Nghe câu thơ cuối cùng bản trường ca của tôi, Jacques say sưa, đứng dậy kêu hoan hô; nhưng, anh dừng phắt ngay lại khi nhìn thấy bộ mặt hốt hoảng của tất cả những con người tử tế này.

Sự thật, tôi cho là con ngựa lửa của ngày Tận thế nhảy bổ vào giữa cái phòng khách nhỏ màu vàng chanh cũng không gây nên nỗi sững sờ hơn là con bướm xanh của tôi.

Nhà Passajon, nhà Fougeroux, tất cả hậm hực về những điều họ vừa nghe, nhìn tôi với đôi mắt tròn to; hai anh em Forrouillat ra hiệu cho nhau. Chẳng ai thốt lên lời nào. Bạn thử nghĩ xem, tôi thật là dễ chịu.

Bỗng giữa cảnh im lặng và mọi người rụng rời, một tiếng nói - mà tiếng nào vậy! - Không ngữ điệu, tẻ nhạt, lạnh lùng, không âm sắc, một tiếng ma, thoát ra từ đằng sau chiếc dương cầm, và khiến tôi rùng mình trên ghế.

Thần Tình yêu thường được biểu thị một cách phúng dụ hoặc tượng trưng.

Đó là lần đầu, kể từ mười năm nay, người ta nghe con người có cái đầu chim ông Lalouette được tôn kính, nói:

- Tôi rất hài lòng là người ta đã giết con bướm... - ông già lạ lùng vừa nói vừa nhấm nháp miếng đường với một vẻ dữ dằn : - Tôi, khi tôi không thích bướm!...

Mọi người cười ồ và cuộc tranh cãi nổi lên về bài trường ca của tôi.

Thành viên của hội Caveau thấy tác phẩm hơi quá dài và xúi tôi giản lược thành một hai khúc hát ngắn, thể loại chủ yếu của Pháp. Cậu học sinh trường Alfort, nhà vạn vật học uyên bác, lưu ý tôi là loài bọ rùa có cánh, điều đó tước mất mọi vẻ xác thực ở cốt truyện của tôi. Ferrouillat út đoán chắc đã đọc tất cả những điều ấy ở đâu đó rồi.

- Đừng có nghe họ - Jacques nói nhỏ với tôi - Đó là một kiệt tác.

Pierrotte thì anh chẳng nói gì; anh tỏ ra rất bận. Có lẽ, con người tử tế, ngồi cạnh con gái mình suốt lúc đọc, có lẽ cũng cảm thấy trong tay mình run rẩy một bàn tay nhỏ quá nhạy cảm hoặc bắt gặp thoáng qua một ánh mắt quá đen nồng cháy; phải chăng hôm đó - đúng là dịp để mà nói - Pierrotte luôn có một vẻ rất lạ lùng là suốt tối, anh cứ dán sát vào tấm khăn khoác cô tiểu thư của mình, đến nỗi tôi không thể nói một lời nào với đôi mắt đen, nên tôi rút rất sớm, chẳng muốn nghe một khúc hát nhỏ mới của thành viên hội Caveau: mà hắn không bao giờ tha thứ cho tôi.

Hai ngày sau việc đọc đáng nhớ đó, tôi nhận được thư của cô Pierrotte: “Đến mau, cha em biết cả rồi”.

Và ở dưới, đôi mắt đen thân mến của tôi đã ký: “Em yêu anh”.

Tôi hơi lúng lúng, tôi xin thú thực vì cái tin lớn lao đó. Từ hai ngày nay, tôi chạy các nhà xuất bản với cái bản thảo, nên tôi chú tâm đến đôi mắt đen không bằng bài trường ca của mình. Rồi ý nghĩ về một sự cắt nghĩa với cái anh chàng to lớn Pierrotte vùng Cévennes kia không hợp với tôi lắm... Vậy nên, mặc dù lời đôi mắt đen gọi gấp, tôi vẫn ỳ ra một thời gian không quay lại đằng ấy mà tự nhủ với chính mình để trấn tĩnh về những ý định của mình: “Khi nào ta bán được bản trường ca của mình.” Chẳng may, tôi không bán được nó.

Vào thời đó, - Tôi chẳng biết là liệu ngày hôm nay cũng vẫn thế không, các ông nhà xuất bản là những người rất hiền lành, lịch sự, hào hiệp, cởi mở, nhưng, họ có một thiếu sót chính: Người ta không bao giờ thấy họ ở nhà. Cũng như một số ngôi sao quá nhỏ, chỉ hiện lên ở những chiếc kính lớn của đài Thiên văn, đối với quần chúng, các vị ấy không phải là dễ thấy.

Bất cứ lúc nào bạn đến, người ta cứ bảo bạn là đến nữa...Trời! Tôi đã chạy biết bao chốn ấy, tôi đã quay biết bao núm cửa lợp kính, tôi đã dừng biết bao lần trước những quầy sách, lòng hồi hộp mà tự hỏi: “Ta vào chăng, hay là không vào?” Bên trong, ấm áp, ở đó bốc lên mùi sách mới. Có đầy những con người nhỏ bé đầu hói, rất bận rộn, trả lời bạn từ đằng sau một quầy tít trên cao một chiếc cầu thang đôi. Còn ông xuất bản thì không thấy đâu cả... Mỗi buổi tối, tôi trở về nhà, buồn, mệt, bực.

- Can đảm lên! - Jacques bảo tôi - Em sẽ gặp may, hơn ngày mai.

Và hôm sau, tôi lại ra trận, được trang bị bằng bản thảo của mình! Càng ngày tôi càng cảm thấy nó trở nên nặng hơn, bất tiện hơn. Trước hết tôi cặp nó dưới cánh tay, tự hào như một chiếc ô mới; nhưng, cuối cùng tôi xấu hổ vì nó và tôi để nó vào trong ngực, với chiếc áo lễ cài khuy cẩn thận lên trên.

Tám ngày trôi qua như vậy. Đến ngày chủ nhật. Theo thói quen, Jacques đi ăn chiều ở nhà Pierrotte; nhưng, anh đến đó một mình. Tôi khá mỏi mệt về cuộc săn đuổi những ngôi sao khó thấy, nên tôi cứ nằm suốt ngày... Buổi tối, khi trở về, anh đến ngồi ở mép giường tôi và mắng nhẹ tôi:

- Nghe này, Daniel! Em rất sai là không lại đằng ấy. Đôi mắt đen khóc, đau buồn; chúng đến chết vì không gặp em mất... Chúng ta đã nói về em suốt tối... Ôi! Đồ bất lương, cô ấy yêu em biết bao nhiêu?

Khi nói điều đó, “mẹ Jacques” khốn khổ rưng rưng nước mắt.

- Còn Pierrotte? - Tôi bẽn lẽn hỏi - Pierrotte, anh ấy bảo sao?...

- Chẳng bảo gì... Anh ấy chỉ tỏ ra rất sửng sốt vì không thấy em... Phải đi đến đó, Daniel của anh ạ; em sẽ đi, có phải không?

- Ngay ngày mai, Jacques ạ; em hứa với anh.

Trong khi chúng ta nói chuyện, Coucou-Blanc vừa mới về nhà, đang bắt đầu cái bài hát vô tận của mình... Tolocototignan!Tolocototignan!...

Jacques cất tiếng cười:

- Em không biết chứ - Anh hạ giọng nói với tôi - Đôi mắt đen ghen với cô hàng xóm của chúng ta. Chúng tưởng cô ta là tình địch của chúng... Anh đã nói mãi sự thể ra sao, người ta chẳng muốn nghe anh...

- Đôi mắt đen ghen với Coucou-Blanc? Thật là nực cười, phải không?

Tôi giả vờ cười như anh; nhưng trong lòng mình, tôi những xấu hổ khi nghĩ rằng đúng là lỗi ở mình nếu đôi mắt đen lại ghen với Coucou-Blanc.

Hôm sau, vào buổi trưa, tôi đi theo lối đến Saumon. Tôi đã muốn lên thẳng tầng bốn và nói chuyện với đôi mắt đen trước khi gặp Pierrolte; nhưng anh chàng Cévennes rình tôi ở cổng lối đi, nên tôi không thể tránh anh. Phải vào trong cửa hàng và ngồi bên cạnh anh, đằng sau cái quầy. Thỉnh thoảng, một điệu sáo nhỏ kín đáo đến với chúng tôi từ đằng sau cửa hàng.

- Ông Daniel ạ! - Anh chàng Cévennes nói với tôi bằng một lối nói tin chắc và cách diễn đạt lưu loát mà tôi chưa từng biết ở anh - Điều tôi muốn biết ở ông thì rất đơn giản và tôi không vòng vo làm gì. Đúng là lúc để mà nói thật... con bé yêu ông vì tình. Còn ông, ông có thật sự yêu nó không?

- Hết lòng mình, ông Pierrotte ạ.

- Thế thì ổn cả. Đây là điều tôi cần đề nghị với ông... ông còn quá trẻ và con bé cũng vậy để mà cưới nhau trong vòng ba năm. Vậy là trước mắt ông có ba năm để làm nên một chỗ đứng. Tôi không biết liệu ông có định cứ ở mãi trong cái việc buôn bán những con bướm xanh không; nhưng, tôi rất biết những gì mình sẽ làm ở địa vị ông...Thật đúng là dịp để mà nói, tôi sẽ để đấy những chuyện vặt, tôi sẽ bước vào ngôi nhà cũ Lalouette, tôi sẽ theo sát cái nếp nho nhỏ của nghề sành sứ và tôi sẽ thu xếp để, trong ba năm, Pierrotte già đi, có thể tìm thấy ở mình một người chung sức như là một chàng rể. Hử? Ông thấy điều đó thế nào, chú mình?

Nói đến đó, Pierrotte hích mạnh cho tôi một cái và cất tiếng cười, nhưng để mà cười... Hẳn là anh nghĩ rằng khiến tôi vui ngất, con người tội nghiệp ấy, khi bảo tôi bán đồ sứ bên cạnh anh. Tôi không có can đảm mà giận cũng chẳng có can đảm mà trả lời; tôi bị đo ván...

Những cái đĩa, những cái cốc vẽ hình, những cái bầu đèn trắng nuột, tất cả nhảy múa xung quanh tôi. Trên một cái giá, trước mặt quầy hàng, các cô cậu chăn chiên bằng sứ mộc màu nhạt nhìn tôi bằng một vẻ ranh mãnh và dường như nói với tôi khi huơ những chiếc gậy của họ: “Cậu sẽ bán đồ sứ!”. Xa hơn một chút, những tượng sứ Tàu mặc áo màu tím lắc lư những cái đầu đáng kính của họ, như để xác nhận điều những chàng chăn cừu nói: “Phải... phải... Cậu sẽ bán đồ sứ!...” Còn ở kia, trong tận cùng, cây sáo châm biếm và xảo trá đang khẽ thổi: “Cậu sẽ bán đồ sứ... Cậu sẽ bán đồ sứ...” cứ loạn cả lên.

Pierrotte cho là sự xúc động và niềm vui đã khiến tôi nghẹn lời.

- Tối nay, chúng ta sẽ nói chuyện ấy - Anh bảo tôi để tuỳ tôi hoãn lại - Bây giờ thì hãy lên với con bé đi... Thật đúng là dịp để mà nói... hơn nó phải thấy thời gian là dài.

Tôi lên với con bé mà tôi thấy ngồi trong căn phòng khách màu vàng chanh đang thêu những chiếc giày vải muôn thuở cùng với cái bà lắm tài... Mong Camine thân mến tha thứ cho tôi. Chẳng bao giờ tôi thấy cô Pierrotte như hôm ấy; chẳng bao giờ cái cách lặng lẽ rút kim và cao giọng đếm mũi thêu lại khiến tôi bực đến thế. Với những ngón tay nhỏ màu đỏ, cái má tươi rói, dáng điệu bình thản, cô giống như một trong những cô gái chăn chiên bằng sứ mộc pha màu vừa mới kêu với tôi một cách khá xấc xược: “Cậu sẽ bán đồ sứ!”. May mà đôi mắt đen đang ở kia, cả chúng nữa cũng hơi mờ, hơi buồn, nhưng vui vẻ một cách khá ngây thơ khi gặp lại tôi, nên tôi cảm thấy rất xúc động. Điều đó chẳng kéo dài được lâu. Hầu như theo gót tôi, Pierrotte bước vào. Chắc rằng anh cũng chẳng còn tín nhiệm cái bà lắm tài nữa.

Kể từ lúc đó, đôi mắt đen biến mất và trên khắp chiến tuyến, đồ sứ chiến thắng, Pierrotte rất vui vẻ, rất bẻm mép, không thể chịu nổi những câu “thật là đúng dịp để mà nói” mưa mau hạt hơn mưa rào. Bữa ăn chiều ồn ào, quá kéo dài...

Khi ra khỏi bàn ăn, Pierrotte kéo tôi ra riêng một chỗ để nhắc tôi về đề nghị của mình. Tôi đã có thì giờ để trì hoãn và tôi bảo với anh khá bình tĩnh là câu chuyện đòi hỏi suy nghĩ và tôi sẽ trả lời anh trong vòng một tháng.

Anh chàng Cévennes chắc rất lấy làm lạ về việc tôi thiếu vội vã chấp nhận những lời anh dạm, nhưng anh có tác phong tốt là chẳng để lộ cái gì.

- Thôi được - Anh bảo tôi - Một tháng nữa nhé.

Thế là chẳng còn vấn đề gì nữa... Mặc kệ! Mục đích đã đạt. Suốt buổi tối, cái câu thê thảm và khó tránh “Cậu sẽ bán đồ sứ” vang lên bên tai tôi. Tôi nghe thấy nó trong tiếng gặm đường của cái đầu chim vừa mới bước vào cùng với bà Lalouette và ngồi xuống góc chiếc bàn, tôi nghe thấy nó trong những tiếng ngân của người chơi sáo, trong giấc mộng của Rosellen mà cô Pierrotte không quên chơi; tôi đọc được nó trong những cử chỉ của tất cả những con rối thị dân để trong kiểu cắt quần áo của họ, trong hình vẽ của thảm dệt, trong lối phúng dụ của chiếc đồng hồ quả lắc, - Thần Vệ Nữ hái một bông hồng từ đó bay lên một thần Tình yêu ([1]) bị tróc lớp mạ vàng, - Trong dáng dấp đồ đạc, trong những chi tiết nhỏ mọn của cái phòng khách màu vàng chanh khủng khiếp này, nơi tối tối cũng những con người ấy nói cùng những chuyện ấy, nơi tối tối cũng chiếc đàn ấy chơi cùng một bản giấc mơ ấy và vẻ đồng bộ của tất cả các buổi tối làm cho giống một bức tranh có nhạc vậy. Căn phòng khách màu vàng chanh là một bức tranh có nhạc?... Vậy thì mi ẩn ở đâu, hỡi đôi mắt đen.

Khi từ buổi tối buồn chán ấy trở về, tôi kể cho “mẹ Jacques” tôi những dự định của Pierrotte, anh còn bất bình hơn tôi:

- Daniel Eyssette mà đi bán đồ sứ!... Chà, anh ham điều đó lắm đấy!

Anh chàng tử tế, đỏ gay vì giận dữ, nói. Cứ như thể người ta đề nghị Lamartine bán những hộp diêm hoặc Sainte- Beuve ([2]) đi giao lẻ những cái chổi lông nhỏ - Pierrotte già nua, lẩm cẩm, thôi đi!... Dù sao, cũng không được giận anh ấy; anh ấy không biết, con người tội nghiệp ấy. Khi nào anh thấy cuốn sách của em thành công và các báo đầy những tên em, anh ấy sẽ đổi giọng cho mà xem.

- Hẳn rồi, Jacques ạ; nhưng, để cho báo chí nói về em thì quyển sách của em phải ra mắt mà em biết rõ là nó sẽ không ra... Tại sao?... Anh thân mến ạ, vì em không thể bắt được một nhà xuất bản và những con người ấy chẳng bao giờ ở nhà tiếp những nhà thơ. Chính Baghavat vĩ đại cũng buộc phải in thơ của mình bằng vốn của mình nữa là.

- Vậy thì!...Chúng ta sẽ làm như ông ấy, Jacques vừa nói vừa đấm tay xuống bàn; chúng ta sẽ in bằng vốn của chúng ta.

Tôi sững sờ nhìn anh:

- Bằng vốn của chúng ta...

- Ừ, em bé ạ, bằng vốn của chúng ta...Đúng lúc đó, ông hầu tước cho in tập đầu tiên cuốn hồi ký của mình... Anh gặp người in của ông hàng ngày... Đó là một người xứ Alsace có cái mũi đỏ và cái vẻ hiền hậu. Anh tin là ông ta sẽ tạo điều kiện cho chúng ta... Đúng vậy! Chúng ta sẽ trả cho ông chừng nào tác phẩm của em bán ra... Nào. Thế là xuôi nhé; ngay ngày mai, anh sẽ đi gặp người của anh.

Tất nhiên ngày hôm sau, Jacques đi tìm nhà in và trở về mừng rỡ:

- Xong rồi - Anh nói với tôi bằng một vẻ đắc thắng - Ngày mai, người ta đưa sách của em đi in. Việc ấy tốn của chúng ta chín trăm quan, một chuyện vặt ấy mà. Anh sẽ làm những tờ bạc ba trăm quan, trả được cứ ba tháng một. Bây giờ, hãy theo dõi kỹ cách lập luận của anh. Chúng ta bán mỗi cuốn ba quan, chúng ta in ra một ngàn bản; vậy là cuốn sách của em phải đem lại cho chúng ta ba ngàn quan... Em nghe rõ anh nói chứ, ba ngàn quan. Khoản đó, chúng ta trả nhà in, thêm khoản bớt giá một quan mỗi bản cho nhà sách bán tác phẩm, thêm khoản gửi cho các nhà báo... Rõ ràng là chúng ta còn một khoản lãi một ngàn một trăm quan. Hử? Khởi đầu, như thế là được đấy chứ.

Thật là khá, tôi tin chắc thế!... Chẳng còn phải săn đuổi những ngôi sao khó thấy nữa, chẳng còn nhục nhã dừng lại ở cửa những nhà sách và trên hết là một ngàn một trăm quan dành để dựng lại tổ ấm... Vì vậy hôm đó, thật vui sướng biết bao trong cái gác chuông Nhà thờ Thánh Germain! Biết bao dự kiến, biết bao giấc mộng! Và rồi, những ngày tiếp sau biết bao niềm sung sướng nhỏ được nhấm nháp từng giọt một, đi đến nhà in, chữa bản in thử, tranh cãi về màu sắc bìa sách, thấy tờ giấy còn ấm nguyên ra khỏi máy in có những ý nghĩ của bạn được in bên trên, chạy hai lần, ba lần đến nhà thợ đóng bìa, rồi cuối cùng, trở về với bản sách mà người ta vừa run vừa lấy đầu mấy ngón tay mở... Này! Phải chăng ở đời lại chẳng còn gì thú vị hơn?

Bạn hãy nghĩ là bản sách đầu tiên của vở Hài kịch Đồng nội tất nhiên trở về với đôi mắt đen. Ngay tối hôm đó, tôi mang đến cho chúng; đi kèm là “mẹ Jacques” muốn hưởng cái thắng lợi của tôi. Chúng tôi bước vào trong phòng khách màu vàng chanh, tự hào và vui sướng. Mọi người đang ở đó.

- Ông Pierrotte ạ - Tôi nói với anh chàng Cévennes - cho phép tôi tặng tác phẩm đầu tiên cho Camine nhé.

Rồi, tôi đặt tác phẩm của mình vào bàn tay nhỏ nhắn thân thiết đang run rẩy vì hài lòng. Ồ! Nếu bạn thấy được lời cảm ơn hay hay mà đôi mắt đen trao cho tôi và chúng mới rạng rỡ làm sao khi đọc tên tôi trên bìa sách. Pierrotte thì kém hào hứng hơn. Tôi nghe thấy anh hỏi Jacques một tác phẩm như vậy có thể đem lại cho tôi bao nhiêu:

- Một ngàn một trăm quan - Jacques trả lời một cách tin chắc.

Đến đó, họ bắt đầu thì thầm trò chuyện hồi lâu, nhưng tôi không nghe họ nói. Tôi cứ vui nhìn đôi mắt đen nhíu hàng mi lụa trên những trang sách của tôi và ngước chúng lên phía tôi một cách ngưỡng mộ... Cuốn sách của tôi! Đôi mắt đen! Hai niềm sung sướng mà nhờ có “mẹ Jacques” tôi mới có...

Tối hôm đó, trước khi trở về, chúng tôi đi lượn trong những hành lang của rạp Odéon([3]) để phán đoán về hiệu quả mà vở Hài kịch Đồng nội gây nên ở quầy những nhà sách.

- Hãy chờ anh - Jacques bảo tôi - Anh sẽ đi xem họ đã bán được bao nhiêu quyển nào.

Tôi vừa đi dạo ngang dọc chờ anh vừa liếc mắt lên vài bìa sách màu lục có chỉ đen bày ở giữa quầy hàng. Một lúc sau, Jacques bắt kịp tôi, anh tái mặt xúc động.

- Em thân mến ạ - Anh bảo tôi - người ta đã bán được một quyển. Đó là điềm lành...

Tôi lặng lẽ siết chặt tay anh. Tôi quá xúc động không nói nên lời; nhưng về phần mình, tôi tự nhủ: “Có một ai đó ở Paris vừa mới rút ba quan khỏi hầu bao của mình để mua cái sản phẩm của bộ óc mi, có ai đó đọc mi, xét đoán mi... Ai đó là người nào? Ta rất muốn biết người đó... “Than ôi! Không may cho tôi, tôi sắp biết ngay hắn, cái ai đó khủng khiếp ấy”.

Hôm sau việc ra mắt tác phẩm của tôi, tôi đang ăn trưa ở cái bàn khách ăn tháng bên cạnh nhà tư tưởng dữ tợn thì Jacques mệt đứt hơi, bổ vào trong phòng:

- Một tin tày đình! - Anh vừa bảo tôi vừa kéo tôi ra ngoài - Chiều nay, lúc bảy giờ, anh sẽ đi với ông hầu tước... Các anh đi đến Nice thăm bà chị ông ấy đang hấp hối... Có lẽ, anh sẽ ở đó lâu. Em khỏi lo về cuộc sống của mình... ông hầu tước tăng gấp đôi lương cho anh. Anh có thể gửi cho em mỗi tháng một trăm quan... Em thấy thế nào? Em tái mét đi kìa. Nào. Daniel, chẳng phải chuyện trẻ con đâu. Em hãy vào trong ấy, ăn nốt bữa và uống nửa chai Bordeaux để tạo cho mình can đảm. Anh thì anh chạy đi từ biệt Pierrotte. báo trước cho nhà in, bảo đem các bản sách cho nhà báo... Anh chẳng còn phút nào cả... Năm giờ gặp nhau ở nhà.

Tôi thấy anh rảo bước đi xuống phố Thánh Benoit. Rồi tôi trở vào quán ăn; nhưng, tôi không thể ăn uống gì được và đó là nhà tư tưởng đã uống nửa chai Bordeaux. Ý nghĩ là trong vài giờ nữa, “bà mẹ Jacques” của tôi sẽ đi xa khiến lòng tôi thắt lại.

Tôi cứ nghĩ hoài đến cuốn sách của mình, đến đôi mắt đen, chẳng gì có thể làm tôi khuây khoả cái ý nghĩ là Jacques sắp ra đi và tôi sẽ ở lại một mình, hoàn toàn một mình ở Paris, làm chủ lấy mình và chịu trách nhiệm về tất cả hành vi của mình.

Anh gặp lại tôi vào giờ đã nói. Dù cho chính mình rất xúc động, cho đến lúc cuối, anh vẫn giả vờ vui mừng khôn xiết.

Cũng cho đến phút cuối anh biểu lộ với tôi cái hào hiệp của lòng mình và vẻ nồng nàn đáng phục mà anh giành để yêu tôi. Anh chỉ nghĩ đến tôi, đến sự thoải mái, đến cuộc sống của lôi.

Lấy cớ sắp hòm cho mình, anh xem xét mùng màn, quần áo của tôi:

- Áo của em trong góc này, em thấy không, Daniel... khăn tay ở bên cạnh đằng sau những cái cravat.

Giữa lúc tôi bảo anh:

- Đó không phải là hòm của anh mà anh soạn, Jacques ạ, đó là cái tủ của em...

Tủ và hòm; khi tất cả đã sẵn sàng, người ta bảo đi tìm một chiếc xe và chúng tôi đi ra ga. Trên đường, Jacques dặn dò tôi.

Có đủ các loại điều: Viết thư cho anh luôn nhé. Tất cả những bài báo sẽ đăng về tác phẩm của em, hãy gửi cho anh, nhất là bài của Gustave Planche ([4]). Anh sẽ làm một quyển vở bìa cứng, rồi anh dán tất cả chúng vào. Đó sẽ là cuốn sổ vàng của gia đình Eyssette. À, em nên biết bà thợ giặt đến vào thứ ba... Nhất là em đừng để mình bị loá mắt vì thành công... Rõ ràng em sẽ còn một thành công rất lớn và những thành công ở Paris, thật là rất nguy hiểm. May mà Camine sẽ có mặt ở đó để giữ gìn em khỏi bị cám dỗ...Trên hết mọi chuyện Daniel của anh ạ, điều anh đòi hỏi em là đi đến đằng ấy luôn và đừng làm đôi mắt đen phải khóc.

Vào lúc này, chúng tôi đi qua trước Vườn Bách thảo.

Jacques phá lên cười.

- Em có nhớ, anh bảo tôi, một đêm, chúng mình đã qua đây bốn hay năm tháng rồi nhỉ?... Hử!... Thật là khác nhau giữa Daniel lúc ấy và Daniel ngày nay... Ôi! Em thật là tấn tới nhiều trong bốn tháng ấy!...

Đó là vì thực sự anh tin điều đó, Jacques tử tế của tôi, là tôi đã tấn tới nhiều, và cả tôi nữa, kẻ khờ khạo khốn khổ, tôi đã bị thuyết phục.

Chúng tôi đến nhà ga. Ông hầu tước đã ở đó rồi. Từ xa, tôi thấy con người nhỏ bé lạ lùng đó, với cái đầu nhím màu trắng, nhảy ngang nhảy dọc trong một phòng đợi.

- Mau, mau. Xin chào! - Jacques bảo tôi.

Rồi, ôm lấy đầu tôi trong những bàn tay to của mình, anh hôn tôi ba bốn lần cật lực, sau đó chạy đi gặp tên đao phủ của mình.

Khi anh khuất bóng, tôi thấy một cảm nghĩ đặc biệt. Bỗng, tôi thấy mình bé hơn, yếu hơn, rụt rè hơn, con trẻ hơn như thể anh tôi, khi bỏ đi, đã đem mất chất tuỷ của xương tôi, sức lực lòng táo tợn và một nửa tầm vóc tôi. Đám đông vây quanh mình khiến tôi sợ. Tôi lại trở về chú bé Chose...

Trời đổ tối. Chậm chạp, bằng con đường dài nhất, bằng những bến tàu vắng vẻ nhất, chú Nhóc trở về cái tháp chuông của mình. Ý nghĩ thấy mình trong căn phòng trống ấy khiến cậu buồn khủng khiếp. Chú những muốn ở lại bên ngoài cho đến sáng. Dù vậy, phải trở về.

Khi đi qua trước cái chòi, người canh cửa kêu lên với chú:

- Ông Eyssette, có cái thư này!...

Đó là một tấm thiếp nhỏ, trang nhã, thơm phức, bóng láng; nét chữ đàn bà mảnh mai hơn, yểu điệu hơn là của đôi mắt đen... cái đó có thể là của ai vậy?... Tôi nhanh nhẹn phá dấu niêm phong và đọc trong cầu thang dưới ánh đèn khỉ:

“Gửi ông hàng xóm của tôi.

Từ ngày hôm qua, vở Hài kịch đồng nội đã ở trên bàn của tôi; nhưng, vở đó còn thiếu một lời đề tặng.. Tối nay, ông đến dùng một tách trà mà đề vào thì quý hoá quá... ông biết đấy!

Chuyện nghệ sĩ chúng ta mà.

IRMA BOREL.

Còn ở dưới nữa:

Phu nhân tầng một!...

Khi chú Nhóc đọc chữ ký này, khắp người chú run lẩy bẩy. Chú thấy lại bà, như một buổi sáng, bà đã hiện ra với chú khi xuống thang trong một cơn lốc nhung lụa, đẹp đẽ, lạnh lẽo, đường bệ, với cái sẹo nhỏ màu trắng ở khoé mép. Và cứ nghĩ là một người đàn bà như vậy đã mua tác phẩm của mình, con tim chú rộn lên và kiêu hãnh.

Chú đứng đó một lúc, trong cầu thang, tay cầm lá thư, tự hỏi xem nên lên trên nhà hay dừng lại ở tầng một; rồi bỗng lời dặn của Jacques trở lại tâm trí chú: “Daniel ạ, nhất là đừng làm cho đôi mắt đen phải khóc Một dự cảm kín đáo báo cho chú biết là nếu chú đến nhà phu nhân tầng một thì đôi mắt đen sẽ khóc và Jacques sẽ đau lòng. Thế là chú kiên quyết bỏ lá thư vào túi mình, chú bé Chose ấy, và chú tự nhủ: “Ta không đi nữa.”

❀ ❀ ❀

[1] Nữ thần Vườn Tược, rồi Tình Yêu và Sắc Đẹp theo theo người Ý.

[2] Charles Augustin Sainte Beuve (1804-1869) nhà văn Pháp, Viện sĩ Hàn lâm.

[3] Rạp hát ở Paris vốn là đài kỷ niệm, khánh thành năm 1782. Chuyển thành rạp hát năm 1797. Nhiều lần bị cháy và xây dựng lại.

[4] Nhà phê bình văn học Pháp (1808-1857) ông chuyển từ chủ nghĩa lãng mạn sang chủ nghĩa giáo điều của Tạp chí Hai thế giới.