Từ cổng thành Sarlande đến Đồng cỏ, có đến già nửa dặm đường; nhưng với cách đi của tôi hôm ấy, tôi phải mất non một khắc đồng hồ để vượt chặng đường. Tôi lo sợ cho Roger. Tôi e là mặc dù đã hứa, chàng trai tội nghiệp đã kể hết chuyện với Hiệu trưởng trong giờ học; tôi cứ tưởng như vẫn còn loé lên cái báng khẩu súng ngắn của hắn ta. Cái ý nghĩ ảm đạm ấy chắp cánh cho tôi.

Tuy vậy, từng quãng một, tôi nhận thấy trên tuyết nhiều vết chân đi về phía Đồng cỏ, và cứ nghĩ là ông thày quân sự không đơn độc, thì điều đó lại khiến tôi hơi vững lòng.

Thế là, vừa chạy chậm lại, tôi vừa nghĩ đến Paris, đến Jacques, đến chuyến ra đi của mình... Nhưng sau một lát, những nỗi sợ của tôi lại tiếp tục:

“Rõ ràng là Roger sẽ tự sát. Nếu không thì ông ta tìm đến cái nơi hoang vắng, xa thành phố này làm gì? Nếu ông ta dẫn theo bạn bè ở quán Barbette là để từ biệt họ, để uống chén tiễn đưa như họ nói... Ôi! Những quân nhân ấy!...” Và thế là tôi lại chạy hết hơi.

May mà tôi đến gần Đồng cỏ mà tôi đã nhận ra cái cây lớn chất đầy tuyết.

“Bạn khốn khổ, tôi tự nhủ, miễn là ta đến kịp!.

Vết chân dẫn tôi đến quán gió Espéron.

Cái quán này là một nơi ám muội và có tiếng xấu, nơi bọn sa đoạ ở Sarlande đến lơi lả. Tôi đã đến đó nhiều lần đi cùng những tấm lòng cao thượng, nhưng chẳng bao giờ tôi thấy nó có bộ mặt ảo não đến như hôm ấy. Vàng vọt và bẩn thỉu ở giữa cái vẻ trắng trong của đồng bằng, nó lẩn lút với cái cửa thấp, tường long vách lở và cửa sổ có kính lau dối, đằng sau một bãi cây du non. Căn nhà có vẻ xấu hổ về cái nghề xấu xa mà nó hành sự.

Khi tôi đến gần, tôi nghe thấy một tiếng ồn vui vẻ của tiếng nói, tiếng cười và tiếng cốc chạm nhau.

“Trời ơi! - Tôi rùng mình tự nhủ - Đó là chén tiễn đưa”. Và tôi dừng lại để lấy hơi.

Lúc đó, tôi ở đằng sau quán; tôi đẩy một cánh cửa rào thưa và tôi đi vào trong vườn. Vườn gì thế này? Một hàng rào lớn trơ trụi, nhưng khóm hoa đinh trụi lá, từng đống rác rưởi trên tuyết và những giàn cây hình vòm trắng mua giống như lều dân Eskimo. Cảnh đó trông buồn đến phát khóc lên được.

Tiếng ồn ào đến từ căn phòng tầng trệt và cuộc chè chén lúc này hẳn phải sôi nổi vì mặc dù lạnh, người ta đã mở toang hai cửa sổ.

Tôi đặt chân lên bậc thứ nhất của cái tam cấp thì tôi nghe thấy một điều gì đó khiến tôi dừng phắt và lạnh toát người: Đó là tên tôi thốt lên giữa những trận cười phá. Roger nói về tôi và điều lạ lùng là mỗi lần cái tên Daniel Eyssette được nhắc đến thì những người kia cười ngặt nghẽo.

Bị thôi thúc bởi một sự tò mò đau xót, cảm thấy rõ là mình đi tìm hiểu một điều gì đó khác thường, tôi ngả người ra phía sau và chẳng bị ai nghe thấy, nhờ tuyết làm câm tiếng bước chân tôi như một tấm thảm, tôi tụt vào một trong những giàn cây hình vòm nằm đúng ngay dưới những ô cửa.

Tôi gặp lại nó suốt đời mình, cái giàn cây ấy; tôi gặp lại suốt đời mình, cái thảm xanh phủ kín nó, nền đất bùn lầy và bẩn thỉu của nó, cái bàn nhỏ sơn màu lục và những chiếc ghế bằng gỗ lênh láng nước... Qua lớp tuyết chất lên nó, ánh sáng hơi lọt qua; tuyết tan từ từ và rơi lên đầu tôi từng giọt một.

Chính ở đó, chính trong cái giàn cây hình vòm đen và lạnh như một nấm mồ ấy mà tôi biết con người có thể dữ dằn và hèn nhát biết bao; chính ở đó mà tôi biết ngờ vực, khinh bỉ, ghét bỏ... Ôi, bạn là người đọc tôi, mong Chúa giữ bạn đừng bao giờ bước vào trong cái giàn cây ấy!... Đứng đấy nín hơi thở, đỏ mặt vì tức giận và xấu hổ, tôi lắng nghe điều được nói ra.

Người bạn tốt, ông thày dạy quân sự của tôi liến thoắng mồm miệng... Hắn kể về cuộc dan díu của Cécilia, việc trao đổi thư tình, cuộc viếng thăm của ông Quận trượng ở trường, tất cả những điều đó cùng với những sự thêm thắt và điệu bộ hẳn phải rất nực cười, theo xét đoán những rung cảm của cử toạ.

- Các bạn hiểu không, hỡi các bạn yêu quý - Y nói bằng cái giọng giễu cợt của mình - là người ta đã không diễn một cách vô ích hài kịch suốt ba năm trên sân khấu của bọn zuavơ. Thật như tôi đang nói với các bạn đây này! Có lúc, tôi đã nghĩ cuộc chơi bị thất bại và tôi tự bảo là mình sẽ không còn đến uống với các bạn thứ rượu ngon của lão Espéron nữa... Chú bé Eyssette đã không nói gì, đúng vậy; nhưng, vẫn còn lúc để nói, riêng chúng ta với nhau, tôi nghĩ là hắn chỉ muốn để cho tôi được vinh dự tự tố cáo mình. Thế là, tôi đã tự nhủ: “Hãy coi chừng và tiến tới một màn kịch lớn!”.

Đến đó, người bạn tốt, ông thày quân sự của tôi bắt đầu diễn cái mà y gọi là màn kịch lớn, tức là những gì đã xảy ra buổi sáng trong phòng tôi giữa y và tôi. Ôi! Tên khốn nạn! Y chẳng quên cái gì cả... Y kêu lên: Mẹ tôi! Người mẹ khốn khổ của tôi! Với những chỗ nhấn giọng của kịch. Rồi y bắt chước giọng tôi nói: “Đừng, Roger, đừng, ông đừng đi ra!...”. Màn kịch lớn thực quả là một trò hề cao tay, nên tất cả cử toạ cười lăn ra. Tôi thì tôi cảm thấy những giọt nước mắt lớn chảy dòng dòng dọc theo má, người tôi run lên, tai tôi ù, tôi đoán ra tất cả tấn trò bỉ ổi buổi sáng, tôi mơ hồ hiểu là Roger đã cố ý gởi những lá thư của tôi để tránh mọi cái rủi ro, là mẹ y, người mẹ khốn khổ của y, đã chết từ hai mươi năm nay và rằng tôi đã cho cái bao tẩu thuốc lá của y là một cái báng súng ngắn.

- Thế còn cô nàng Cécilia? - Một lấm lòng cao thượng nói.

- Cécilia chẳng nói gì, nàng đã sắp khăn gói ra đi, đó là một cô gái tốt.

- Thế còn chú bé Daniel? Cậu ta ra sao?

- Úi chà! - Roger trả lời.

Đến đây, một cử chỉ khiến mọi người cười.

Trận cười phá lên khiến tôi phát điên. Tôi những muốn rời khỏi cái giàn cây và đường đột hiện ra giữa đám bọn họ như một con quái. Nhưng tôi nén mình: Tôi đã khá ngớ ngẩn.

Món thịt quay được đem tới, những chiếc cốc đụng nhau.

- Mừng Roger! Mừng Roger! - Người ta kêu lên.

Tôi không nén được nữa, tôi đau đớn lắm. Chẳng lo ngại có ai đó có thể nhìn thấy, tôi lao mình qua khu vườn. Nhảy phắt một cái, tôi băng ngang qua cái cổng rào thưa và tôi bắt đầu chạy thục mạng như một thằng điên.

Trời đổ tối, im lặng; và cánh đồng tuyết mênh mông kia, trong vẻ chạng vạng chiều tà, chẳng hiểu sao mang một nỗi buồn sâu xa. Tôi cứ chạy như vậy một lúc như một chú dê non bị thương; còn nếu những con tim tan nát và rỉ máu là điều khác hơn của những cách nói dùng cho những nhà thơ thì tôi xin thề với bạn là người ta có thể tìm thấy sau lưng tôi một vệt máu dài trên tuyết trắng.

Tôi cảm thay thất bại. Tìm đâu ra tiền? Ra đi làm sao? Gặp lại anh Jacques tôi như thế nào? Tố cáo Roger cũng chẳng giúp được tôi cái gì cả... Y có thể chối, bây giờ Cécilia đã đi rồi.

Cuối cùng, bị dồn dập, kiệt sức vì mệt nhọc và đau đớn, tôi buông mình ngã vào tuyết dưới gốc một cây dẻ. Có lẽ tôi sẽ ở lại đó cho đến hôm sau, khóc lóc và chẳng có sức mà suy nghĩ thì bỗng ở khá xa, khá xa, phía Sarlande, tôi nghe thấy tiếng chuông vang lên. Đó là chuông ở trường. Tôi đã quên tất cả; tiếng chuông ấy nhắc tôi về cuộc sống: Tôi phải trở về và trông nom bọn học sinh ra chơi trong phòng... Khi nghĩ đến cái phòng, một ý nghĩ chợt đến với tôi. Lập tức, nước mắt tôi ngừng tuôn; tôi cảm thấy mạnh hơn, bình tĩnh hơn. Tôi đứng lên và từ cái bước thảnh thơi của con người vừa mới chọn một quyết định không đảo lại được, tôi lại theo con đường về Sarlande.

Nếu bạn muốn biết chú bé Chose vừa mới chọn quyết định không thể đảo ngược nào thì hãy theo chú đến Sarlande, ngang qua cái đồng bằng trắng xoá rộng lớn kia; hãy theo chú vào những đường phố tối tăm và bùn lầy của thành phố; hãy theo chú vào cái cổng trường; hãy theo chú vào phòng trong giờ ra chơi và hãy chú ý đến việc chú nhìn cái vòng sắt lủng lẳng ở giữa với vẻ đặc biệt dai dẳng ra sao; hết giờ ra chơi, hãy theo cậu vào đến phòng học, cùng cậu leo lên giảng đài và đọc qua vai cậu lá thư đau xót mà cậu đang viết giữa tiếng ồn ào của bọn trẻ đang đồng thanh khích động này:

“Ông Jacques Eyssette, phố Bonaparte, Paris.

“Anh Jacques thân yêu, hãy tha thứ cho em nỗi đau mà em gây cho anh. Anh là người không khóc nữa, em lại khiến anh khóc một lần nữa; chà, sẽ là lần cuối cùng... khi anh nhận được lá thư này, Daniel khốn khổ của anh sẽ chết...”.

Đến đây, tiếng ồn ở phòng học tăng lên; chú bé Chose dừng lại và phân phối vài sự trừng phạt bên này và bên kia, nhưng nghiêm khắc, không giận dữ. Rồi, cậu tiếp tục:

“Anh thấy không! Jacques, em quá khổ sở. Em không thể làm thế nào khác hơn là tự tử. Tương lai của em mất rồi: người ta đã đuổi em khỏi trường. Chính vì một chuyện đàn bà, những chuyện quá dài để kể cho anh; rồi, em mắc nợ, em không biết làm việc nữa, em xấu hổ, em chán ngán, em ghê tởm, cuộc sống khiến em sợ... Em thích ra đi hơn...”.

Chú bé Chose lại buộc phải ngừng:

- Năm trăm câu thơ cho trò Soubeyrol! Fouqué và Loupi ở lại làm bài ngày chủ nhật!

“Từ biệt Jacques! Em còn nhiều điều phải nói với anh, nhưng em cảm thấy là anh sắp khóc, còn bọn học sinh thì đang nhìn em. Hãy nói với mẹ rằng em bị sẩy chân từ trên cao một hòn đá khi đi dạo hoặc em bị chết đuối khi trượt băng. Sau cùng thì hãy bịa ra một câu chuyện, những mong là người đàn bà khốn khổ vẫn không biết sự thật!... Hãy hôn mẹ nhiều hộ em, người mẹ thân thiết ấy; hãy hôn cả bố chúng ta và cố dựng lại nhanh một tổ ấm tốt đẹp... Xin từ biệt! Em yêu anh. Hãy nhớ đến Daniel!”

Lá thư ấy viết xong, chú Nhóc lại bắt đầu ngay một bức khác cũng diễn đạt như thế:

“Thưa ngài Trưởng tu viện, tôi xin ngài gửi đến anh Jacques tôi bức thư mà tôi để lại cho anh ấy. Cùng lúc, ngài cũng cắt tóc của tôi, rồi ngài làm thành một gói nhỏ gửi cho me tôi!Tôi xin lỗi ngài về nỗi đau mà tôi tạo cho ngài. Tôi đã tự tử vì ở đây, tôi quá khốn khổ. Chỉ có ngài thôi, ngài Trưởng tu viện ạ, ngài luôn tỏ ra rất tốt đối với tôi. Tôi cảm ơn ngài về điều đó. Daniel Eyssette”.

Sau đó, chú bé Chose đặt lá thư này và lá của Jacques vào cùng một phong bì to có dòng chữ: “Người tìm thấy xác tôi đầu tiên thì xin chuyển lá thư này đến tay Trưởng tu viện Germanel”. Rồi khi mọi việc đã xong, cậu lặng lẽ chờ hết giờ học.

Hết giờ học. Người ta ăn tối, người ta cầu kinh, người ta lên phòng ngủ. Học sinh đi nằm; chú Nhóc dạo ngang dọc, chờ chúng ngủ đi. Giờ đây, đến lượt ông Viot đi lượn quanh; người ta nghe tiếng lanh canh bí hiểm những chiếc chìa khoá của ông và tiếng động đôi dép nhẹ của ông trên sân.

- Xin chào ông Viot! - Chú Nhóc lầm rầm.

- Chào ông! - Ông giám thị thầm đáp lại.

Rồi ông đi xa, bước chân ông mất hút trong hành lang.

Chú Nhóc có một mình. Cậu từ từ mở cửa và đừng lại một lúc ở thềm nghỉ cầu thang để xem học sinh có thức giấc không; nhưng, tất cả đều im lặng trong phòng ngủ. Thế là cậu đi xuống, cậu trườn từng bước nhỏ, trong bóng những bức tường. Gió bấc rít buồn bã bên dưới những cánh cửa. Bên dưới cầu thang, khi đi qua trước hàng cột mặt nhà, cậu nhận ra cái sân trắng những tuyết giữa bốn khối nhà lớn xám xịt.

Trên kia, gần mái, chong chong một ngọn đèn: Đó là Trưởng tu viện đang làm việc cho một tác phẩm lớn của mình. Từ đáy lòng, chú bé Chose gửi một lời từ biệt cuối cùng thật chân thành đến ông Trưởng tu viện tốt bụng ấy; rồi, cậu đi vào trong phòng...

Phòng tập thể dục cũ của trường hải quân tràn ngập một bóng tối lạnh và ủ ê. Qua những hàng song một cửa sổ, một chút ánh trắng soi xuống đến trùm hết lên cái vòng sắt to. - Ôi! Chiếc vòng ấy, chú bé Chose chỉ nghĩ đến nó hàng giờ nay - Lên cái vòng sắt to lấp lánh như bằng bạc vậy... Trong một góc phòng chiếc ghế đẩu cũ im lìm. Chú Nhóc đi lấy nó, đem nó đến dưới cái vòng, rồi leo lên, cậu đã không lầm, đúng tầm cao cần thiết. Thế là cậu tháo chiếc cravat của mình, một chiếc cravat dài bằng lụa màu tím mà cậu đeo nhàu nát xung quanh cổ như một dải băng. Cậu vắt chiếc cravat vào cái vòng và thất một nút thòng lọng... Chuông điểm một giờ. Nào! Phải chết...

Với đôi bàn tay run rẩy, chú Nhóc mở cái nút thòng lọng. Một kiểu sốt kích động cậu. Từ biệt Jacques! Từ biệt bà Eyssette!...

Bỗng có một bàn tay thép giáng vào người cậu. Cậu cảm thấy bị túm lấy giữa thân mình và đặt đứng xuống dưới chân ghế. Cùng lúc, một tiếng người chối tai và ranh mãnh mà cậu biết rõ, nói với cậu:

- Lại nảy ra ý nghĩ chơi xà vào giờ này cơ à!

Chú Nhóc sững sờ quay mình lại.

Đó là Trưởng tu viện Germane, Trưởng tu viện Germane không mặc áo dòng, mặc quần ngắn, với cái cổ bẻ phất phơ trên chiếc áo gilê. Gương mặt xấu mà đẹp của ông mỉm cười buồn bã, được ánh trăng chiếu sáng một nửa... Chỉ một tay của ông cũng đủ đặt kẻ tự tử xuống đất; bằng tay kia, ông còn cầm chiếc bình mà ông vừa mới lấy đầy nước ở máy ngoài sân.

Cứ nhìn gương mặt hốt hoảng và những con mắt đẫm lệ của chú bé Chose, Trưởng tu viện Germane cũng hết mỉm cười và ông nhắc lại, nhưng lần này bằng một giọng êm dịu và gần như âu yếm:

- Chơi xà vào giờ này thì thật là một ý nghĩ lạ lùng đấy, Daniel thân mến ạ!

Chú bé Chose mặt đỏ tía tai, im thít.

- Tôi không chơi xà, ngài Trưởng tu viện ạ, tôi muốn chết.

- Sao cơ?... Chết à?... Thế, cậu buồn phiền lắm à?

- Ồ! - Chú bé Chose đáp lại với những giọt nước mắt lớn nóng hổi lăn trên má.

- Daniel, cậu hãy đến với tôi - Trưởng tu viện nói.

Chú bé Chose ra hiệu là không và chỉ cái vòng sắt cùng với chiếc cravat... Trưởng tu viện Germane lấy tay cầm nó:

- Nào! Lên phòng tôi, nếu cậu muốn tự tử, thế thì cậu sẽ tự tử trên kia: có lửa đấy, tốt lắm.

Nhưng, chú Nhóc chống lại:

- Hãy để tôi chết, ngài Trưởng tu viện ạ. Ngài không có quyền ngăn tôi chết.

Một thoáng giận dữ đảo qua mắt ông linh mục:

- Ôi! Đến thế cơ à? - Ông nói.

Bỗng vừa nắm lấy chú Nhóc bằng thắt lưng, ông vừa mang chú đi như một cái gói, mặc cho chú chống lại và van xin...

Giờ đây thì chúng tôi đang ở nhà Trưởng tu viện Germane: một ngọn lửa to rực sáng trong lò sưởi; gần lửa, có chiếc bàn với ngọn đèn thắp sáng, những cái tẩu và những đống giấy đầy chữ gà bới.

Chú Nhóc ngồi ở góc lò. Chú rất bồn chồn, chú nói nhiều, chú kể về đời mình, những nỗi khổ của mình và tại sao chú lại muốn chấm dứt nó. Trưởng tu viện vừa nghe chú vừa mỉm cười; rồi, khi đứa trẻ đã nói nhiều, khóc nhiều, xả hết cõi lòng bệnh hoạn khốn khổ của mình, người đàn ông tử tế cầm lấy hai bàn tay chú và nói với chú rất bình thản:

- Tất cả những điều ấy chẳng xá gì hết, con trai ạ, và con đã ngốc nghếch ghê gớm khi đi chết vì một chuyện không đâu như vậy. Câu chuyện của con rất đơn giản: người ta đã đuổi con khỏi trường - Tiện thể, điều đó lại là một điều may lớn cho con... - Vậy thì! Phải đi, đi ngay, chẳng đợi cái tám ngày của con nữa... Mẹ kiếp, con không phải là một bà nấu bếp!...Chuyến đi của con, những khoản nợ của con, đừng lo lắng gì cả! Cha sẽ đỡ đần con... Tiền bạc mà con muốn vay ở thằng đểu ấy, chính cha sẽ cho con vay. Ngày mai, chúng ta sẽ giải quyết tất cả những việc ấy... Bây giờ thì không nói gì nữa!

Cha cần làm việc, còn con thì cần ngủ... Có điều, cha không muốn con trở lại cái phòng ngủ gớm guốc của con nữa: Con lạnh, con sợ; con đi mà ngủ trong giường của cha, có những chăn nệm trắng đẹp mới trải sáng nay!... Cha thì sẽ viết suốt đêm: Còn nếu cha buồn ngủ, cha sẽ ngả người trên chiếc ghế dài... Xin chào! Đừng nói gì nữa.

Chú Nhóc nằm xuống, cậu chẳng cự nự gì... Tất cả những điều đã xảy đến với cậu tạo cho cậu cảm giác của một giấc mơ. Biết bao sự kiện trong một ngày! Đã khá gần cái chết, rồi lại ở đáy một chiếc giường êm ấm trong căn phòng lặng lẽ và ấm áp này!... Chú Nhóc thật là dễ chịu... Thỉnh thoảng, khi mở mắt, chú thấy dưới ánh sáng dịu của cái chao đèn, ông Trưởng tu viện tốt bụng Germane cứ vừa hút thuốc vừa lia cái bút của mình kêu se sẽ chạy từ trên xuống dưới những tờ giấy trắng.

Ngày hôm sau, tôi được ông Trưởng tu viện đập vào vai đánh thức. Khi ngủ, tôi đã quên tất cả... Điều đó khiến cho người cứu vớt tôi cười nhiều.

- Nào! Con trai - ông bảo tôi - chuông đã điểm, mau lên con; sẽ chẳng có ai nhận ra cái gì cả, hãy đi ra nhận học sinh như bình thường; trong giờ nghỉ ăn bữa trưa, cha sẽ đợi con ở đây để nói chuyện.

Trí nhớ trở lại với tôi ngay lập tức. Tôi muốn cảm ơn ông; nhưng thực ra, ông Trưởng tu viện tốt bụng đã đẩy tôi ra ngoài cửa.

Nếu dường như tôi thấy buổi học kéo dài, thì tôi cũng chẳng cần nói với bạn chuyện ấy làm gì... Bọn học sinh còn chưa ra ngoài sân thì tôi đã gõ cửa nhà ông Trưởng tu viện Germane. Tôi thấy ông ngồi trước bàn giấy của mình, những cái ngăn kéo mở toang, đang bận đếm những đồng tiền vàng mà ông sắp cẩn thận thành từng đống nhỏ.

Nghe tiếng tôi vào, ông quay đầu lại, rồi vẫn tiếp tục công việc của mình, chẳng nói gì với tôi cả; khi ông đã xong, ông đóng ngăn kéo và ra hiệu cho tôi bằng tay kèm một nụ cười thân thiện:

- Tất cả chỗ này là phần con. Cha đã tính toán cho con rồi. Đây là để đi đường, đây là cho ông canh cổng, đây là cho quán Barbette, đây là cho cậu học sinh cho con vay mười quan... Cha đã để riêng chỗ tiền này để làm cái thế chân cho Cadet; nhưng Cadet thì mười năm nữa mới rút thăm ([1]) và từ đây đến đấy, chúng ta sẽ gặp lại nhau.

Tôi muốn nói, nhưng con người quái gở ấy không để cho tôi thời gian:

- Bây giờ, con ta ạ, con hãy từ biệt ta... lớp của cha đánh chuông rồi đấy và khi ta đi ra, ta không muốn thấy con ở đây nữa. Cái không khí ngục Bastille ([2]) này không đáng giá gì với con cả... Con hãy chuồn nhanh đi Paris, hãy làm việc tốt, hãy cầu Chúa, hãy hút thuốc và cố làm một con người. Vì con có thấy không? Daniel bé bỏng của ta, con hẳn còn là một đứa trẻ và ta cũng còn sợ là suốt đời con vẫn là một đứa trẻ.

Đến đó, ông dang cánh tay với tôi kèm một nụ cười tuyệt trần; còn tôi thì tôi gieo mình xuống đầu gối ông mà nức nở.

Ông nâng tôi dậy và hôn tôi vào hai má.

Chuông điểm tiếng thứ nhất.

- Thôi! Ta chậm rồi đấy - ông vừa nói vừa vội vã thu nhặt sách vở của mình.

Khi ông sắp đi ra ông còn ngoái lại phía tôi:

- Ta nữa, ta cũng có một ông anh ở Paris, một ông linh mục, người tử tế mà ta có thể đi thăm... Nhưng, chà chà, nửa khôn nửa dại như con, con chỉ có mà quên địa chỉ của ông ta thôi...

Rồi chẳng nói gì hơn nữa, ông bắt đầu gấp bước đi xuống thang. Cái áo dòng phất phơ đằng sau ông; ông cầm chiếc mũ chỏm bằng tay phải, còn cánh tay trái thì cắp một gói to giấy và sách cũ... Trưởng tu viện Germane tốt bụng! Trước khi ra đi, tôi đảo mắt lần cuối xung quanh căn phòng ông; tôi ngắm một lần cuối cái tủ sách lớn, chiếc bàn nhỏ, ngọn lửa leo lét, chiếc ghế bành mà tôi đã từng khóc, chiếc giường nơi tôi đã ngủ khá ngon giấc; và, khi nghĩ đến cuộc sống bí hiểm trong đó tôi đoán được biết bao sự dũng cảm, lòng tốt thầm kín, lòng tận tuỵ và chịu nhịn, tôi không thể ngăn mình đỏ mặt vì những nỗi hèn nhát của mình và tôi tự thề luôn nhớ Trưởng tu viện Germane.

Trong khi chờ đợi, thời gian cứ qua đi... Tôi phải gói ghém đồ đạc, trả nợ, giữ chỗ ở xe ngựa khách... Lúc ra đi, tôi nhận thấy trên một góc lò sưởi nhiều cái tẩu cũ đen kịt. Tôi lấy một cái cũ nhất, đen nhất, ngắn nhất và đút nó vào trong túi như một di vật; rồi, tôi đi xuống.

Ở dưới, cánh cửa của phòng tập thể dục cũ vẫn còn hé mở.

Tôi không thể dừng đảo mắt vào đó một cái khi đi qua và điều mà tôi nhìn thấy khiến tôi rùng mình.

Tôi nhìn thấy căn phòng rộng tối và lạnh, chiếc vòng sắt loé sáng và chiếc cravat màu tím với cái nút thòng lọng của nó đang lủng lẳng trong gió lùa bên trên cái ghế đẩu bị lật.

❀ ❀ ❀

[1] Ở nhiều nước chế độ quân dịch được thi hành theo lối rút thăm và có thể dùng tiền để thuê người thế chân thay mình.

[2] Pháo đài được xây dựng ở Paris trở thành nhà tù quốc gia dưới thời Louis XIII, được xem là biểu tượng cho chế độ chuyên chế của vương quyền. Bị những người khởi nghĩa chiếm ngày 14 tháng 7 năm 1789 và bị phá vào năm sau.