Trời ơi! Thật là dễ chịu nếu đêm đó ở trong căn phòng của Jacques. Những ánh phản chiếu rõ lò sưởi hắt lên khăn bàn chúng tôi thật là vui vẻ biết bao! Còn thứ rượu vang ngon cũ ấy, dường như nó toả mùi hoa tím vậy! Rồi cái bánh patê ấy, bạn có cái vỏ bằng vàng nhuốm nâu mới đẹp làm sao! Ôi! Những cái bánh patê ấy, ngày nay người ta không còn làm nữa; anh chẳng còn bao giờ uống những thứ rượu ấy nữa, anh Jacques khốn khổ của em.

Từ đầu kia bàn, ở trước mặt tôi, đứng trước mặt tôi, Jacques rót cho tôi uống; và, cứ mỗi lần tôi ngước mắt, tôi lại thấy ánh mắt anh trìu mến như ánh mắt một người mẹ dịu dàng đang cười với tôi vậy. Tôi thì rất sung sướng mà ở đó đến nỗi tôi thực sự bị sốt. Tôi cứ nói, cứ nói…

- Ăn đi, nào - Jacques vừa nói với tôi vừa lấy đầy đĩa cho tôi.

Nhưng, tôi cứ nói mà chẳng ăn gì cả. Thế là để cho tôi im lặng, anh bắt đầu nói huyên thuyên và tả cho tôi nghe dài dòng mà chẳng lấy hơi tất cả những gì anh đã làm từ hơn một năm lúc chúng tôi không gặp nhau.

- Khi em đi rồi - Anh nói với tôi, - và những điều buồn nhất, anh hay kể với nụ cười nhẫn nhục thần tình của mình, - Khi em đi rồi, ngôi nhà trở nên hoàn toàn ủ ê. Cha không làm việc nữa; lúc nào ông cũng ở trong cửa hàng mà nguyền rủa những người cách mạng và quát anh rằng anh là một con lừa, điều đó khiến công việc chẳng tiến triển gì cả. Sáng nào cũng những chứng từ bị cự tuyệt, mõ toà xuống hàng ngày! Mỗi tiếng chuông giật lại làm thót tim. Ôi! Em ra đi thật đúng lúc.

Sau một tháng sống khủng khiếp đó, cha đi Bretagne theo ý công ty rượu nho và bà Eyssette ở nhà cậu Baptiste. Anh xếp cả hai người lên tàu. Em thử nghĩ xem anh đã rơi biết bao nước mắt... Đằng sau họ, tất cả đồ đạc nghèo nàn của chúng ta đều đem bán, phải, em thân yêu ạ, bán ở ngoài đường, trước cửa nhà chúng ta, dưới mắt anh; thôi thì thật là nặng nề mà nhìn tổ ấm của mình ra đi từng cái một như vậy. Người ta không thể hình dung được là tất cả những thứ bằng gỗ hoặc vải mà chúng ta có trong nhà đã thuộc về chính chúng ta biết bao. Này! Khi người ta khênh đi cái tủ quần áo, em biết không, cái mà trên những tấm ván có những thần ái tình màu hồng cầm đàn, anh cứ muốn chạy theo người mua mà kêu thật to: “Dừng lại!” - Em hiểu điều đó chứ, phải không?

Trong tất cả đồ đạc của chúng ta, anh chỉ giữ lại một chiếc ghế, một cái đệm thường và một cái chổi; cái chổi đó rất có ích với anh, em sẽ thấy. Anh bày những của nả đó trong một góc của ngôi nhà chúng ta ở phố Lanterne, mà tiền nhà vẫn còn trả cho hai tháng nữa và thế là anh chiếm cho riêng mình cái căn hộ lớn trần trụi lạnh lẽo, không rèm che đó. Ôi! Bạn thân mến, thật là buồn! Cứ đến tối khi anh từ văn phòng trở về, thì đó là một nỗi đau buồn mới và như một điều sửng sốt thấy mình trơ trọi giữa bốn bức tường ấy. Anh đi từ phòng nọ đến phòng kia, đóng cửa thật mạnh để gây tiếng động. Đôi khi, hình như anh thấy người ta gọi mình ra cửa hàng, nên anh kêu lên: “Tôi ra đây!”

Khi anh vào chỗ mẹ chúng ta, anh vẫn cứ nghĩ là mình sắp thấy bà đang buồn bã ngồi đan trong chiếc ghế bành của mình, gần cửa sổ...Khổ thêm là những con gián lại hiện ra. Những con vật nhỏ bé khủng khiếp mà chúng ta đã tốn bao công để chống trả khi đến Lyon ấy, chắc là biết mọi người ra đi, nên toan tính một cuộc đánh chiếm mới, còn đáng sợ hơn lần đầu nhiều.

Thoạt đầu, anh cố chống lại. Những buổi tối, anh ở trong bếp, một tay cầm nến, tay kia cầm chổi để đánh như một con sư tử, nhưng vẫn cứ vừa khóc. Không may, anh chỉ có một mình và anh đã cố nhân mình lên, chẳng còn như cái thời già Annou. Vả lại những con dán, chúng cũng vậy, đến với số đông hơn. Anh chắc là tất cả gián ở Lyon - Mà có Trời biết là chúng có trong cái thành phố to lớn ẩm thấp này đã nổi dậy từng đàn để đến vây hãm nhà chúng ta. Nhà bếp đen kịt, anh buộc phải bỏ mặc chúng đấy. Đôi khi, anh sợ hãi nhìn chúng qua lỗ khoá. Có hàng ngàn, hàng tỷ... Có lẽ em nghĩ là những con vật đáng nguyền rủa đó dừng lại ở đó? Ôi! Lầm quá đấy! Từ căn bếp, mặc cho cửa khoá, chúng chuyển sang phòng ăn, nơi anh đã đặt giường mình ngủ. Anh chuyển nó vào cửa hàng, rồi ra phòng khách. Em cười à? Anh muốn cho em thấy.

Từ phòng nọ sang phòng kia, những con gián chết tiệt đẩy anh đến tận căn phòng nhỏ cũ của chúng ta ở tận cùng hành lang. Ở đó, chúng để cho anh nghỉ ngơi hai, ba ngày; rồi, một buổi sáng, khi thức dậy, anh nhận thấy có đến một trăm con đang lặng lẽ leo dọc cái chổi trong khi một quân đoàn khác đang tiến rất trật tự về phía giường. Bị tước mất vũ khí, bị dồn vào những góc nhà cuối cùng, anh chỉ còn cách chạy trốn. Đó là điều anh làm. Anh bỏ mặc cho bọn gián với đệm giường, ghế, chổi, rồi anh trốn khỏi căn nhà khủng khiếp phố Lanterne ấy để mà chẳng quay lại nữa.

Anh còn ở Lyon vài tháng nữa, nhưng thật là dài, đen tối và rớt nước mắt. Ở văn phòng anh, người ta chỉ còn gọi anh là Thánh bà Madeleine. Anh chẳng đi đâu cả. Anh chẳng có một người bạn. Trò vui duy nhất của anh là những bức thư của em... Ôi! Daniel của anh, em có cách hay để mà nói đến mọi chuyện thật đấy! Anh chắc là em sẽ có thể viết trên báo nếu em muốn. Không phải như anh. Em hãy hình dung xem, nhờ có viết theo lời đọc mà anh đi đến chỗ cũng gần tinh khôn như một cái máy khâu. Chẳng thể tìm được gì ở chính anh, ông Eyssette rất có lý mà bảo anh: “Jacques, mày là một con lừa”. Dù sao thì làm một con lừa cũng chẳng phải là quá tệ. Lừa là những con vật dũng cảm, nhẫn nại, mạnh mẽ, siêng năng, có tấm lòng tốt và cái lưng vững chãi... Nhưng, ta hãy trở lại câu chuyện của anh.

Trong tất cả những lá thư của em, em có nói với anh về việc dựng lại tổ ấm và nhờ có tài miệng lưỡi, cũng như em, anh cũng thấy hăng hái vì cái ý nghĩ lớn lao đó. Rủi thay, cái anh kiếm được ở Lyon chỉ vừa đủ để cho anh sống thôi. Chính vì thế mà anh nảy ra ý nghĩ lên tàu đi Paris. Anh thấy dường như ở đó, anh sẽ có thể giúp đỡ gia đình được nhiều hơn và anh sẽ tìm thấy mọi vật liệu cần thiết cho công cuộc dựng lại sự nổi tiếng của chúng ta. Thế là chuyến đi của anh được quyết định; chỉ có điều, anh thận trọng. Anh không muốn rơi vào những đường phố Paris như một con chim sẻ trụi lông. Thật là tốt cho em, Daniel của anh ạ: Có những ân huệ của nhà nước đối với những chàng trai xinh xẻo; nhưng mà anh thì chỉ là một kẻ đại nhè?

Thế là anh đi xin vài lá thư giới thiệu ở người bạn của chứng ta, cha xứ Saint Nizier. Đó là một con người rất được đề cao ở vùng Thánh Germain. Ông cho anh hai lá thư, một bức gửi một bá tước, bức kia gửi một công tước. Như em thấy đấy, anh đã bắt đầu tốt hơn. Tự do, anh lo tìm một ông thợ may mà bằng vào vẻ mặt phúc hậu của anh, đã bằng lòng bán chịu cho một cái áo đẹp màu đen cùng với những thứ phụ, gilê, quần, vân vân. Anh để những bức thư giới thiệu trong cái áo, cái áo trong một cái cặp và thế là anh lên đường với ba lu-i ([1]) trong túi: ba mươi lăm quan cho chuyến đi và hai mươi lăm để thấy mình đến nơi.

Hôm sau ngày đến Paris, từ bảy giờ sáng, anh đã ở ngoài đường, áo màu đen và tất tay màu vàng. Theo cách xử sự của em, Daniel bé bỏng ạ, thì những gì anh làm đó là rất kỳ cục.

Vào bảy giờ sáng ở Paris, tất cả những cái áo đen còn đang ngủ và phải như vậy. Anh thì anh không biết điều đó; và cảm thấy hãnh diện với cái của mình trong những đường phố lớn ấy mà khua những chiếc giày ban mới. Anh cũng nghĩ là khi ra ngoài từ sớm, mình sẽ có nhiều cơ may để gặp Thần tài. Lại một sai lầm nữa: Thần tài ở Paris không dậy sớm. Thế là anh cứ long tong khắp vùng Thánh Germain với những là thư giới thiệu trong túi.

Thoạt đầu, anh đến nhà ông Bá tước, phố Line; rồi nhà ông Công tước, phố Thánh Guillaume. Ở hai nơi, anh thấy những người phục vụ đang cọ sân và lau bóng lớp đồng của những cái chuông. Khi anh nói với bọn hèn mọn đó là mình đến nói chuyện với chủ của chúng thay mặt cha xứ Saint Nizier thì chúng cười vào mũi anh vừa hắt cho anh những xô nước vào đùi. Em nghĩ sao, em thân mến? Đó cũng là lỗi anh, chỉ có những người sửa bàn chân mới đến nhà người ta vào giờ này. Anh không nói gì nữa.

Theo như anh biết em, em ạ, anh tin chắc là ở địa vị anh, em sẽ không bao giờ dám trở lại những ngôi nhà ấy và đương đầu với những ánh mắt giễu cợt của bọn tôi tớ. Vậy mà anh thì anh đã quay lại đấy, ngang nhiên ngay hôm ấy, vào buổi chiều và như buổi sáng, anh bảo bọn người phục vụ dẫn mình đến gặp ông chủ chúng, vẫn cứ thay mặt cha xứ Saint Nizier.

Nhiều người đã cho là anh dũng cảm: Hai ngài ấy có thể gặp được và anh được dẫn vào ngay. Anh thấy hai người và hai cách đón tiếp rất khác nhau. Ông bá tước phố Line tiếp anh rất lạnh nhạt. Bộ mặt dài gày guộc của ông, nghiêm nghị đến mức trịnh trọng khiến anh e ngại lắm và anh không tìm được đến bốn câu để nói với ông. Về phía ông cũng chỉ nói với anh vừa đủ. Ông nhìn bức thư của cha xứ Saint Nizier, để nó vào trong túi, bảo anh để lại địa chỉ cho ông, rồi cho anh lui bằng một cử chỉ giá lạnh mà bảo:

- Ta sẽ bận tâm đến anh; anh chẳng cần trở lại nữa. Nếu ta thấy có điều gì thì ta sẽ viết thư cho anh.

Con người thật quái quỷ! Anh ra khỏi nhà ông, tê tái đến tận xương tuỷ. May mắn, sự tiếp đón mà người ta dành cho anh ở phố Thánh Guillaume có cái gì sưởi ấm lòng anh. Ở đó, anh thấy ông công tước mừng rỡ, hớn hở, bề thế, có duyên nhất trên đời. Và ông quý cha xứ Saint Nizier của ông ấy biết bao! Và mọi người từ đó đến sẽ chắc chắn được đón tiếp thật là tốt ở phố Thánh Guillaume... Ôi! Con người thật là tốt! Ông công tước thật là tử tế! Các anh là bạn ngay lập tức. Ông mời anh một nhúm thuốc sợi thơm, véo mép tai anh, rồi cho anh về với một cái phát vào má và những lời tuyệt vời:

- Ta sẽ lo việc cho anh; ít lâu nữa, ta sẽ có điều anh cần. Từ đây đến đó, nếu anh muốn thì cứ đến thăm ta luôn.

Anh vui mừng bỏ đi.

Qua ba ngày, anh không trở lại đó vì dè dặt. Chỉ đến ngày thứ ba anh tiếp tục đi đến toà nhà phố Thánh Guillaume. Một người to đùng màu lam và vàng hỏi tên anh. Anh đáp bằng một vẻ hợm hĩnh:

- Ông cứ nói là thay mặt cho cha xứ Saint Nizier.

Một lát sau, ông trở lại:

- Ngài Công tước đang rất bận. Ngài mong ông thứ lỗi và vui lòng lại vào một ngày khác.

Em thử nghĩ, anh mà lại đi thứ lỗi cho ngài, cái ông Công tước khốn khổ ấy sao?

Hôm sau, anh trở lại cũng vào giờ ấy. Anh thấy cái ông to đùng màu lam hôm trước, vắt vẻo như một con vẹt trên bậc thềm. Từ xa, ông nhận ra anh, ông trịnh trọng nói với anh:

- Ngài Công tước đi mất rồi.

- Ôi! Được lắm! - Anh trả lời - tôi sẽ trở lại. Tôi mong ông bảo với ngài là có người thay mặt cho cha xứ Saint Nizier.

Hôm sau, anh lại đến; những ngày tiếp sau cũng thế.

Nhưng vẫn cứ một thất bại. Một lần, công tước đang tắm, lần khác đi xem lễ, một hôm đang chơi bóng quần, hôm khác thì bận khách. - Bận khách! Một cách nói đấy. Vậy thì còn anh, thế anh không phải là khách à!

Cuối cùng, anh thấy mình khá nực cười với cái câu muôn thuở của mình: “Thay mặt cha xứ Saint Nizier”, đến nỗi anh không dám nói thay mặt ai mà đến nữa. Nhưng, cái con vẹt to màu xanh ở thềm nhà chẳng bao giờ để cho anh đi mà không kêu lên với anh bằng một vẻ trịnh trọng điềm nhiên: “Chắc ông là người đến thay mặt cho cha xứ Saint Nizier?”

Và điều đó khiến cho những con vẹt xanh khác đang lững thững trong sân đằng kia cười nhiều. Một đống vô lại! Nếu như anh có thể phang cho bọn chúng mấy gậy thay mặt mình, chứ chẳng cha xứ Saint Nizier nào cả.

Anh ở Paris được khoảng mười ngày thì vào một buổi tối, khi cúp tai trở về sau một chuyến đến thăm phố Thánh  Guillaume, - Anh đã thề với mình là đi đến đó cho đến khi người ta tống mình ra khỏi cửa, - Anh thấy ở chỗ ông canh cửa một lá thư nhỏ. Em hãy đoán xem của ai?... Một lá thư của ông Bá tước, em thân mến ạ, của Bá tước phố Line hứa với anh giới thiệu không chậm trễ ở chỗ bạn ông, Hầu tước d’Hacqueville. Người ta cần tìm một viên thư ký... Em thử nghĩ, vui làm sao! Và cũng thật là một bài học! Con người lạnh lùng và khô khan mà anh trông chờ rất ít ấy, chính ông ta lại là người bận lòng đến mình, trong khi ông kia, khá đon đả, khiến anh phải chờ ròng rã mất tám ngày trên thềm nhà, cũng như ông cha xứ ở Saint Nizier, phơi ra làm trò cười xấc xược của những con vẹt màu xanh và vàng... Đời là thế, em thân yêu ạ, và ở Paris, người ta nhanh chóng học được điều đó.

Không để mất một phút, anh chạy đến nhà Bá tước d’Hacqueville. Anh thấy một ông già nhỏ bé, năng động, khô khan, đầy khí lực, hoạt bát và vui tính như một con ong. Em sẽ thấy là một người tốt như thế nào. Một gương mặt quý tộc, thanh tú và nhợt nhạt, những sợi tóc thẳng như những cây chông ([2]) và chỉ có một mắt, mắt kia bị chết vì một nhát kiếm đã lâu rồi. Nhưng, mắt còn lại thì khá sáng, sống động, nói nhiều, dò hỏi đến nỗi người ta không thể bảo ông Hầu tước bị chột. Có hai con mắt trong một con, tất cả là như vậy.

Khi anh đến trước ông già nhỏ bé, lạ lùng ấy, anh bắt đầu bằng việc tuôn ra những điều tầm thường về hoàn cảnh; nhưng, ông hãm ngay anh:

- Đừng dài lời nữa! - Ông bảo anh. Ta không thích thế. Này, ta vào việc đi. Ta đã tiến hành viết hồi ký của ta. Không may là ta thực hiện hơi muộn và ta chẳng còn thời gian để mà mất khi bắt đầu đã quá già. Ta tính toán là nếu dùng mọi lúc, ta cũng còn phải mất ba năm làm việc mới xong được tác phẩm của mình. Ta đã bảy mươi tuổi, bắp chân rã rời cả; nhưng, cái đầu vẫn chưa nhúc nhích. Nên, ta có thể mong là con tiến hành được ba năm và kết thúc tốt đẹp cuốn hồi ký. Duy có điều, ta không dư được hơn một phút; và bởi vì tay thư ký của ta không hiểu. Cái tay ngu xuẩn ấy - Một chàng trai, ta nói thật, là rất sáng dạ mà ta thấy mừng - Đã vướng chuyện yêu đương và muốn lấy vợ. Đến đó thì cũng chẳng có gì là xấu. Nhưng, sáng nay, số là tay vô lại của ta lại đến xin nghỉ hai ngày để làm lễ cưới. Ôi! Được thôi! Hai ngày nghỉ! Chẳng còn một phút.

- Nhưng, thưa ngài Hầu tước...

Chẳng có “nhưng, thưa ngài Hầu tước...gì hết. Nếu anh muốn bỏ đi hai ngày thì anh sẽ đi luôn một thể.

- Tôi đi đây, thưa ngài Hầu tước.

- Chúc lên đường may mắn?

Thế là tên vô lại của ta bỏ đi... chính là con, con trai thân mến của ta ạ, mà ta trông vào để thay thế hắn. Những điều kiện là như sau: Thư ký đến nhà ta buổi sáng vào tám giờ; hắn đem theo bữa trưa. Ta đọc cho viết đến buổi trưa. Buổi trưa, thư ký ăn cơm hoàn toàn một mình vì ta không bao giờ ăn trưa cả. Sau khi thư ký ăn trưa, phải là rất ngắn, ta lại tiếp tục công việc. Nếu ta ra ngoài, thư ký đi theo ta; hắn có cái bút chì và giấy. Ta cứ đọc cho viết: Trên xe, khi đi dạo, khi viếng thăm khắp nơi. Buổi chiều, thư ký ăn với ta. Sau bữa chiều, chúng ta đọc lại những gì ta đã đọc viết trong ngày. Ta đi ngủ vào tám giờ và thư ký được tự do đến hôm sau. Ta trả cho một trăm quan mỗi tháng và bữa chiều. Chẳng lợi lộc gì đâu; nhưng, trong ba năm, hồi ký viết xong, sẽ có một món quà, và một món quà đế vương, d’Haqueville xin nói thật! Cái ta yêu cầu, đó là người ta phải chính xác, người ta không lấy vợ và người ta biết viết nhanh theo lời đọc. Anh biết viết theo lời đọc chứ?

- Ồ? có ạ, thưa ngài Hầu tước, anh đáp lại mà chỉ những muốn cười.

Quả thực, thật là rất nực cười, số phận cứ bám riết để khiến anh suốt đời phải viết theo lời đọc...

- Vậy thì, anh ngồi kia - ông Hầu tước lại nói - Đây là giấy và mực. Chúng ta sẽ làm việc ngay. Ta đang ở chương XXIV: Những cuộc cãi cọ của tôi với de Villele. Viết đi...

Và thế là ông bắt đầu đọc cho anh viết bằng một cái giọng lí nhí ve kêu, vừa nhảy từ đầu nọ đến đầu kia của căn phòng.

Chính vì vậy, Daniel của anh ạ, mà anh đã bước vào nhà con người kỳ quặc, suy cho cùng lại là một con người tuyệt vời ấy. Cho đến nay, chúng tôi rất bằng lòng với nhau; tối hôm qua, khi biết tin em đến, ông đã muốn bảo anh đem cho em chai rượu vang cũ này. Ngày nào vào bữa chiều, người ta cũng dọn cho anh một chai như vậy, điều đó để nói với em là người ta ăn ngon biết mấy. Chẳng hạn, buổi sáng, anh đem theo bữa trưa; và em sẽ cười thấy anh ăn hai xu fômat Ý trong một cái đĩa Moustier tinh xảo, trên một cái khăn bàn có gia huy. Điều mà ông lão làm, không phải là vì keo kiệt; mà để tránh cho người đầu bếp già, ông Pilois, nỗi mệt phải sửa soạn bữa trưa cho anh...Tóm lại, cuộc sống mà anh trải qua chẳng khó chịu lắm.

Hồi ký của ông Hầu tước rất bổ ích, anh học được ở ông Decazes và ông De Villele ([3]) vô số điều không thể không dùng cho mình một ngày nào đó. Vào tám giờ tối, anh được tự do.

Anh đi đọc báo trong một phòng đọc, hoặc còn đi chào anh bạn Pierrotte của chúng ta... Em có nhớ anh bạn Pierrotte không? Em biết không? Pierrotte vùng Cévennes, người em cùng vú nuôi với mẹ ấy. Bây giờ, Pierrotte chẳng còn là Pierrotte nữa: Đó là ông Pierrotte to thế này này. Ông có một cửa hàng đồ sành sứ khang trang trên đường đi Saumon; và vì ông rất quý Bà Eyssette, anh đã thấy nhà ông rất mến khách. Trong những buổi tối mùa đông, đó là một cứu cánh... Nhưng giờ đây đã có em, anh chẳng còn gì phải vất vả nữa vào những buổi tối... Cả em cũng thế, phải không em bé bỏng? Ồ! Daniel, Daniel của anh, anh thật hài lòng! Chúng ta sẽ được sung sướng thôi!...

❀ ❀ ❀

[1] Đồng tiền vàng của Pháp bằng hai mươi quan: cũng gọi là đồng Napoléon.

[2] Nguyên văn tiếng Pháp: Thẳng như những con ki.

[3] Các chính khách Pháp.