Hôm đó, ngày mười tám tháng hai, vì ban đêm trời đổ nhiều tuyết, bọn trẻ không thể chơi ngoài sân. Ngay khi lớp học sáng chấm dứt, người ta đã cấm trại chúng; tất cả láo nháo chơi đùa trong phòng để tránh thời tiết xấu trong khi đợi giờ lên lớp.
Chính tôi trông coi bọn chúng.
Cái người ta gọi là phòng tập thể dục cũ của trường Hải quân. Bạn hãy hình dung bốn bức tường lớn, trần với những cửa sổ nhỏ có song; đây đó, những cái móc bị long một nửa, vết tích còn nhìn thấy của những cái thang và lủng lẳng ở dầm chính trên trần, một cái vòng sắt lớn ở đầu một sợi thừng.
Bọn trẻ có vẻ thích thú lắm khi nhìn tuyết ngập đường phố và những người đàn ông cầm xẻng xúc tuyết đổ vào những cái xe bò. Nhưng, tất cả cảnh ồn ào đó, tôi không nghe thấy nó.
Một mình trong một góc, nước mắt chạy quanh, tôi đọc một bức thư, và bọn trẻ làm loạn trong phòng tập thể dục mà tôi cũng chẳng nhận ra. Đó là một bức thư của Jacques mà tôi vừa nhận được; nó mang một con tem ở Paris, - Trời ơi! Phải, của Paris - Và đây là điều nó nói:
“Daniel thân mến,
Thư của anh sẽ làm em sửng sốt lắm. Em không ngờ được phải không? Là anh đã ở Paris từ mười lăm ngày nay. Anh đã rời Lyon mà chẳng nói với ai cả, một việc liều... - Biết làm thế nào được? Anh chán ở trong cái thành phố khủng khiếp, nhất là từ khi em ra đi.
“Anh đến đây với ba mươi quan và năm hoặc sáu lá thứ của ông linh mục ở Thánh Nizier. May nhờ Thượng đế che chở và xui khiến nên anh được một lão hầu tước nhận vào làm thư ký. Bọn anh sắp xếp hồi ký của ông, anh chỉ việc viết theo lời ông đọc và anh kiếm được về việc đó một trăm quan mỗi tháng. Tuy công việc chẳng rạng rỡ nhưng, rốt cuộc anh mong là có thể thỉnh thoảng gửi một chút gì về nhà trong những chỗ tiết kiệm của mình. “Ôi! Daniel thân mến, Paris này thật là một thành phố đẹp! Ít nhất ở đây, trời không phải lúc nào cũng mù sương; đôi khi, trời mưa nhiều, nhưng, đó là một trận mưa nhỏ vui vẻ, xen lẫn nắng và anh chẳng thấy như vậy ở đâu khác bao giờ. Nếu em biết, anh cũng hoàn toàn thay đổi! Anh chẳng còn khóc gì nữa, thật không tin được”.
Tôi đọc đến đó của lá thư thì phía dưới cửa sổ bỗng vang lên tiếng động đục của một chiếc xe lăn trong tuyết. Chiếc xe dừng lại trước cổng trường và tôi nghe thấy bọn trẻ kêu thất thanh:
- Ông Quận trưởng! Ông Quận trưởng!
Một cuộc viếng thăm của ông Quận trưởng tất nhiên báo trước một điều gì đó không bình thường. Ông đến Trường Trung học Sarlande khoảng một hai lần mỗi năm và lúc đó, thật là một sự kiện. Nhưng lúc này đây, điều khiến tôi quan tâm hơn cả, điều tha thiết với tôi hơn cả ông Quận trưởng Sarlande và hơn cả toàn bộ Sarlande, đó là lá thư của anh Jacques tôi. Cho nên, trong khi học sinh vui vẻ chen lấn nhau trước cửa sổ để xem ông Quận trưởng xuống xe, tôi quay lại cái góc của mình và tôi lại tiếp tục đọc.
“Daniel yêu quý của anh ạ, em sẽ biết là cha chúng ta ở Bretagne, nơi ông buôn bán rượu táo thay cho một công ty. Khi biết anh là thư ký của một hầu tước, ông đã muốn anh đặt vài thùng rượu táo ở nhà ông. Rủi thay, hầu tước chỉ uống rượu vang và là rượu vang Tây Ban Nha kia! Anh đã viết điều đó cho cha; em có biết ông đã trả lời anh thế nào không? “Jacques, mày là một con lừa!”. Dù sao vậy, Daniel thân mến ạ, sau cùng, ông yêu anh lắm.
“Còn về mẹ, em biết là giờ đây, bà chỉ có một mình. Em rất nên viết thư cho bà, bà phàn nàn về sự im lặng của em đấy.
“Anh đã quên nói với em một điều mà chắc chắn sẽ gây cho em điều lý thú nhất: anh có căn phòng ở khu Latin...ở khu Latin([1]) đấy! Em hãy thử nghĩ một chút xem!...Một căn phòng thực sự của nhà thơ như trong các tiểu thuyết, với một ô cửa sổ nhỏ và những mái nhà liên miên. Chiếc giường không rộng, nhưng khi cần chúng ta có thể nằm sát bên nhau ở đó; và rồi trong một góc có một cái bàn làm việc, nơi rất tiện để người ta làm thơ.
“Anh tin chắc là nếu em biết điều đó, em sẽ muốn đến tìm anh ngay; anh cũng vậy, anh muốn có em ở gần, chứ anh không nói với em là một ngày nào đó, anh sẽ ra hiệu là đến với em.
“Trong khi chờ đợi, hãy luôn yêu anh nhiều và đừng làm việc nhiều quá kéo lăn ra ốm đấy.
Anh hôn em; anh của em.
Jacques”.
Cái anh Jacques tử tế ấy, với lá thư của anh, anh vừa gây cho tôi một nỗi đau thật là dễ chịu! Cùng lúc, tôi vừa khóc vừa cười. Tất cả cuộc đời tôi trong những tháng gần đây, rượu, bi-a, quán Barbette, tạo cho tôi ấn tượng của một giấc mộng xấu và tôi nghĩ: “Nào! Thế là hết. Giờ đây ta sẽ làm việc, ta sẽ dũng cảm như Jacques vậy”. Vào lúc đó chuông điểm. Học sinh của tôi xếp vào hàng; chúng nói chuyện nhiều về ông Quận trưởng và chỉ trỏ cho nhau biết chiếc xe của ông đỗ trước cổng. Tôi trao chúng vào tay các thày giáo; rồi, một khi được rảnh với chúng, tôi lao mình chạy trong cầu thang. Tôi rất nóng lòng được ở một mình trong phòng với lá thư của anh Jacques tôi!
- Ông Daniel, người ta đợi ông ở chỗ Hiệu trưởng.
Ở chỗ Hiệu trưởng?... Hiệu trưởng có thể cần nói với tôi điều gì?... Người canh cổng nhìn tôi với một vẻ lạ lùng. Bỗng ý nghĩ về ông Quận trưởng trở lại với tôi.
- Có phải ông Quận trưởng ở trên kia không? - Tôi hỏi.
Và lòng tôi khấp khởi hy vọng, tôi bắt đầu leo bốn bậc thang một. Có những ngày mà người ta như thể là điên vậy. Khi biết là ông Quận trưởng đợi mình, bạn có biết là tôi nghĩ gì không?
Tôi tưởng tượng là ông đã chú ý đến gương mặt phúc hậu của tôi ở lễ phát thưởng và ông cố ý đến trường để mời tôi ra làm thư ký cho ông. Điều đó tôi thấy là chuyện đương nhiên nhất trên đời. Lá thư của Jacques với những câu chuyện về lão Hầu tước của anh chắc đã làm tôi rối trí. Dù sao đi nữa, tôi càng leo cầu thang thì sự tin chắc của tôi càng to lớn hơn: Thư ký của Quận trưởng? Tôi chẳng cảm thấy vui...
Khi rẽ vào hành lang, tôi gặp Roger, ông ta tái mét mặt, ông ta nhìn tôi như thể ông ta muốn nói với tôi; nhưng tôi không đứng lại: ông Quận trưởng không có thời gian chờ đợi.
Khi tôi đến trước văn phòng Hiệu trưởng, tim tôi đập rất mạnh, tôi xin thề như vậy. Thư ký của ông Quận trưởng? Tôi phải đứng lại một lúc để lấy hơi; tôi chỉnh lại chiếc cravat, tôi lấy những ngón tay vân vê một chút những sợi tóc, rồi tôi xoay tay đấm cửa nhẹ nhàng.
Nếu tôi biết được điều gì đang chờ mình.
Ông Quận trưởng đang đứng, tựa hờ vào lớp đá hoa của cái lò mà cười thầm trong bộ râu vàng hoe. Ông hiệu trưởng, mặc áo trong nhà đứng bên ông một cách khiêm tốn, tay cầm cái mũ trùm đầu bằng nhung, còn ông Viot thì ẩn trong một góc.
Khi tôi vào thì ông Quận trưởng cất lời.
- Ông ấy, ông vừa nói vừa chỉ vào tôi, là người bỡn cợt để lôi cuốn những người đàn bà hầu phòng đây à?
Ông đã thốt lên câu này bằng một giọng rõ ràng, châm biếm mà không ngừng mỉm cười. Trước hết, tôi nghĩ ông muốn đùa bỡn nên không trả lời gì, nhưng ông Quận trưởng không đùa; sau một hồi im lặng, luôn mỉm cười, ông lại tiếp:
- Có phải tôi có hân hạnh được nói với ông Daniel Eyssette, ông Daniel Eyssette là người đã dụ dỗ bà hầu phòng của vợ tôi không?
Tôi không biết có chuyện gì nhưng khi nghe nói cái tiếng bà hầu phòng mà người ta ném vào mặt tôi ấy lần thứ hai, tôi cảm thấy đỏ mặt vì xấu hổ và bực mình thực sự. lôi kêu lên:
- Một bà hầu phòng, tôi ư!... Tôi chẳng bao giờ dụ dỗ bà hầu phòng.
Nghe câu trả lời đó, tôi thấy một thoáng khinh bỉ loé lên từ cặp kính ông Hiệu trưởng và tôi nghe thấy những chiếc chìa khoá lầm rầm trong cái góc của chúng: “Thật là trơ tráo!” Ông Quận trưởng thì không ngừng mỉm cười, ông cầm trên cái mặt lò sưởi một gói giấy nhỏ mà thoạt đầu tôi đã không nhận ra, rồi quay về phía lôi, mà dứ dứ:
- Ông ạ - ông nói - đây là những bằng chứng rất nghiêm trọng buộc tội ông. Đó là những bức thư mà người ta đã chộp được ở chỗ cái cô tôi đang nói đến. Chúng không được ký, quả vậy, và mặt khác, bà hầu phòng cũng không muốn nêu tên ai. Duy có, trong những bức thư này, thường nói về trường và không may cho ông là ông Viot đã nhận ra nét chữ và giọng văn của ông.
Đến đây, những chiếc chìa khoá rít lên một cách dữ tợn, còn ông Quận trưởng luôn mỉm cười, nói thêm:
- Ở Trường Trung học Sarlande, mọi người không phải là nhà thơ.
Nghe những lời này, một ý nghĩ thoáng vụt qua trí tôi: tôi muốn nhìn tận nơi những tờ giấy ấy. Tôi lao tới, ông Hiệu trưởng sợ một chuyện tai tiếng, nên làm một cử chỉ để ngăn tôi lại Nhưng ông Quận trưởng chìa cho tôi tập hồ sơ một cách lặng lẽ.
- Nhìn đi! - Ông bảo tôi.
Trời ơi! Thư từ của tôi với Cécilia.
Chúng ở đấy tất cả. Tất cả! Kể từ bức thư bắt đầu bằng: “Ôi!Cécilia, đôi khi trên mỏm đá hoang...cho đến bài Thánh ca về những biểu hiện lòng biết ơn: “Nàng tiên đã bằng lòng sống qua một đêm dưới trần...” Và hỏi là tất cả những bông hoa đẹp của tu từ học yêu đương, tôi đã đặt chúng dưới những bước chân của một bà hầu phòng!... Nói là con người ấy xuất thân từ một địa vị cực kỳ cao sang, cực kỳ vv..., sáng nào cũng đi gạt bùn cho đôi guốc bà Quận trưởng!... Người ta có thể hình dung nỗi tức giận, mối lúng túng của tôi.
- Thế nào! Ngài bảo sao, lãnh chúa Don Juan? - Ông Quận trưởng cười gằn sau một lúc im lặng - Những bức thư này có phải của ông không, có hay không?
Đáng lẽ trả lời, tôi lại cúi đầu. Một câu có thể giải tội cho tôi nhưng câu đó, tôi không thốt ra. Tôi sẵn sàng chịu đựng tất cả còn hơn là tố giác Roger... Vì bạn hãy lưu ý rõ là trong mối thảm hoạ này chú bé Chose chẳng hề có lúc nào nghi ngờ tính trung thực của bạn mình. Khi nhận ra những bức thư cậu tự bảo ngay: “Roger đã có cái lười không chép lại chúng, ông ta thích chơi thêm một ván bi-a hơn, nên gửi những bức thư của tôi đi”.
Chú bé Chose này, ngây thơ quá!
Khi ông Quận trưởng thấy tôi không thể trả lời, ông lại bỏ những lá thư vào túi mình, rồi quay lại Hiệu trưởng và tên cặp kè ông:
- Bây giờ, thưa các ông, các ông biết mình cần phải làm gì tiếp.
Đến đó, chùm chìa khoá của ông Viot rung lên với một vẻ thê lương còn ông Hiệu trưởng thì vừa nói vừa cúi gập sát đất… “rằng ông Eyssette xứng đáng bị đuổi ngay lập tức; nhưng cốt để tránh một vụ tai tiếng, người ta còn giữ ông ở lại trường tám ngày nữa”. Đúng thời gian để bảo một ông thày mới đến thay.
Nghe cái tiếng “đuổi” khủng khiếp ấy, tôi hoàn toàn chán nản. Tôi chào mà chẳng nói gì và vội vã bước ra. Vừa ở bên ngoài, tôi ứa nước mắt... Tôi chạy một mạch đến tận phòng mình mà nén những tiếng nức nở trong chiếc khăn tay...
Roger đang chờ tôi; hắn có vẻ rất bồn chồn và bước xoạc cẳng đi dạo dọc ngang. Khi thấy tôi bước vào, hắn đi đến tôi:
- Ông Daniel!... - Hắn nói với tôi.
Và con mắt hắn dò hỏi tôi. Tôi để cho mình buông xuống một chiếc ghế chẳng trả lời gì.
- Khóc lóc là những trò trẻ con! Ông thày quân sự nhắc lại bằng một giọng tàn nhẫn, tất cả những thứ đó chẳng chứng tỏ cái gì. Nào... mau lên?... Có gì đã xảy ra đấy?
Thế là tôi kể hắn nghe tỉ mỉ tất cả cái cảnh trong căn phòng.
Tôi càng nói, tôi thấy vẻ mặt Roger rạng rỡ ra, hắn không còn nhìn tôi với cái vẻ ngạo mạn và cuối cùng khi hắn được biết như thế nào, để không phản lại hắn, tôi đã để bị đuổi khỏi trường, hắn chìa hai bàn tay mở cho tôi và chỉ bảo lôi:
- Daniel, ông có một tấm lòng cao thượng.
Vào lúc này, chúng tôi nghe thấy tiếng xe lăn ngoài phố; đó là ông Quận trưởng ra đi.
- Ông có một lấm lòng cao thượng, người bạn tốt của tôi - ông thày dạy quân sự vừa nhắc lại vừa siết chặt hai nắm tay tôi đến nỗi như làm chúng gãy mất - ông có một tấm lòng cao thượng, tôi chỉ biết nói vậy với ông... Nhưng, ông phải hiểu là tôi không cho phép ai hy sinh vì mình đâu nhé.
Cứ vừa nói, hắn vừa tiến lại gần cửa.
- Đừng khóc nữa, ông Daniel, tôi sẽ đi gặp ông Hiệu trưởng và tôi xin thề chắc với ông không phải ông là người sẽ bị đuổi.
Hắn ta còn bước thêm một bước để đi ra; rồi trở lại với tôi như thể hắn quên một cái gì:
- Có điều hắn nói thầm với tôi, hãy nghe rõ điều này, trước khi tôi ra đi... Tay Roger to xác không đơn độc trên đời đâu nhé; hắn có một người mẹ tàn tật ở một cái xó đâu đó...Một người mẹ...Một người đàn bà thánh đức khốn khổ...Ông hãy hứa với tôi là viết thư cho bà khi mọi chuyện xong xuôi đi.
Điều đó được nói ra một cách trịnh trọng, bằng một giọng rành rọt khiến tôi phát sợ.
- Nhưng, ông muốn làm gì? - Tôi kêu lên.
Roger chẳng trả lời; hắn chỉ mở hé cái áo khoác của mình và để cho tôi nhìn thấy trong túi hắn cái báng bóng loáng của một khẩu súng sáu.
Quá xúc động, tôi lao về phía hắn.
- Khốn khổ, tự tử ư? Ông muốn tự tử à?
Còn hắn thì rất lạnh lùng:
- Bạn thân mến, khi tôi còn tại chức, tôi đã tự hứa nếu bao giờ vì một việc làm liều tồi tệ, tôi đi đến chỗ làm mình bị giáng cấp tôi sẽ không còn sống trong nỗi mất danh dự làm gì. Đã đến lúc tôi phải giữ lời hứa... Trong năm phút nữa, tôi sẽ bị đuổi khỏi trường, nghĩa là bị giáng cấp; một giờ sau thì xin chào! Tôi sẽ nuốt trôi viên cuối cùng.
Khi nghe thấy vậy, tôi vẫn cứ đứng trân trân trước cửa.
- Này, đừng. Roger, ông đừng ra đi... Tôi thà mất chỗ làm còn hơn là nguyên nhân dẫn tới cái chết của ông.
- Hãy để tôi làm nghĩa vụ của mình - Hắn ta nói với tôi bằng một vẻ hung hãn.
Và mặc cho những cố gắng của tôi, hắn vẫn mở hé được cánh cửa.
Lúc đó, tôi có ý nghĩ nói với hắn ta về bà mẹ hắn, về bà mẹ tội nghiệp mà hắn có ở đâu đó, trong một xó trời. Tôi chứng minh cho hắn ta là, hắn phải sống vì bà, rằng tôi, tôi có thể dễ dàng tìm một chỗ làm khác, rằng vả lại, dù sao, chúng tôi cũng còn tám ngày trước mắt và rằng ít nhất hãy đợi đến phút cuối cùng trước khi chọn một quyết định rùng rợn đến thế thì vẫn hơn... ý nghĩ cuối cùng này tỏ ra làm hắn ta động lòng. Hắn bằng lòng hoãn lại vài giờ cuộc viếng thăm hiệu trưởng của mình và điều đó phải làm liền.
Lúc ấy, chuông điểm, chúng tôi hôn nhau và tôi đi xuống trường.
Về chúng tôi thì như vậy! Tôi đã thất vọng bước vào phòng mình, tôi từ đó bước ra hầu như vui vẻ... Chú bé Chose khá tự hào đã cứu mạng cho người bạn tốt là ông thày dạy quân sự.
Dù vậy, cần nói rõ điều đó, một khi ngồi vào giảng đài của mình và cơn phấn chấn qua rồi, tôi bắt đầu suy nghĩ.
Roger bằng lòng sống, thế là tốt; nhưng, chính tôi, tôi sẽ ra sao sau khi lòng tận tuỵ cao đẹp của mình đã đưa mình ra khỏi cổng trường? Tình hình chẳng có gì vui vẻ, tlôi đã thấy tổ ấm đặc biệt bị nguy hại: mẹ tôi khóc lóc, còn ông Eyssette thì rất tức giận. May mà tôi nghĩ đến Jacques; bức thư của anh đã đến đúng buổi sáng, thật là một ý hay! Sau hết, thật là đơn giản, anh chẳng đã viết cho tôi là trong giường anh, có chỗ cho hai người đó sao? Vả lại, ở Paris, người ta luôn tìm được cái gì để sống...
Ở đây một ý nghĩ khủng khiếp ngăn tôi lại: Để đi, phải có tiền; trước hết tiền đi tàu, rồi năm mươi tám quan mà tôi chịu của ông canh cổng, rồi mười quan mà một tên lớn đã cho tôi vay, rồi những món tiền lớn ghi vào tên tôi trong cuốn sổ thanh toán của quán cà phê Barbette. Cái cách để tự kiếm tất cả chỗ tiền ấy?
“Ô hay! Tôi tự nhủ khi nghĩ đến đó, tôi thấy mình thật thơ ngây mà hơi một tí đã lo lắng, Roger chẳng phải kia đấy thôi? Roger giàu có, ông ta mở các lớp ngoài phố và ông ta sẽ rất sung sướng cung ứng cho tôi vài trăm quan, cho tôi là người đã cứu mạng ông”.
Công việc của tôi thế là được giải quyết, tôi quên mọi tai biến trong ngày để chỉ nghĩ đến chuyến đi Paris to lớn của mình. Tôi rất vui, ông Viot đi xuống phòng học để tận hưởng nỗi thất vọng của tôi, ông ta có vẻ rất chưng hửng khi nhìn thấy gương mặt vui tươi của tôi. Bữa ăn chiều, tôi ăn nhanh và khoẻ.
Cuối cùng, giờ lên lớp đã điểm.
Điều gấp nhất là thăm Roger; thoắt một cái, tôi đã ở phòng hắn ta; chẳng có ai ở trong phòng. “Tốt. - Tôi tự nhủ với chính mình - Chắc ông đã đi ra quán Barbette”, mà điều đó cũng chẳng khiến tôi sửng sốt trong những tình huống bi đát như thế.
Ở quán Barbette, chẳng còn ai cả.
- Roger đã ra Đồng cỏ với các hạ sĩ rồi - Người ta bảo tôi.
Họ có thể làm cái quái gì ở đó vào một thời tiết như vậy chứ? Tôi bắt đầu bồn chồn, chẳng thiết một ván bi-a mà người ta mời tôi. Tôi cắn gấu quần, lao ra tuyết chạy về phía Đồng cỏ, đi tìm người bạn tốt, ông thày quân sự của tôi.
❀ ❀ ❀
[1] Phần bờ trái của Paris thuộc quận V (Penthéon) và quận VI (Luxembourg) là nơi từ thế kỷ XII đã phát triển những hoạt động đại học.
