ đầu tiên, những công tử bột ngơ ngác mà người ta cho uống nước chanh Roge giả làm rượu sampa, vừa chạy khắp sân khấu vừa ôm lấy bụng, những chàng ngốc đội tóc giả màu hung khóc lóc như những con bê: “Hơ!... Hơ!... Hơ!...”, những cặp tình nhân vùng quê đảo những con mắt ngốc nghếch mà nói: “Tểu thư ơi, tôi êu tểu thư nắm!... Nào, thật đấy, tôi êu tểu thư nai náng!”. Chú diễn vai những chàng ngốc, những kẻ nhát, tất cả những kẻ gây cười, và sự thật buộc tôi phải nói là chú xoay xở chẳng quá tồi. Kẻ khốn khổ đã thành công, chú gây cười.
Bạn hãy cắt nghĩa điều đó, nếu bạn có thể. Đó là, khi chú lên sân khấu, hoá trang, bôi bự phấn, trùm quần áo xờn rách thì chú nghĩ đến Jacques và đôi mắt đen. Chính giữa lúc đang nhăn mặt, mang dấu ấn một lời bông đùa ngớ ngẩn mà hình ảnh của tất cả những con người thân thiết mà chú đã phản bội một cách khá hèn hạ, bỗng hiển hiện trước mặt chú.
Hầu như tất cả những buổi tối, bọn trẻ ranh trong khu vực sẽ có thể khẳng định với bạn điều đó, có lúc chú đứng phắt giữa ngay một đoạn trường thoại và đứng đực ra chẳng nói năng gì, miệng há hốc mà nhìn căn phòng... Trong những lúc đó, hồn chú thoát khỏi, nhảy qua dãy đèn răm, chọc thủng trần nhà hát bằng một cái đập cánh và bỏ đi thật xa, để cho Jacques, cho bà Eyssette một nụ hôn, xin đôi mắt đen ban ơn mà than vãn cay đắng về cái nghề buồn bã mà người ta bảo chú làm.
- Nào! “Thật đấy, tôi êu tểu thư nai náng!”... - Bỗng giọng người nhắc vở nói.
Và thế là chú bé Chose khốn khổ bị lôi ra khỏi giấc mơ, rơi từ trên trời xuống, đảo quanh mình bằng những con mắt to sửng sốt, ở đó điểm một nỗi hốt hoảng khá tự nhiên, khá hài hước, đến nỗi cả căn phòng rộ lên một trận cười lớn. Trong tiếng lóng sân khấu, đó là điều người ta gọi là ấn tượng. Không muốn mà cậu đã tìm thấy một ấn tượng.
Đoàn kịch mà họ tham gia phục vụ nhiều vùng. Đó là một gánh hát lưu động, biểu diễn lúc thì ở Grenene, Montparnasse Sevres, Sceaux, Saint-Cloud. Để đi từ một xứ nọ đến một xứ kia, người ta lên một cái xe khách của nhà hát, - Một chiếc xe khách cũ màu cà phê sữa do một con ngựa bị lao kéo. Trên đường đi, người ta hát, người ta chơi bài. Những ai không thuộc vai thì ngồi trong cùng mà xem lại những cuốn sách mỏng. Đó là cái chỗ của chú.
Chú ngồi đó, lì xì và buồn bã như những diễn viên hài lớn thường là thế, cụp tai với mọi điều tục tĩu vo ve quanh mình.
Dù cho chú đã rơi xuống khá thấp, cái trò diễn tồi lang bạt này vẫn còn ở dưới tầm chú. Chú thấy xấu hổ mà đánh bạn như vậy.
Những người đàn bà, là những tham vọng cũ đã tàn héo, che giấu, kiểu cách, trịnh trọng. Những người đàn ông, là những con người tầm thường, chẳng lý tưởng chẳng có phép chính tả, là con cái những ông thợ cạo hoặc những bà bán khoai tây rán, họ làm nghề diễn viên hề vì rỗi việc, vì lười biếng, vì thích cái vỏ cái mẽ, để ra mắt trên sàn diễn mà làm cho màu nhạt hợp với những cái áo lễ theo kiểu Souvorov ([1]), những chàng Sở Khanh ngoài bờ rào luôn bận bịu về ăn mặc, tiêu hết lương vào những kiểu uốn tóc mà nói với bạn bằng một vẻ tin chắc: “Hôm nay, ta đã làm việc tốt”, khi họ đã trải qua năm tiếng đồng hồ để làm cho mình một đôi ủng Louis XV bằng hai thước giấy láng... Sự thật, cũng đáng công đi diễu cái phòng khách âm nhạc của Pierrotte rồi đến mắc kẹt vào cái xe tàng này.
Vvì cái vẻ ủ dột và lòng tự phụ lặng lẽ của chú, bọn bạn không thích chú.
Người ta nói:
- Đó là một kẻ xảo trá.
Mụ da trắng, ngược lại, đã biết lấy lòng mọi người. Mụ ngự trong cái xe như một công chúa gặp may, cười xả láng, ngất đầu ra sau phô cái cổ mảnh mai, nói năng thân mật với mọi người. gọi những người đàn ông là “lão”, những người đàn bà là “con” và buộc những tay ngổ ngáo nhất phải nói:
- Thật là một cô gái hiền.
Một cô gái hiền, nực cười làm sao!...
Cứ thế xe lăn, cười hoài, những trò đùa nhả, người ta đi đến nơi biểu diễn. Diễn xong, người ta thay quần áo loáng một cái, rồi mau chóng lại lên xe để trở về Paris. Lúc đó, trời đã tối sập. Người ta thầm thì trò chuyện mà tìm nhau trong bóng tối bằng những đầu gối. Thỉnh thoảng, một tiếng cười bị nén... Ở sở thuế nhập thị của vùng Maine, chiếc xe dừng lại để đem cất. Mọi người đi xuống và đi thành nhóm tiễn Irma Borel đến tận cửa ngôi nhà ổ chuột lớn, nơi Coucou-Blanc say đến ba phần tư đang chờ họ với cái bài hát buồn của mình:
- Tolocototignan?... Tolocototignan?...
Cứ nhìn họ kết người nọ với người kia như vậy người ta có thể bảo là họ yêu nhau. Không, họ không yêu nhau. Họ biết nhau quá kỹ đối với điều ấy. Cậu thấy mụ nói dối, lạnh lùng, thiếu tình cảm. Mụ biết cậu mềm yếu đến hèn nhát. Mụ tự bảo: “Một sáng kia anh cậu sẽ đến cướp mất cậu của ta để trả lại cho cửa hàng đồ sứ”. Chú thì tự bảo: “Hôm nào đó chán chường với cuộc đời mà mụ sống, mụ sẽ bay đi với một ông từ Tám-đến-Mười, còn ta, ta sẽ ở lại một mình trong cảnh ô trọc...”. Nỗi sợ muôn thuở mất nhau mà họ ấp ủ làm thành cái trong sáng nhất của mối tình họ. Họ không yêu nhau, tuy vậy họ vẫn ghen ghét.
Điều lạ lùng, có phải không? Rằng ở đâu không có tình yêu ở đó có thể có lòng ghen. Chao ôi! Như vậy đấy... Khi mụ nói thân mật với ai đó ở nhà hát thì chú tái mặt đi. Khi chú nhận được một bức thư thì mụ lao đến và đôi tay run run bóc niêm phong... Thường là một bức thư của Jacques. Mụ vừa đọc đến hết vừa cười gằn, rồi vứt nó lên một đồ đạc:
- Vẫn cứ cùng một chuyện - Mụ khinh bỉ nói.
Than ôi! Phải, vẫn cứ cùng một chuyện, nghĩa là lòng tận tuỵ, độ lượng, quên mình. Thật đúng là vì thế mà mụ ghét ông anh lắm lắm...
Jacques tử tế thì chẳng ngờ chuyện đó. Anh chẳng ngờ gì cả. Người ta viết cho anh rằng mọi việc tiến triển tốt, rằng vở Hài kịch đồng nội bán hết ba phần tư và đến hạn thanh toán của các phiếu thì người ta sẽ tìm thấy ở những nhà sách tất cả số tiền cần để đài thọ. Tin chắc và tốt bụng như vốn thường, anh tiếp tục gởi chỗ một trăm quan hàng tháng đến phố Bonaparte - nơi Coucou-Blanc sẽ đi lĩnh.
Với một trăm quan của Jacques và lương của nhà hát, tất nhiên họ có cái để sống, nhất là trong cái khu của những người cùng khổ này. Nhưng cả người nọ lẫn người kia, chẳng ai được biết, như những gì ta nói thế nào là tiền cả: Cậu thì vì cậu chẳng bao giờ có; mụ thì vì mụ lúc nào cũng có thừa. Vì thế thật là lãng phí. Từ ngày 5 hàng tháng, quỹ - một chiếc giày Java nhỏ bằng cọng ngô - đã rỗng. Trước hết có con vẹt mà chỉ nó không thôi cũng nuôi tốn bằng một người lớn bình thường. Tiếp đến, có phấn trắng, phấn đánh lông mày, bột gạo, chế phẩm thuốc phiện, chổi chân thỏ, tất cả bộ đồ của việc tô vẽ sân khấu. Rồi, những cuốn sách kịch quá cũ, quá bạc màu; phu nhân muốn có những cuốn mới. Mụ cũng cần có hoa, nhiều hoa. Thà mụ nhịn ăn còn hơn thấy thùng trồng hoa của mình bị trống.
Trong hai tháng, ngôi nhà nợ ngập đầu. Người ta thiếu của khách sạn, của quán ăn, của người canh cửa nhà hát.
Thỉnh thoảng, một người bán hàng đến làm ầm lên. Những ngày ấy, thất vọng mọi thứ, người ta chạy vội đến nhà người in vở Hài kịch đồng nội và người ta vay ông vài Lu-i thay mặt Jacques. Nhà in, có trong tay cuốn hồi ký nổi tiếng và biết Jacques vẫn là thư ký của Od’Hacqueville thì tin tưởng mở hầu bao. Từ đồng Lu-i nọ đến đồng Lu-i kia, người ta đã đi đến chỗ vay ông bốn trăm quan mà gộp với chín trăm của vở Hài kịch đồng nội, làm cho món nợ của Jacques lên đến một ngàn ba trăm quan.
“Mẹ Jacques” khốn khổ! Biết bao thảm hoạ chờ anh lúc trở về! Daniel biến mất, đôi mắt đen thì khóc, chẳng có tập sách nào bán được và một ngàn ba trăm quan phải trả. Anh sẽ xoay xở ra sao đây?... Mụ da trắng thì chẳng áy náy lắm.
Nhưng chú, chú bé Chose, thì ý nghĩ đó chẳng bao giờ rời chú. Đó là một sự ám ảnh, một nỗi lo sợ triền miên. Chú đã tìm hoài cách để khuây khoả, làm việc như một tên khổ sai (mà việc gì chứ, hử Trời!), học những trò hề mới, tìm tòi những cái nhăn mặt mới trước gương, tấm gương cứ hắt lại hình ảnh của Jacques, thay cho hình chú; giữa những dòng chữ vai diễn của mình, thay cho Langlumeau, Josias và những nhân vật khác của kịch vui, chú chỉ thấy có tên của Jacques. Jacques, Jacques, cứ Jacques hoài.
Mỗi buổi sáng, chú nhìn lịch mà sợ, rồi đếm những ngày ngăn cách chú với kỳ hạn đầu tiên của những tấm phiếu, chú rùng mình tự nhủ: “Chỉ còn một tháng, chỉ còn ba tuần”, vì chú biết rõ là lúc tấm phiếu đầu tiên bị cự tuyệt thì tất cả sẽ lộ ra, và nỗi thống khổ của anh chú bắt đầu từ ngày ấy. Cái ý nghĩ ấy theo đuổi chú đến tận giấc ngủ. Đôi khi cậu choàng lỉnh dậy, lòng thắt lại, mặt mày đẫm nước mắt, mơ hồ nhớ đến một giấc mơ khủng khiếp và lạ lùng vừa qua của mình.
Giấc mơ ấy, bao giờ cũng thế, trở lại hầu như mọi đêm.
Điều đó diễn ra trong một căn phòng lạ, nơi có một cái tủ lớn, với dây sắt lớn. Jacques ở đó, tái nhợt, tái nhợt một cách khủng khiếp, nằm duỗi trên chiếc ghế dài; anh vừa mới chết.
Camine, Pierrotte ở kia, cả Cô nữa, và đứng trước cái tủ, cố tìm cách mở nó để lấy vải liệm. Chỉ có điều là Cô không làm được; và cứ lần mò với chiếc chìa khoá xung quanh ổ, người ta nghe thấy Cô nói bằng một giọng ngao ngán:
- Tôi không thể mở được... Tôi đã khóc nhiều... Tôi chẳng thấy gì nữa cả...
Dù cho chú muốn chống lại điều đó, giấc mơ ấy khiến chú xúc động bên ngoài lý trí. Ngay khi chú nhắm mắt, chú lại thấy Jacques nằm dài trên chiếc ghế và Camine mù mắt trước cái tủ.. Tất cả những nỗi ân hận đó, tất cả những sợ hãi đó khiến cho chú ngày càng ủ dột, cáu kỉnh hơn. Mụ da trắng, về phía mình, chẳng còn chịu đựng được nữa. Vả lại, mụ mơ hồ cảm thấy chú tuột khỏi tay mình, - Và mụ chẳng biết do đâu, - Và điều đó khiến mụ bực tức. Bất cứ lúc nào cũng là những cuộc cãi vã khủng khiếp. những tiếng kêu, tiếng chửi cứ như trong một cái máng thợ giặt vậy.
Mụ bảo chú:
- Cút đi với con Pierrotte của cậu mà bảo nó cho những trái tim bằng đường.
Còn chú thì lập tức:
- Quay về với tay Pacheco của mụ mà bảo nó xẻ mồm ra.
Mụ gọi chú là:
- Đồ thị dân!
Chú trả lời mụ:
- Đồ vô lại!
Rồi họ khóc nức nở và rộng lượng tha thứ cho nhau để lại tiếp tục ngày hôm sau.
Họ sống như thế đấy. Không, họ cùng nhau chết gí, bị gắn vào cùng một miếng sắt, nằm lại ở cùng một nơi nhơ nhớp...
Chính là cái cuộc sống nhớp nhúa, chính những giờ phút thê thảm đó ngày ngày đang diễu qua trước mặt tôi, khi tôi lẩm nhẩm khúc điệp của cô da đen: cái tiếng lạ lùng và buồn bã:
- Tolocolotignan! Tolocototignan!
❀ ❀ ❀
[1] Aleksandr Vassilievitch Souvorov (1729-1800) bá tước rồi hoàng thân Nga.
