Cuối cùng thì tôi viết xong nó, bài thơ nổi tiếng ấy. Tôi đi đến đầu đến đũa sau bốn tháng làm việc và tôi nhớ là khi đến những vần thơ cuối cùng tôi không còn có thể viết được nữa, sao mà tay tôi run lên vì say mê, kiêu hãnh, thích thú, nôn nóng.

Trong gác chuông Nhà thờ Thánh Germain, thật là một sự kiện. Vào dịp này, Jacques lại trở về. Jacques trước đây trong một ngày, Jacques của việc bồi bìa và những lọ hồ nhỏ. Anh đóng cho tôi một quyển vở đẹp trên đó anh muốn chép lại bài trường ca của tôi bằng chính tay mình; và ở mỗi câu thơ, đó là những tiếng kêu ngưỡng mộ, những cái dậm chân hứng thú...

Tôi thì tôi ít có lòng tin đối với tác phẩm của mình. Jacques yêu tôi lắm; tôi đâm ngờ anh.

Tôi đã muốn bảo đọc bài thơ của mình cho ai đó không thiên vị và vững vàng. Quái lạ là tôi không quen ai cả.

Tuy vậy, ở quán ăn, tôi không thiếu dịp làm quen. Từ khi chúng tôi được giàu có, tôi ăn ở chiếc bàn ăn cơm tháng, trong căn phòng tận cùng; ở đó có hàng chục chàng trai trẻ, những nhà văn, hoạ sĩ, kiến trúc sư hoặc nói cho đúng hơn hạt nhân của tất cả bọn họ. - Ngày nay hạt nhân đã tăng lên: một vài người trong số những anh chàng đó đã trở nên nổi tiếng và khi tôi thấy tên họ trên báo điều đó khiến tôi đau lòng, tôi thì chẳng là cái gì cả -Khi đến bàn ngồi, tất cả đám trẻ đó dang rộng tay đón tôi; nhưng, vì tôi rất rụt rè để mà tham gia vào những cuộc tranh luận nên người ta quên tôi ngay và tôi cũng chỉ có một mình giữa cả bọn như tôi vẫn ở chiếc bàn nhỏ trong căn phòng chung. Tôi nghe; tôi chẳng nói gì...

Mỗi tuần một lần, chúng tôi phải ăn chiều với một nhà thơ rất nổi tiếng mà tôi không còn nhớ tên; nhưng thấy những vị đó gọi là Baghavat, theo đề của một trong những bài thơ của ông.

Những ngày đó, người ta uống vang Bordeaux giá mười tám xu; rồi đến lúc tráng miệng; Baghavat vĩ đại đọc một bài thơ Ấn Độ. Đó là chuyên khoa của ông, những bài thơ Ấn Độ ấy. Ông có một bài đề là Lakcamana, một bài khác Dacaratha, một bài nữa Kalatcala, một bài nữa Bhagiratha và rồi Cudra, Cunocepa, Vicvamitra...; nhưng, hay nhất trong tất cả, còn có Baghavat.

Ôi! Khi nhà thơ đọc Baghavat, tất cả phòng trong cùng rung chuyển. Người ta hò hét, người ta giậm chân, người ta leo lên trên bàn. Bên phải tôi, có một nhà kiến trúc nhỏ, người có mũi đỏ khóc nức nở ngay từ câu thơ đầu, và lúc nào cũng lau nước mắt bằng chiếc khăn ăn của tôi... Tôi bị lôi cuốn, tôi cũng kêu to hơn tất cả mọi người; nhưng nói cho cùng, tôi không say mê Baghavat. Nói tóm lại những bài thơ Ấn Độ đó giống nhau tất cả. Vẫn cứ là một bông hoa sen, một con kền kền, một con voi và một con trâu; đôi khi, để thay đổi sen được gọi là súng; nhưng, ngoài dị bản đó, tất cả những bài vè này là ngang nhau: chẳng có mê say, sự thật, phóng tác gì cả. Vần điệu đè lên vần điệu. Một sự phỉnh phờ... Đó là những gì tôi nghĩ trong lòng về Baghavat vĩ đại, và có lẽ, tôi đã xét đoán ông ít khắt khe hơn nếu đến lượt mình, người ta đòi hỏi tôi vài vần thơ. Nhưng người ta chẳng đòi hỏi tôi gì cả và điều đó khiến tôi thật nhẫn tâm...Vả lại, tôi không phải là người duy nhất theo ý kiến mình về nền thi ca Ấn Độ. Tôi có một ông ngồi bên trái cũng không mắc vào đó…Ông ngồi bên trái tôi, thật là một nhân vật lạ lùng: Bôi dầu, sờn rách, bóng nhẫy, có một vầng trán hói lớn và một bộ râu dài, ở đó luôn lòng thòng vài sợi miến. Đó là ông già nhất ở bàn và cũng còn sáng suốt nhất nữa. Như tất cả những trí tuệ lớn, ông nói ít, không phí sức mình. Ai cũng kính trọng ông.

Người ta nói về ông: “Ông ta rất giỏi... thật là một nhà tư tưởng.”

Tôi thì khi thấy vẻ nhăn nhó giễu cợt làm méo mó cái miệng ông khi nghe những câu thơ của Baghavat vĩ đại, tôi đã hiểu ông ngồi bên trái quan điểm cao cả nhất. Tôi nghĩ “Thật là một người có óc nhận xét. Giá như ta ngâm bài thơ của ta cho ông!”.

Một buổi tối - khi người ta đứng dậy khỏi bàn - tôi bảo đem lại một bình rượu trắng và tôi mời nhà tư tưởng nâng một chén nhỏ với mình. Ông nhận lời, tôi biết cái tật của ông. Cứ vừa uống tôi vừa dẫn câu chuyện về Baghavat vĩ đại và tôi bắt đầu nói nhiều cái dở, về hoa sen, kền kền, voi và trâu - Đó là sự táo tợn. những con voi khá là hiềm thù?... - Trong khi tôi nói nhà tư tưởng tự rót lấy rượu mà chẳng bảo gì.

Thỉnh thoảng, ông mỉm cười và vừa lắc lắc cái đầu tán thưởng vừa nói:

- Ủa... Ủa...

Được làm thêm mạnh dạn với thắng lợi bước đầu đó, tôi thú thực với ông là mình cũng có soạn một trường ca lớn và tôi muốn trình ông.

- Ủa... Ủa...- Nhà tư tưởng lại nói mà chẳng cau mày.

Khi thấy con người của mình khá vui, tôi tự bảo: “Đúng lúc rồi!” và tôi rút bài thơ của mình từ trong túi ra. Chẳng xúc động, nhà tư tưởng rót cho mình một chén nhỏ thứ năm, lẳng lặng nhìn tôi mở bản thảo ra.

Nhưng, vào lúc tuyệt đỉnh, ông đặt bàn tay của kẻ nghiện lõi đời lên cánh tay áo tôi:

- Nói một câu trước khi bắt đầu, chàng trai ạ... Tiêu chuẩn của anh là gì?

Tôi bồn chồn nhìn ông.

- Tiêu chuẩn của anh! - Nhà tư tưởng khủng khiếp cao giọng nói - Tiêu chuẩn của anh là gì?

Than ôi! Tiêu chuẩn của tôi?... Tôi không có, tôi không bao giờ nghĩ đến điều đó, tình huống ấy hiện ra ở ánh mắt sửng sốt, nỗi lúng túng của tôi.

Nhà tư tưởng bất bình đứng dậy:

- Sao? Chàng trai khốn khổ, anh không có tiêu chuẩn à?...Thế thì đọc thơ của anh cho tôi là vô ích... Tôi biết trước nó giá trị ra sao rồi.

Nói đến đó, ông tới tấp rót cho mình hai ba chén nhỏ còn lại ở đáy chai, cầm lấy mũ và vừa đi ra vừa đảo những con mắt dữ tợn.

Buổi tối, khi tôi kể câu chuyện ấy cho anh Jacques nghe, anh nổi giận đùng đùng.

- Nhà tư tưởng của em là một thằng ngốc... - Anh bảo tôi - Phải có một tiêu chuẩn là thế nào?... Những người Bengale ([1]), họ có không?... Một tiêu chuẩn? Thế là thế nào?...Ở đâu làm ra nó? Người ta chẳng bao giờ thấy có đâu!... Ai bán tiêu chuẩn, thôi đi!...

Jacques tử tế của tôi! Anh rưng rưng nước mắt về điều lăng nhục mà tuyệt tác của tôi và tôi vừa phải chịu.

- Nghe này, Daniel! - Một lúc sau anh nói - Anh có một ý kiến... Vì em muốn ngâm thơ của mình, giá như em ngâm nó ở nhà Pierrotte, một chủ nhật chăng?...

- Ở nhà Pierrotte?... Ồ! Jacques?

- Tại sao không?... Chứ lại! Pierrotte không phải là một con đại bàng, nhưng cũng chẳng phải là một con chuột chũi.

Anh ta có giác quan rất tinh, rất thẳng... Camine, cả cô nữa, sẽ là một quan toà tuyệt vời, dù cho hơi có thành kiến... Cái bà lắm tài đã đọc nhiều... Chính cái con chim già Lalouette cũng không quá kín đáo như cái ông làm ra vẻ... Vả lại ở Paris, Pierrotte biết những con người rất nổi tiếng mà người ta có thể mời cho buổi tối đó... Em thấy thế nào? Em có muốn anh nói với anh ta về chuyện đó không?...

Cái ý nghĩ đi tìm những vị quan toà ở lối Saumon không hợp ý tôi lắm; dù vậy, tôi ngứa ngáy đọc thơ mình đến nỗi sau khi hơi cau có, tôi chấp nhận đề nghị của Jacques. Ngay ngày hôm sau, anh nói với Pierrotte. Mong sao Pierrotte tốt bụng hiểu đúng điều muốn nói, đó là việc rất đáng ngờ; nhưng, khi anh thấy đó là một dịp dễ chịu cho bọn con của Cô. Con người tử tế nói “được” không chần chừ và ngay lập tức người ta phát giấy mời.

Chưa bao giờ phòng khách nhỏ màu vàng chanh lại có buổi hội hè như vậy. Để làm vinh dự cho tôi, Pierrotte đã mời những nhà ưu tú trong giới sành sứ. Buổi tối hôm đọc sách, ngoài chỗ người quen, chúng tôi có ông và bà Passajon cùng con trai họ nhà thú y, một trong những học sinh xuất sắc của trường Alfort; Ferrouillat út, hội viên Tam điểm ([2]), nói giỏi, vừa mới thắng tất cả những gã ở hội quán Grand-Orient; rồi nhà Fougeroux với sáu tiểu thư sắp thành những ống đàn và cuối cùng Ferouillat cả, một thành viên của hội Caveau ([3]). Khi thấy mình đối mặt với cái hội đồng bác học ấy, bạn thử nghĩ xem tôi cảm động như thế nào. Vì người ta nói là họ có mặt ở đó để phán xét một thi phẩm, tất cả những con người tử tế đó cũng tưởng phải giữ bộ mặt hợp tình huống, lạnh lùng, thản nhiên, không cười đùa. Họ nói thầm với nhau và nghiêm trang mà lắc lư cái đầu như những quan toà. Pierrotte, người không đặt vào đó nhiều điều huyền bí đến như vậy thì nhìn tất cả bọn họ với một vẻ sửng sốt Khi mọi người đã đến, người ta tự xếp chỗ. Tôi ngồi, lưng tựa vào đàn; cử toạ ngồi thành hình nửa tròn xung quanh tôi, trừ lão Lalouette đang nhấm nháp miếng đường ở chỗ thường ngày.

Sau một lúc ồn ào thì im lặng và bằng một giọng cảm động, tôi bắt đầu bài thơ của mình...

Đó là một vở kịch thơ, lấy đề một cách khoa trương là Hài kịch đồng nội... Trong những ngày đầu tù túng ở trường trung học Sarlande, chú Nhóc kể đùa cho học trò của mình những câu chuyện kỳ khôi, đầy những dế, bướm, cùng những súc vật nhỏ khác. Chính với ba trong số những câu chuyện nhỏ đó được chuyển thành thể đối thoại và thơ mà tôi đã làm vở Hài kịch đồng nội. Trường ca của tôi được chia làm ba phần; nhưng tối đó, ở nhà Pierrotte, tôi chỉ đọc cho họ có phần đầu. Tôi xin phép được chép ra đây cái đoạn trích của Hài kịch đồng nội này không phải như một đoạn văn tuyển mà chỉ như những giấy chứng minh đính kèm vào câu chuyện của chú Nhóc. Bạn đọc thân mến của tôi, bạn có hình dung một lúc rằng mình đã ngồi thành vòng trong phòng khách nhỏ màu vàng chanh và Daniel Eyssette cứ run rẩy đọc trước mặt bạn.

Những cuộc phiêu lưu của một chú bướm xanh.

Sân khấu biểu diễn đồng quê. Vào lúc sáu giờ tối; mặt trời đã khuất. Lúc mở màn, một con Bướm xanh và một con Bọ rùa đực non đậu vắt trên một ngọn dương xỉ nói chuyện. Chúng đã gặp nhau buổi sáng và cùng nhau sống cả ngày. Vì đã muộn, Bọ rùa ra vẻ muốn lui.

Bướm: Vậy ư?... Bạn đã đi rồi?...

Bọ rùa: Chứ sao? Tôi phải về thôi; muộn mà!

Bướm: Hãy chờ một chút, chà chà!

Chẳng bao giờ muộn về nhà mình thôi...

Nhà tôi thật chán mớ đời;

Cửa đi, tường chắn lôi thôi tù mù.

Ngoài kia nắng sáng, sương thu,

Hoa mỹ nhân mọc, gió đùa thênh thang.

Nếu hoa ấy, bạn chẳng màng,

Thì tôi xin lỗi...

Bọ rùa: Khoan khoan! Chịu rồi.

Bướm: Đồ ngốc hỡi, hãy ở chơi;

Khí trời mát dịu, bạn tôi vui đùa.

Bọ rùa: Nhưng mà...

Bướm: (Đẩy nó vào trong cỏ) Đừng có phân bua.

Bọ rùa: (Giãy giụa) Không, không! Hãy để tôi thưa đã nào.

Bướm: Im! Bạn có nghe?

Im.

Bọ rùa: (Sợ) Sao?

Bướm: Vườn nho, vọng tiếng bạn nào say sưa...

Chao ôi? Bài hát đò đưa,

Thật là hay tuyệt, cảnh vừa chuyển đêm!...

Bọ rùa: Nhưng thôi...

Bướm: Im lặng.

Bọ rùa: Không nên.

Bướm: Có người đang tới. (Người đi qua).

Bọ rùa: (Sau một lúc im lặng).

Ác hiền?

Bướm: Rất hung.

Bọ rùa: Tôi luôn sợ chúng đi lùng.

Lấy chân giẫm chết, nghe rùng rợn thay...

Anh tuy bé, nhưng biết bay;

Thật là quá xá.

Bướm: Này, này! Bạn thân,

Một khi họ đến gần, Lưng tôi, hãy chịu khó lần leo lên;

Thân tôi mạnh khoẻ, chớ phiền!

Đâu như loài mối, cánh tiên dập dờn([4]),

Tung trời, một mạch bay luôn

Đến nơi bạn muốn.

Bọ rùa: Tôi đâu dám...

Bướm: Dễ gì hơn là trèo lên đó?

Bọ rùa: Nhưng còn...

Bướm: Trèo lên!

Bọ rùa: Bạn đưa tôi trở về liền; Nếu không...

Bướm: Đâu dám bay chuyền nhởn nhơ.

Bọ rùa: (Trèo lên lưng bạn).

Chúng tôi quỳ trước bàn thờ.

Cầu kinh buổi tối.

Bướm: ờ ờ... Ngồi yên!

Bây giờ cất cánh bay lên.

(Vút! Chúng bay lên; cuộc trò chuyện tiếp tục trên không).

Bạn ơi, thật tuyệt! Có phiền gì đâu.

Bọ rùa: (Sợ) ôi, ôi…

Bướm : Sao hử?

Bọ rùa: Đau đầu; Cho tôi xuống với. Mau mau...

Bướm: Yên nào.

Váng đầu, mắt nhắm nghiền vào.

Nhắm chưa?

Bọ rùa: (Nhắm mắt). Rồi đấy...

Bướm: Thấy sao?

Bọ rùa: (Cố gắng) Khá rồi.

Bướm: (Cười thầm) Giống nhà kém chịu đấy thôi.

Bọ rùa: Ờ! Ờ!! Chí phải...

Bướm: Biết rồi tại sao.

Phải đâu người lái khí cầu.

Bọ rùa: Ồ! Không...

Bướm: Đã đến, xin hầu quý ông.

(Nó đậu xuống một bông hoa chuông).

Bọ rùa: (Mở mắt) Nhưng...nhà tôi ở đằng đông ([5]).

Bướm: Biết rồi; còn sớm, ta cùng rong chơi.

Đây là nhà bạn Chuông tôi.

Ta ngồi nhấm nháp vài hồi - được không...

Bọ rùa: Ô! Trời đã muộn...

Bướm: Thì xong...

Bọ rùa: Còn tôi, tôi chẳng thuộc dòng thượng lưu...

Bướm: Lại đây! Tôi sẽ nhận liền.

Anh em ta cả...([6])

Bọ rùa: Có điều sợ khuya.

Bướm: Sợ gì! Nghe tiếng ve kia...

Bọ rùa: (Hạ giọng) Mà... Tôi rỗng túi...

Bướm: (Kéo nó vào) Vào kìa? Bạn khao.

Chúng đi vào nhà hoa Chuông.

Màn hạ.

Vào hồi hai, khi màn kéo lên, trời gần đêm... Người ta thấy đôi bạn ra khỏi nhà hoa Chuông... Bọ rùa hơi chếnh choáng.

Bướm: (Chìa lưng ra) Giờ thì ta trở về nào!

Bọ rùa: (Dũng cảm trèo lên) Lên đường, thẳng tiến!

Bướm: Nghĩ sao bạn mình?

Bọ rùa: Cậu Chuông, người rất thân tình;

Chén thù chén tạc. Lưu Linh ([7]) phải gờm...

Bướm: (Nhìn trời).

Hằng Nga, át ráng chiều hôm ([8]);

Phải mau về gấp...

Bọ rùa: Vội chuồn, tại sao?

Bướm: Tưởng rằng bạn phải về mau?...

Bọ rùa: Miễn là tôi kịp về cầu kinh đêm...

Vả chăng, nhà cũng gần bên.

Bướm: Bạn còn chẳng vội thì phiền chi tôi.

Bọ rùa: (Lòng dào dạt) Bạn thật là tốt, chao ơi!...

Người ta cứ nói bạn hoài:

“Rằng tên cứng cổ? Rằng loài lăng nhăng!...”.

Bướm: Kẻ nào bậy bạ nói năng?

Bọ rùa: Trời ơi? Chính nó là thằng Cánh cam...

Bướm: Cái tên bụng phệ tham lam,

Mà còn đi gọi ta thằng lông bông.

Bọ rùa: Nhưng đâu chỉ nó...

Bướm: Nói mau!

Bọ rùa: Thế thì, cả bọn Sâu rau cùng thù ([9]),

Lại thêm Kiến, Bò cạp ư?

Bướm: Thật không?

Bọ rùa: (Tâm sự) Đừng có thả tơ Nhện vàng;

Nó đang khiếp bạn rõ ràng.

Bướm: Người ta đã nói điều xằng nó nghe.

Bọ rùa: Chà!... Loài Sâu róm cùng phe...

Bướm : Chuyện này đã rõ?...Còn về phía ta,

Đâu từ Sâu róm mà ra,

Họ cho ta cũng chỉ là?...

Bọ rùa: Không đâu?

Bọn choai quý bạn hàng đầu;

Lớp già thì nói chung hầu hết chê.

Bướm: (Buồn bã) Ra ta, chẳng mấy kẻ mê.

Thôi thì...

Bọ rùa: Cũng khổ! Nói về Tầm ma,

Cóc anh, Dế cũng theo đà,

Thảy đều gọi bạn Bướm là: “Lông bông! “

Bướm: Phải chăng bạn cũng một lòng?

Bọ rùa: Không?... Tôi quý bạn đã bồng tôi lên!

Rồi thì những chuyến chơi đêm([10]).

Thật là vui thú!... Có phiền bạn chăng,

Hay là ta lại loăng quăng,

La cà đâu đó... Bạn rằng nghĩ sao?

Bướm: Bạn hơi nặng đấy, xem nào.

Bọ rùa: (Chỉ những hoa Chuông).

Vậy thì ta hãy tạt vào đây chơi.

Bướm: A hay?... Lại bạn Chuông rồi.

(Hạ một giọng lả lơi).

Hay là bên cạnh...

Bọ rùa: (Đỏ mặt tía tai).

Ôi trời, Hồng nhung?...

Ồ! Không...

Bướm: (Kéo nó vào).

Vào? Nhỡ ai trông.

Chúng lén vào nhà Hồng nhung.

Màn hạ.

Vào hồi ba...

Bạn đọc thân mến, nhưng tôi không muốn lạm dụng lâu hơn nữa lòng kiên nhẫn của bạn. Theo thời gian trôi đi, những vần thơ không có được tư chất làm cho vui thích, tôi biết lắm.

Vậy nên, tôi ngừng trích dẫn ở đó và tôi sẽ vui lòng kể sơ lược chỗ còn lại bài trường ca của mình.

Đến hồi ba, trời tối hẳn... Cả hai bạn cùng ra khỏi nhà Hồng nhung... Bướm muốn đưa Bọ rùa về nhà bố mẹ; nhưng, con này từ chối; nó say mèm, lộn nhào trong cỏ và kêu những tiếng phản đối... Bướm buộc phải đem nó về nhà mình. Người ta chia tay nhau ở cửa, hứa sớm gặp lại nhau... Thế là, Bướm ra đi một mình trong đêm. Nó cũng hơi ngà ngà; nhưng cơn say của nó thì buồn: Nó nhớ lại những điều tâm sự của Bọ rùa và cay đắng tự hỏi tại sao nhiều kẻ ghét mình là người chẳng bao giờ làm hại ai...Bầu trời không trăng, gió thổi, cánh đồng đen ngòm... Bướm sợ, nó lạnh; nhưng, nó tự an ủi khi nghĩ là bạn mình đang yên ổn trong tận cùng cái ghế ngủ thật ấm... Trong khi đó, người ta thoáng thấy trong bóng tối những con chim ăn đêm to lặng lẽ bay qua sân khấu. Chớp loé sáng. Có những con thú dữ phục kích dưới những tảng đá, vừa cười khẩy vừa trỏ con Bướm, bảo nhau:

- Chúng ta bắt nó nhé!

Và trong khi kẻ xấu số đi lảo đảo, đầy sợ hãi, thì một cây Cúc gai qua đâm nó nhiều nhát kiếm lớn, một con Bọ cạp phanh bụng nó bằng những cái răng cửa, một con Nhện to lông lá xé của nó một vạt áo choàng bằng sa-tanh màu lam và để kết liễu một con Dơi lấy cánh xé ngang lưng nó. Con Bướm lăn ra tử thương... Trong khi nó khò khè trên cỏ, những cây Tầm ma vui mừng và những con Cóc nói:

- Thật đáng đời!

Đến rạng sáng, những con Kiến đem theo giày guốc và bầu nước đi làm thì thấy cái xác bên vệ đường. Chúng nhìn qua nó và tránh xa không buồn chôn. Bọn Kiến không làm cái việc mà chẳng được gì... May mà một bầu đoàn Bọ xạ vừa đến đó. Như bạn biết, đó là những con vật nhỏ bé màu đen đã nguyện chôn những kẻ chết... Một cách thành kính, chúng xúm quanh con Bướm chết và kéo nó về nghĩa địa... Một đám tò mò đổ xô đến lối chúng đi qua và mỗi con lại lớn tiếng nói những điều nhận xét. Những con Dế nhỏ màu nâu ngồi ngoài nắng trước cửa nhà, nghiêm nghị nói:

- Nó thích hoa lắm!

- Nó chạy nhiều ban đêm - Những con Sên nói thêm.

Còn những con Cánh cam to bụng thì đi lặc lè trong những chiếc áo vàng rực mà làu bàu:

- Quá giang hồ! Bướm chuộng lối sống giang hồ!

Trong cả cái đám đông ấy, chẳng có một lời tiếc thương cho kẻ chết khốn khổ; duy có ở những đồng bằng xung quanh, những bông loa kèn đã khép và những chú ve không kêu nữa.

Hồi sau cùng diễn ra trong nghĩa địa loài Bướm. Sau khi những con Bọ xạ làm xong phần việc, một con Bọ đã trịnh trọng đi theo đoàn xe, đến gần cái hố, leo lên trên và bắt đầu bài tụng ca kẻ chết. Chẳng may nó bị quên; nó ì ra đó, huơ chân lên không, làm điệu bộ trong vòng một tiếng và luẩn quẩn trong những đoạn văn của nó... Khi diễn giả nói xong, ai cũng rút lui và lúc đó trong nghĩa địa vắng vẻ, người ta thấy chú Bọ rùa của những hồi đầu, bước ra từ đằng sau một nấm mồ. Khóc thảm thiết, nó quỳ trên đất mới của cái hố và đọc một bài kinh cảm động cho người bạn nhỏ khốn khổ nằm đó.

❀ ❀ ❀

[1] Vùng miền đông của bán đảo Ấn Độ, ngày nay được phân chia giữa Cộng hòa Ấn Độ (Tây Bengale) và Bangladesh.

[2] Hiệp hội kết nạp rộng rãi không phải bí mật mà khép kín, được thành lập trên tình nhằm tập hợp những người vượt trên mọi khác biệt

[3] Hội ca sĩ thành lập năm 1729, tan rã năm 1739. Được tập hợp lại hai mươi năm sau. Năm 1805 hội Caveau hiện đại được thành lập.

[4] Nguyên văn: Cánh nhỏ chuồn chuồn.

[5] Nguyên văn: Không phải tôi ở đây.

[6] Nguyên văn: Làm cho tưởng là con vật lai của tôi.

[7] Nguyên văn: Bacchus tức Thần rượu.

[8] Nguyên văn: Phoebe (tức Thần mặt trăng) ghếch mũi lên cửa sổ nhà mình.

[9] Nguyên văn: Loài sên không phải là bạn.

[10] Nguyên văn: Bạn thường đưa tôi đến nhà các bạn Hoa chuông.