Trên Quảng trường Nhà thờ Thánh Germain-des-prés, trong góc Nhà thờ, bên trái và sát mép mái, có một cửa sổ nhỏ khiến tôi đau lòng mỗi lần tôi nhìn lên nó. Đó là cửa sổ căn phòng cũ của chúng tôi; và ngay đến bây giờ, khi đi qua, tôi vẫn hình dung là cái cậu Daniel trước đây vẫn còn ở trên ấy, ngồi vào cái bàn kê sát cửa sổ và cậu mỉm cười thương cảm khi thấy ngoài phố Daniel ngày nay buồn bã và đã còm cõi.

Ôi! Chiếc đồng hồ của Nhà thờ Thánh Germain, biết bao giờ phút đẹp đẽ mi đã điểm khi ta còn ở trên cao kia với “bà mẹ Jacques”... Lẽ nào mi, không thể còn điểm cho ta một vài trong số những giờ phút hào hùng và trẻ trung ấy? Thời đó, ta đã khá sung sướng!... Ta đã khá sẵn sàng mà làm việc!...

Buổi sáng, người ta dậy cùng ánh sáng trời. Jacques lo việc nội trợ ngay. Anh đi lấy nước, lau chùi căn phòng, sắp xếp chiếc bàn của tôi. Tôi thì tôi không có quyền đụng đến cái gì hết. Nếu tôi bảo anh:

- Jacques, anh có muốn em giúp anh không?

Jacques cất tiếng cười:

- Em đừng nghĩ đến chuyện ấy, Daniel ạ, còn phu nhân ở tầng một?

Với hai câu đầy bóng gió ấy, anh đã khoá mồm tôi lại.

Thì đây tại sao.

Trong những ngày đầu cuộc sống hai chúng tôi, chính tôi đảm. nhận việc xuống sân lấy nước. Vào một giờ khác trong ngày, có lẽ tôi đã không dám! Nhưng, buổi sáng, cả nhà còn ngủ và tính kiêu của tôi không có nguy cơ bị bắt gặp trong cầu thang đang cầm ở tay một cái hũ. Khi thức dậy, vừa mặc quần áo xong, tôi đi xuống. Vào giờ ấy, sân vắng người. Đôi khi, người coi ngựa mặc áo khoác đỏ, lau chùi bộ yên cương bên cái bơm. Đó là người đánh xe của phu nhân tầng một, một cô da trắng đẻ ở thuộc địa rất có duyên mà trong ngôi nhà, người ta để ý nhiều. Sự có mặt của người đàn ông ấy cũng đủ làm tôi ngượng; khi anh ta ở đó, tôi thấy xấu hổ, tôi bơm nhanh rồi tôi trở lên với cái hũ vơi một nửa. Một khi ở trên cao, tôi thấy mình rất nực cười, điều đó cũng chẳng ngăn tôi lại ngượng ngày hôm sau, nếu tôi nhận ra cái áo khoác đỏ dưới sân... Thế mà một buổi sáng, tôi có may mắn tránh được cái áo khoác khủng khiếp đó, tôi trở lên nhanh với cái hũ đầy ắp thì ở độ cao tầng một, tôi thấy mình đối mặt với một phu nhân đang đi xuống. Đó là phu nhân ở tầng một...

Thẳng người kiêu hãnh, đôi mắt cúi xuống một quyển sách, nàng từ từ đi trong một cơn sóng vải mượt mà. Thoạt nhìn, tôi thấy nàng xinh, mặc dù hơi tái; điều lưu lại trong tôi về nàng nhất, đó là một cái sẹo nhỏ màu trắng mà nàng có ở một khoé mép. Khi đi qua trước mặt tôi, phu nhân ngước mắt.

Tôi đứng áp vào tường, tay cầm chiếc hũ, đỏ bừng mặt và rất xấu hổ. Bạn thử nghĩ! Bị bất chợt như vậy giống một người xách nước thuê, đầu tóc bù xù, ướt át, cái cổ trần, áo sơmi bật cúc. Nhục nhã làm sao! Tôi những muốn lẩn vào tường... Phu nhân nhìn thẳng vào mặt tôi khá lâu bằng cái vẻ của một bà hoàng độ lượng, với một nụ cười hé, rồi nàng đi qua... Khi tôi trở lên, tôi tức điên người. Tôi kể lại chuyến phiêu lưu của mình với Jacques, người đã chế giễu tôi nhiều về tính kiêu của tôi; nhưng hôm sau, anh chẳng nói chẳng rằng cầm lấy chiếc hũ và đi xuống. Từ đó, sáng nào anh cũng xuống như vậy; còn tôi, mặc dù hối hận, tôi cứ để anh làm: tôi quá sợ lại gặp phu nhân ở tầng một.

Xong việc nội trợ, Jacques đi đến nhà ông hầu tước và tôi chỉ gặp lại anh vào buổi tối. Tôi sống suốt ngày suốt buổi chỉ có một mình, mặt đối mặt với Nàng thơ hoặc cái mà tôi gọi là Nàng thơ. Từ sáng đến tối, cửa sổ vẫn để mở với chiếc bàn trước mặt và trên cái bàn ấy, từ sáng đến tối, tôi gieo vần.

Thỉnh thoảng một chú chim sẻ đến uống nước ở ống máng nhà tôi; nó nhìn tôi một lúc với vẻ trâng tráo, rồi nó đi nói với những con khác việc tôi đang làm và tôi nghe thấy cái tiếng động khô mà những cái chân nhỏ của chúng gại trên đá đen...

Tôi cũng có những tiếng chuông Nhà thờ Thánh Germain đến thăm tôi nhiều lần trong ngày. Tôi rất thích khi chúng đến thăm mình. Chúng ồn ã vang vọng qua cửa sổ và tràn ngập căn phòng những tiếng nhạc. Đôi khi những tiếng chuông nguyện tăm tối, ủ ê mà những nốt nhạc rơi từng nốt một như những giọt nước mắt. Rồi, tôi có những hồi chuông cầu Đức Bà: Hồi chuông trưa, một tổng thiên thần mặc áo màu nắng bước qua nhà tôi, rực rỡ ánh sáng; hồi chuông chiều, một thiên thần thượng đẳng buồn bã giáng xuống trong một tia sáng trắng và làm cho khắp phòng ẩm ướt khi vẫy những chiếc cánh lớn...

Nàng thơ, những con sẻ, những tiếng chuông, tôi chẳng bao giờ đón những cuộc viếng thăm khác. Ai sẽ đến thăm tôi nào? Chẳng ai quen tôi cả. Ở hiệu ăn phố Thánh Benoit, tôi luôn cẩn thận ngồi vào một chiếc bàn nhỏ cách xa mọi người; tôi ăn nhanh, mắt cắm vào cái đĩa của mình; rồi, khi xong bữa, tôi lén cầm chiếc mũ và ba chân bốn càng trở về nhà. Chẳng bao giờ có một trò giải trí, chẳng bao giờ có một cuộc đi dạo; chẳng có ngay cả nghe âm nhạc ở vườn Luxembourg. Tính bẽn lẽn bệnh hoạn ấy mà tôi giống ở bà Eyssette lại còn được tăng thêm bởi bộ cánh tồi tàn và đôi giày cao su khốn khổ mà người ta không thể thay thế được. Phố xá khiến tôi sợ và làm tôi xấu hổ. Tôi chẳng bao giờ muốn xuống khỏi cái gác chuông của mình. Tuy nhiên đôi khi, vào những buổi tối đẹp, ẩm của những mùa xuân Paris, khi ở hiệu ăn trở về, tôi gặp những bầy sinh viên vui tính và cứ nhìn họ khoác tay nhau mà đi, đội những chiếc mũ lớn, ngậm tẩu, cùng những cô nhân tình, điều ấy gợi ý cho tôi... Thế là tôi trở lên thật mau năm tầng gác, tôi thắp nến lên và tôi bắt tay vào làm việc điên cuồng cho đến khi Jacques về. Khi Jacques về, căn phòng thay đổi bộ mặt. Nó vui vẻ, ồn ào hoạt động hẳn. Người ta hát, người ta cười, người ta hỏi nhau tin tức trong ngày.

- Em làm việc tốt chứ? - Jacques bảo tôi - Bài thơ của em tiến triển chứ?

Rồi anh kể cho tôi một vài sáng kiến mới của ông Hầu tước kỳ quặc, rút từ trong túi ra những kẹo bánh tráng miệng để phần cho tôi và thích thú nhìn tôi nhai ngon lành. Sau đó, tôi quay về cái bàn thơ của những vần thơ. Jacques đi quanh hai ba vòng trong phòng và khi anh thấy tôi thật hăng say thì lẩn đi mà bảo tôi:

- Vì em làm việc, anh đi ra đằng kia một lát.

Đằng kia, có nghĩa là nhà Pierrotte; và nếu bạn chưa đoán ra tại sao Jacques đi luôn đến đằng kia thì chỉ vì bạn chưa khéo.

Tôi thì tôi hiểu tất cả ngay từ ngày đầu, ngay việc nhìn anh chải mượt mái tóc trước cái gương trước khi ra đi và thắt đi thắt lại cái nút cravat ba bốn lần; nhưng, để khỏi khiến anh ngượng, tôi làm ra vẻ chẳng nghi ngờ gì cả và cứ bằng lòng cười thầm khi nghĩ đến mọi chuyện...

Jacques đi rồi, những vần thơ hãy tiến lên? Vào giờ ấy, tôi chẳng còn mảy may tiếng động nào; những chú chim sẻ, những tiếng chuông cầu, bạn bè tôi đều ngủ cả. Đối mặt trọn vẹn với Nàng thơ... Khoảng chín giờ, tôi nghe thấy tiếng lên cầu thang,- Một chiếc thang nhỏ bằng gỗ nối với cái lớn. - Đó là cô Coucou-Blanc, hàng xóm của chúng tôi, trở về. Kể từ lúc đó, tôi không làm việc nữa. Đâu óc tôi trơ trẽn phiêu du sang nhà cô hàng xóm và không nhúc nhích nữa... Liệu cô ta có thể là người thế nào, cái cô Coucou-Blanc bí hiểm ấy?... Không thể có chút tin tức gì ở chỗ cô... Nếu tôi nói điều đó với Jacques, anh hơi có vẻ thâm thuý mà bảo tôi:

- Sao!... Em vẫn chưa gặp cô ta, cô hàng xóm lộng lẫy của chúng ta à?

Nhưng, chẳng bao giờ anh nói rõ gì hơn. Tôi thì nghĩ: “Anh không muốn cho tôi biết cô ta... Hẳn đó là một cô thợ làm đỏm ở khu Latinh”. Và ý nghĩ ấy khiến đầu tôi háo hức. Tôi hình dung một cái gì là tươi trẻ, vui vẻ, - Sao, một cô thợ đỏm dáng ư? Đến cái tên Coucou-Blanc đó, tôi thấy chẳng có gì là không đầy hương vị, một trong những tên lóng tình nhân hay hay, cũng như Musette hoặc Mimi Pinson ([1]). Dù sao, đó cũng là một Musette rất ngoan ngoãn và rất nền nếp, cô hàng xóm của tôi, một Musette vùng Nante, cứ tối tối trở về vào cùng một giờ và luôn luôn đơn độc. Tôi biết điều đó vì đã nhiều ngày liền, vào giờ nàng về đến nơi, áp tai mình vào vách... Không suy xuyển, đây là điều tôi nghe được: Trước hết, một tiếng nút chai người ta mở và đậy nhiều lần; rồi sau một lúc, bịch! Tiếng rơi của một tấm thân nặng xuống sàn; và hầu như tức khắc, một giọng nói nhỏ nhẹ lanh lảnh, rất cao, một giọng dế ốm, bắt giọng một điệu nhạc gồm ba nốt buồn đến phát khóc mà tôi không biết vì sao. Dựa trên điều ấy, có lời mà tôi không phân biệt được, tuy vậy trừ những vần khó hiểu sau đây:

“Tolocototignan!... Tolocototignan!...”. Thỉnh thoảng lặp đi lặp lại trong bài hát như một điệp khúc có nhấn nhất so với phần còn lại. Điệu nhạc lạ lùng đó kéo dài khoảng một tiếng; rồi, ở tiếng “Tolocototignan” cuối cùng thì giọng hát bỗng dừng; và tôi chỉ nghe thấy một tiếng thở chậm và nặng... Tất cả điều đó khiến tôi suy nghĩ lắm.

Một buổi sáng, bà mẹ Jacques vừa mới đi lấy nước về, mạnh mẽ bước vào nhà với một vẻ đầy bí hiểm và đến sát tôi nói nhỏ:

- Nếu em muốn gặp cô hàng xóm của chúng ta... suỵt!...Cô ấy kia kìa!

Thoắt một cái, tôi đã ở trên thềm nghỉ... Jacques đã không nói dối tôi... Coucou-Blanc đang ở trong phòng mình cửa mở toang; và cuối cùng, tôi có thể ngắm nàng... Ôi! Trời ơi? Chỉ là một ảo tưởng; nhưng ảo tưởng nào?... Bạn hãy hình dung một căn hầm mái nhỏ hoàn toàn trần trụi, dưới đất một cái ổ rơm, trên lò sưởi một chai rượu trắng, bên trên ổ rơm một chiếc móng lừa to và bí ẩn treo trên tường như một âu nước thánh.

Giờ đây, ở giữa cái ổ chó đó, bạn hãy tưởng tượng một cô da đen khủng khiếp với đôi mắt đục trắng to, bộ tóc ngắn, như len và xoăn như một bộ lông cừu đen, còn quần áo thì chỉ có một cái áo ngủ ngắn bạc màu và một cái váy bồng cũ màu đỏ. Chẳng có gì khác.

Vậy là hiện ra với tôi lần đầu tiên cô hàng xóm Coucou- Blanc, cô Coucou-Blanc trong mộng của tôi, chị em với Mimi Pinson và Bernerette... ôi tỉnh lẻ mơ mộng, mong điều này dạy cho mi một bài học!...

- Thế nào? - Jacques bảo tôi khi thấy tôi vào - Thế nào? Em thấy cô ta thế nào...

Anh chưa nói hết câu thì trước vẻ mặt tiu nghỉu của tôi bèn phá lên một trận cười lớn. Tôi cũng thấy làm như anh là hợp, thế là chúng tôi cười hết sức mình, người nọ trước mặt người kia mà chẳng nói được gì. Vào lúc này, qua cánh cửa hé mở, một cái đầu đen to thò vào trong phòng và biến mất hầu như ngay tức khắc mà kêu với chúng tôi: “Da trắng nhạo da đen, không hay.”

Bạn thử nghĩ xem, chúng tôi lại càng cười hăng hơn ra sao...([2]).

Khi niềm vui của chúng tôi hơi dịu thì Jacques cho tôi biết là cô da đen Coucou-Blanc phục vụ phu nhân tầng một; trong ngôi nhà, người ta tố cáo cô hơi phù thuỷ, bằng cớ là cái móng lừa, biểu tượng thờ Vaudoux treo bên trên cái ổ rơm.

Người ta cũng nói chiều chiều, khi bà chủ đã đi khỏi, Coucou- Blanc giam mình trong tầng hầm mái, uống rượu trắng cho đến khi say bí tỉ lăn ra và hát những bài hát da đen hết một phần đêm. Điều này cắt nghĩa cho tôi tất cả những tiếng động bí hiểm đến từ cô láng giềng của mình: Tiếng chai mở nút, tiếng ngã trên sàn nhà và điệu nhạc đều đều gồm ba nốt. Còn về tiếng “Tolocototignan” hình như đó là một loại từ tượng thanh rất phổ biến ở những người da đen của tỉnh Cap ([3]), đại loại như lon, lan, la của chúng ta; những bài của Pierre Dupont ([4]) bằng tiếng da mun đã đưa tất cả những cái đó vào những bài hát của họ.

Kể từ hôm nay tôi có phải nói đến điều đó nữa không?

Việc ở cạnh Coucou-Blanc chẳng còn tạo cho tôi sự vui thú ấy. Buổi tối, khi nàng đi lên, con tim tôi chẳng còn rộn lên nhanh đến thế nữa; chẳng bao giờ tôi còn mất công đi áp tai vào vách... Tuy vậy đôi khi, trong cảnh lặng lẽ ban đêm, những tiếng tolocotolignan vẳng đến tận cái bàn của tôi và tôi cảm thấy không biết một thứ khó chịu mơ hồ nào đấy khi nghe khúc điệp buồn bã này; người ta nói là tôi linh cảm thấy vai trò mà nó sẽ đóng trong cuộc đời tôi...

Lúc đó thì “mẹ Jacques” của tôi tìm được một chỗ làm giữ sổ sách năm mươi quan mỗi tháng ở nhà người buôn sắt nhỏ, nơi lối nào anh cũng phải đến khi ra khỏi nhà ông hầu tước.

Anh chàng khốn khổ báo tin cho tôi biết điều tốt đẹp đó, nửa bằng lòng nửa tức tối.

- Anh sẽ làm thế nào để đi đến đó? - Tôi hỏi anh ngay.

Anh trả lời tôi, mắt đẫm lệ:

- Anh có ngày chủ nhật.

Và từ đấy như anh đã nói, anh chỉ đến đó vào ngày chủ nhật, nhưng tất nhiên, điều ấy khiến anh khổ tâm.

Vậy cái khá cuốn hút khiến cho “mẹ Jacques” của tôi hết lòng quan tâm là cái gì vậy?... Tôi không lấy làm phiền lòng được biết điều ấy. Chẳng may, người ta không bao giờ bảo tôi đi theo cả; còn tôi thì khá kiêu để mà đòi hỏi điều đó. Vả lại, đấy là cách để đi đây đó với đôi giày cao su của mình ư?... Tuy vậy, một chủ nhật, vào lúc đi đến nhà Pierrotte, Jacques bảo tôi đượm một chút lúng túng:

- Em không có ý muốn theo anh đi đến đó à, Daniel bé bỏng? Chắc chắn là em sẽ làm cho họ vui nhiều.

- Nhưng, anh thân mến, anh đùa đấy à...

- Phải, anh biết lắm... Phòng khách của Pierrotte không phải là nơi cho một nhà thơ... ở đó, họ là một đống da thỏ cũ...

- Ồ! Không phải như vậy đâu, Jacques ạ, chỉ vì bộ cánh của em thôi.

- Này! Thực ra... Anh cũng không nghĩ đến điều ấy, Jacques nói.

Rồi, anh ra đi, như mừng vì đã có một lý do đúng để khỏi kèm tôi điVừa xuống dưới chân cầu thang thì, kìa anh đã lại trở lên và hổn hển mà đến bảo tôi.

- Daniel, anh nói, nếu em có đôi giày và một cái áo jaket trông được thì em có theo anh đến nhà Pierrotte không?

- Tại sao không?

- Này! Thế thì lại đây... Anh sẽ mua cho em tất cả những gì em cần, chúng ta sẽ đi lại đó.

Tôi sửng sốt nhìn anh.

- Hiện là cuối tháng, anh có tiền - Anh nói thêm để thuyết phục tôi.

Tôi khá hài lòng về ý nghĩ có những quần áo cũ mới mua đến nỗi không nhận thấy nỗi cảm động của Jacques cũng như cái giọng đặc biệt mà anh nói. Chỉ về sau tôi mới nghĩ đến tất cả những điều đó. Lúc này thì tôi nhảy lên cổ anh và chúng tôi đi đến nhà Pierrotte qua lối Cung-vua ([5]), nơi tôi ăn mặc mới ở nhà một người buôn đồ cũ.

❀ ❀ ❀

[1] Tiếng Pháp: Musette là chuột chù; Mimi Pinson là chim vành khuyên.Cũng là tên một truyện kể của A. de Muser (1838).

[2] Vì cô gái nói tiếng Pháp bồi.

[3] Tức Cap Town, một tỉnh miền nam Cộng hòa Nam Phi.

[4] Thi sĩ và ca sĩ Pháp (1821-1870).

[5] Quần thể nhà xây năm 1633. Ngày nay là Hội đồng Nhà nước, Ủy ban lập pháp và Bộ Văn hoá.