Người ta tìm thấy trong những sách kinh lễ cổ những hình trang trí ngây thơ trong đó Đức Bà của bảy nỗi đau được biểu lộ ở mỗi bên má một vết nhăn sâu, một vết hằn thiêng mà người nghệ sĩ đã đặt vào đó để nói với chúng ta rằng: “Hãy nhìn, bà đã khóc biết bao...” Nếp nhăn ấy - cái nếp nhăn của những giọt nước mắt - Tôi xin thề là tôi đã thấy nó trên gương mặt gày của bà Eyssette, khi bà trở lại Lyon, sau lúc đã chôn cất con trai mình.

Người mẹ khốn khổ, từ ngày ấy, bà chẳng thiết cười nữa, áo bà luôn luôn màu đen, gương mặt luôn rầu rĩ. Trên quần áo cũng như trong lòng bà, bà để một cái tang lớn và không bao giờ rời nó ra cả... Vả lại, chẳng có gì thay đổi trong ngôi nhà Eyssette; ngoài không khí tang tóc, thế thôi. Ông linh mục St. Nizier làm một vài buổi lễ cầu hồn cho ông Tu viện trưởng. Người ta cắt hai bộ quần áo đen cho bọn trẻ từ chiếc áo mặc ngoài của cha tôi, còn cuộc sống, một cuộc sống buồn bã lại tiếp tục.

Tu viện trưởng thân mến của chúng tôi chết được một thời gian thì một buổi tối vào giờ chúng tôi đi ngủ, tôi hết sức sửng sốt thấy Jacques đóng cửa phòng chúng tôi hai vòng khoá, bít cẩn thận những khe cửa, rồi đến với tôi bằng một vẻ cực kỳ trịnh trọng và bí hiểm.

Phải nói với bạn là từ cái chuyến Jacques từ miền Nam trở về một thay đổi lạ lùng đã xảy ra trong những thói quen của anh. Trước hết, điều mà ít người muốn tin là Jacques không khóc nữa, hoặc hầu như không; rồi, cái ý thích bồi bìa điên cuồng của anh cũng gần như anh đã quên đi. Đôi khi, những lọ hồ nhỏ vẫn còn đưa vào lửa, nhưng không còn với cùng nỗi hào hứng; giờ đây, nếu bạn cần có một cái cặp, bạn phải quỵ luỵ mới có được... Có những việc không tin được! Một hộp đựng mũ bằng bìa mà bà Eyssette đặt mua, nằm trên ván kê đã tám ngày nay... Trong nhà, người ta chẳng nhận thấy gì cả, nhưng tôi tôi thấy rõ là Jacques có một cái gì đó. Nhiều lần, tôi đã bắt gặp anh trong cửa hàng, nói năng một mình và làm những động tác.

Ban đêm, anh không ngủ, tôi nghe thấy anh lầm bầm trong mồm, rồi đường đột nhảy xuống giường và xoạc bước trong phòng... tất cả những điều đó không được tự nhiên và khiến tôi sợ khi tôi nghĩ đến. Tôi thấy như Jacques sắp điên mất.

Tối hôm ấy, khi tôi thấy anh đóng cửa hai vòng khoá căn phòng chúng tôi, cái ý nghĩ về bệnh điên ấy trở lại trong đầu tôi và tôi thấy sợ. Jacques khốn khổ của tôi? Anh không nhận ra điều ấy, rồi nghiêm trang cầm lấy một bàn tay tôi trong hai tay mình:

- Daniel - Anh bảo tôi - Anh sẽ tâm sự với em một chút, nhưng phải thề với anh là không bao giờ được nói đến đấy.

Tôi hiểu ngay là Jacques không điên. Tôi trả lời không ngắc ngứ:

- Em xin thề, Jacques ạ.

- Này! Em không biết à…Suỵt!...Anh làm một bản trường ca, một bản trường ca lớn.

- Một bản trường ca cơ à, Jacques? Anh làm một bản trường ca đấy ư, anh?

Thay cho lời đáp, Jacques rút ở trong áo ngắn ra một quyển vở to màu đỏ mà chính anh đã đóng bìa và trên đầu của nó, anh đã viết bằng nét chữ đẹp nhất của mình:

Đạo giáo! Đạo giáo!

Trường ca gồm mười hai khúc của EYSSETTE (Jacques).

Thật là chuyện lớn đến nỗi tôi cứ bàng hoàng cả người.

Bạn hiểu điều đó chứ?..., Jacques, ông anh Jacques của tôi, một đứa trẻ mười ba tuổi, cậu Jacques của những tiếng nức nở và những lọ hồ nhỏ mà làm Đạo giáo! Đạo giáo! Trường ca gồm mười hai khúc.

Chẳng có ai nghi ngờ điều ấy! Người ta vẫn tiếp tục phái anh đến những nhà buôn cỏ với cái rổ cắp trong tay! Ông bố vẫn réo anh hơn bao giờ hết:

- Jacques, mày là một con lừa?...

Ôi! Eyssette thân yêu khốn khổ, tôi sẵn sàng nhảy lên cổ anh biết bao. Nhưng tôi không dám... Bạn hãy nghĩ xem!...

Đạo giáo! Đạo giáo! Trường ca gồm mười hai khúc!... Tuy vậy, sự thật buộc tôi phải nói một bản trường ca gồm mười hai khúc ấy còn lâu mới xong được. Tôi cũng tin vì thực ra chỉ có bốn câu đầu của khúc đầu tiên; nhưng, bạn cũng biết trong những loại tác phẩm ấy, việc bắt đầu luôn luôn có một cái gì khó nhất, còn như Eyssette (Jacques) nói rất có lý: “Bây giờ thì anh mới có bốn câu thơ đầu, phần còn lại chẳng là gì cả; chỉ còn là vấn đề thời gian”.

Đây là bốn câu thơ ấy. Đây đúng là những câu mà tôi thấy tối hôm ấy được viết nắn nót bằng chữ rộng đẹp ở trang đầu của cuốn vở màu đỏ:

Đạo giáo! Đạo giáo!

Tiếng thanh cao! Điều huyền ảo!

Lời ru hồn ảo não đơn côi.

Thương ôi! Thương ôi!

Bạn đừng cười, điều ấy đã khiến anh phải khổ sở nhiều.

Chỗ còn lại đó chẳng là cái gì cả mà là việc thời gian. Nhưng Eyssette (Jacques) chẳng thể đi đến đầu đến đũa... Đành vậy. Những bài thơ có số phận của chúng chứ; hình như số phận của Đạo giáo! Đạo giáo! Trường ca gồm mười hai khúc là chẳng phải mười hai khúc gì cả. Nàng thơ đã hoài công, anh ta chẳng bao giờ đi xa hơn là bốn câu thơ đầu. Thật là tiền định.

Cuối cùng, cậu bé khốn khổ, nôn nóng, tống cổ cái bài trường ca đó đi và thải hồi Nàng thơ (thời ấy, người ta vẫn còn gọi là Nàng thơ). Ngay ngày hôm ấy, những tiếng nức nở lại bám lấy anh và những lọ hồ nhỏ lại hiện ra trước lửa... Còn quyển vở màu đỏ? Ôi! Quyển vở màu đỏ, cái ấy, nó cũng có số phận của nó.

Jacques bảo tôi:

- Anh cho em đấy, viết cái gì vào đấy thì viết.

Bạn có biết là tôi sẽ đưa cái gì vào đó không?... Những bài thơ của anh, tất nhiên. Và những bài thơ của chú bé Chose. Jacques đã trút cái bệnh mê thơ của anh ấy cho tôi.

Còn giờ đây, nếu bạn đọc cho là được, trong khi chú bé Chose đang gieo vần thơ, chúng ta sẽ xoạc chân được qua bốn năm năm đời cậu. Tôi vội vã muốn đi đến một mùa xuân nào đó năm 18... Mà nhà Eyssette ngày nay vẫn còn chưa quên; cứ thế, người ta có những ngày đáng ghi nhớ trong các gia đình.

Vả lại mẩu đời mà tôi sống trong im lặng ấy, bạn đọc không biết thì cũng chẳng thiệt gì. Vẫn cái chuyện ấy, những giọt nước mắt và sự nghèo khổ. Công việc không chạy, tiền thuê nhà trả chậm, chủ nợ làm om sòm, những viên kim cương của bà mẹ đem bán, đồ bạc đem đến nhà cầm đồ, khăn trải giường bị thủng, quần có mảnh vá, thiếu thốn đủ mọi thứ, những vụ làm nhục hàng ngày, câu cửa miệng “ngày mai ta sẽ làm thế nào đây?”, tiếng chuông xấc xược của mõ toà, người canh cửa mỉm cười khi người ta đi qua và rồi những món vay nợ, và rồi chứng thư kháng nghị, và rồi... và rồi.

Vào năm 18... chúng tôi là như thế đấy.

Năm ấy, chú bé Chose học xong lớp triết.

Nếu tôi có trí nhớ tốt thì đó là một cậu bé rất kiêu kỳ, cứ ra vẻ quan trọng như nhà triết học và cũng như nhà thơ; mà cậu ta thì chẳng cao gì hơn một cái ủng và chẳng có một sợi lông cằm.

Thế mà, một buổi sáng, nhà triết học lớn - chú Nhóc ấy sắp đến lớp thì O. Eyssette bố gọi chú vào cửa hàng và ngay khi ông thấy cậu vào thì nói với cậu bằng giọng tàn nhẫn của mình:

- Daniel, vứt sách vở đấy, con không đi đến trường nữa.

Nói vậy xong, OEyssette bố bắt đầu đi đi lại lại trong cửa hàng, chẳng nói năng gì. Ông tỏ ra khá xúc động, tôi xin bảo đảm với bạn là cả chú Nhóc nữa... Sau một hồi dài im lặng, O. Eyssette bố lại nói:

- Con trai bố ạ - ông nói - Bố có một tin xấu báo với con. Ôi! Rất xấu... chúng ta sắp buộc phải chia tay nhau, tại sao thì đây.

Đến đó, một tiếng nấc lớn, một tiếng nấc xé lòng vang lên đằng sau cánh cửa mở hé.

- Jacques, mày là một con lừa! - OEyssette kêu lên, không ngoảnh lại. Rồi, ông tiếp tục:

- Khi chúng ta đến Lyon, sáu năm về trước, bị phá sản bởi bọn cách mạng, cha mong là, cố sức làm việc, gây dựng lại được gia tài của chúng ta; nhưng, việc trở nên gay go! Cố gắng của cha chỉ dẫn đến chỗ làm cho chúng ta ngập đến cổ trong nợ nần và nghèo khó... Giờ đây, thế là hết, chúng ta bị sa lầy... Để ra khỏi đó, chúng ta chỉ có một cách để chọn, giờ đây các con đã lớn: đành bán lấy chút ít thứ chúng ta còn lại và tìm cuộc sống mỗi người một ngả.

Một tiếng nức lớn của Jacques, anh không thấy là không được đến làm ngắt lời O. Eyssette; nhưng, chính ông cũng cực kỳ xúc động, nên ông không nổi giận. Ông chỉ ra hiệu cho Daniel đóng cửa rồi, ông nói tiếp:

- Vậy, đây là điều cha đã quyết: Cho đến khi có lệnh mới, mẹ con sẽ đi sống ở miền Nam, nhà cậu Baptiste, em mẹ. Jacques sẽ ở lại Lyon; nó đã tìm được một công việc nhỏ ở nhà cầm đồ. Bố, bố sẽ vào làm người chào hàng ở Sở trồng nho...Còn con, đứa con khốn khổ của ta, con cũng phải đi mà kiếm sống... Đúng lúc đó thì bố nhận được một lá thư của ông Trưởng khu giáo dục sắp xếp cho con làm Quản phòng học. Con cầm lấy đọc đi.

Chú Nhóc cầm lấy lá thư.

- Theo như con thấy thì... - Cậu vừa đọc vừa nói - Con không được để mất thì giờ…

- Ngày mai phải đi.

- Được ạ con sẽ đi...

Nói đến đó, chú Nhóc gập lá thư và trả nó cho ông bố bằng một bàn tay không run. Đó là một nhà triết học lớn, như bạn thấy đấy.

Vào lúc này, bà Eyssette bước vào cửa hàng, Jacques len lét đằng sau bà... Cả hai tiến lại gần chú bé Chose và lặng lẽ hôn chú; từ hôm qua, họ đã biết chuyện gì sẽ xảy ra.

- Lo cho nó cái hòm nhé? - OEyssette đột ngột nói. - Sáng mai, nó đi bằng tàu.

Bà Eyssette thốt lên một tiếng thở dài, Jacques chực khóc, thế là xong. Người ta bắt đầu quen với nỗi bất hạnh trong ngôi nhà đó.

Hôm sau của cái ngày đáng ghi nhớ ấy, cả nhà theo chú bé Chose xuống tàu. Do một sự trùng hợp đặc biệt, cũng chính là con tàu đã đưa nhà Eyssette đến Lyon sáu năm trước. Thuyền trưởng Génies, đầu bếp Montélimart! Tất nhiên, người ta nhớ đến cái ô của Annou, con vẹt của Robinson và một vài giai thoại khác của chuyến lên bờ... Những kỷ niệm đó làm khuây đôi chút việc ra đi buồn bã này và đem lại một nụ cười thoảng trên môi bà Eyssette.

Bỗng, chuông rung lên. Phải đi thôi!

Chú Nhóc gỡ mình khỏi những cái ôm ghì của bạn bè, can đảm băng qua cầu ván...

- Nghiêm chỉnh nhé! - Bố cậu kêu lên.

- Đừng ốm nhé - Bà Eyssette nói.

Jacques muốn nói, nhưng anh không thể nào; anh khóc nức nở. Chú Nhóc không khóc. Như tôi đã có hân hạnh nói với bạn về chú, đó là một nhà triết học lớn và tất nhiên, những nhà triết học không được mềm lòng...Mặc dù vậy, có trời mà biết được chú có yêu họ - Những sinh linh thân yêu mà chú để lại đang sau mình, trong sương mù không. Có Trời biết liệu chú có sẵn lòng hiến cho họ cả máu thịt mình không... Nhưng, đành vậy! Niềm vui được rời Lyon, sự chuyển động của con tàu, cơn say của chuyến đi, nỗi tự hào cảm thấy mình là con người - Con người tự do, con người hoàn chỉnh. đi xa một mình mà kiếm sống, - Tất cả những điều đó làm chú Nhóc ngây ngất và ngăn cậu nghĩ ngợi, đến ba tạo vật thân yêu đang đứng nức nở dưới kia, trên bến sông Rhôn...

Ôi! Đó không phải là những nhà triết học, ba người ấy.

Bằng một con mắt lo lắng và đầy tình thương, họ theo dõi cái dáng chạy hổn hển của con tàu, còn cụm khói của nó không lớn hơn một con nhạn ở chân trời mà họ vẫn còn vừa kêu: “Tạm biệt? Tạm biệt!” vừa ra hiệu.

Trong lúc đó, “nhà triết học” đi dạo ngang dọc trên boong, tay đút túi, đầu ngẩng cao. Cậu huýt sáo, nhô rất xa nhìn các bà dưới tầm mắt, xem xét sự vận hành, đánh vai như một người lớn, cảm thấy khoan khoái. Mới trước khi đến Vienne, chú đã cho ông đầu bếp và hai chú phụ bếp biết là mình ở trong giáo giới và ở đó mình kiếm sống rất tốt... Những vị này chúc mừng chú về điều đó. Việc ấy khiến chú rất tự hào.

Một lần, khi đi dạo từ đầu nọ đến đầu kia con tàu, thì nhà triết học của chúng ta chân vấp phải bó dây thừng, gần cái chuông lớn, trên đó, sáu năm về trước, Robinson Crusoe đã đến ngồi hàng giờ liền, con vẹt ở giữa hai bắp chân. Bó dây đó khiến cậu cười nhiều và hơi đỏ mặt.

“Ta thật là buồn cười cậu nghĩ, khi mà lôi đi theo mình khắp nơi cái lồng lớn sơn màu lam với con vẹt cổ quái ấy...”.

Nhà triết học khốn khổ; chú không ngờ là suốt đời mình chú bị kết tội cứ tha lôi một cách nực cười như vậy cái lồng sơn màu lam, màu của mộng mơ và con vẹt màu lục ấy, màu của chờ mong. Than ôi! Vào cái giờ mà tôi viết những dòng này, cậu bé khốn khổ vẫn còn mang nó, cái lồng to sơn màu lam ấy. Duy có điều, màu da trời của những cái nan lồng cứ ngày càng tróc đi và con vẹt màu lục thì trụi lông đến ba phần tư, tội nghiệp!

Việc lo toan đầu tiên của chú Nhóc, khi về đến thành phố quê hương của mình là đi đến khu giáo dục nơi ông Trưởng khu ở.

Ông Trưởng khu ấy, bạn của Eyssette bố, là một ông già to lớn đẹp lão hoạt bát và khô khan, chẳng có gì toát lên cái thông thái rởm, cũng như chẳng có gì là như vậy cả. Ông tiếp đón Eyssette con một cách hết sức ân cần. Song, khi người ta dẫn cậu vào văn phòng ông, người đàn ông tử tế không thể kìm được một cử chỉ sửng sốt.

Ơi! Trời ơi! - ông nói - Cậu ấy bé thế!

Số là chú Nhóc nhỏ một cách nực cười; lại thêm cái vẻ quá trẻ, quá yếu ớt.

Lời than của ông Trưởng khu giáo dục đem đến cho cậu một vố choáng váng. “Họ sắp không muốn mình đây”, cậu nghĩ. Và tất cả người cậu bắt đầu run lên.

May mà, như thể đoán được điều gì đang diễn ra trong cái đầu nhỏ bé khốn khổ ấy, ông Trưởng khu tiếp:

- Lại gần đây, con trai ta... Vậy là chúng ta sẽ biến con thành một người Quản phòng học... Vào tuổi con, với vóc dáng và khuôn mặt đó, nghề nghiệp đối với con sẽ vất vả hơn một người khác... Nhưng cuối cùng, vì phải thế, vì con phải kiếm sống, con thân yêu của ta ạ, chúng ta sẽ thu xếp điều đó sao cho được tốt nhất... lúc bắt đầu, người ta không đưa con vào một cái lán gỗ lớn... Ta sẽ gửi con đến một trường trung học của xã, cách đây vài dặm, ở Sarlande, giữa vùng núi... ở đó con sẽ tập làm người lớn, con sẽ dày dạn trong nghề nghiệp, con sẽ lớn lên, con sẽ để râu, khi râu mọc, chúng ta sẽ xem!

Vừa nói ông Trưởng khu giáo dục vừa viết cho Hiệu trưởng trường trung học Sarlande để giới thiệu với ông kẻ được mình che chở. Lá thư viết xong, ông chuyển cho chú bé Chose và buộc cậu đi đến đó ngay ngày hôm ấy; ông cho cậu mấy lời khuyên khôn ngoan rồi thả cậu đi bằng một cái tát yêu lên má mà hứa với cậu là không rời mắt dõi theo.

Thế là chú Nhóc của tôi rất hài lòng. Bốn bậc một cậu lao xuống cái cầu thang lâu đời của Khu giáo dục và đi thẳng đến giữ chỗ xe đi Sarlande.

Xe trạm chỉ chạy vào buổi chiều; còn phải đợi bốn tiếng nữa. Cậu Nhóc tranh thủ để đi diễu dưới nắng ngoài sân trước và ra mắt quê hương của mình. Nhiệm vụ hàng đầu ấy xong rồi, cậu nghĩ đến việc mua ít thức ăn và bắt đầu tìm một quán rượu hợp với túi tiền... Ngay trước dãy nhà trại lính, chú nhìn thấy một cái sạch sẽ xinh xinh, bóng loáng với một tấm biển đẹp mới toanh: Nhà người bạn cuộc đua xe đạp vòng nước Pháp.

“Đây là việc của ta”, cậu tự nhủ. Rồi sau vài phút ngập ngừng - đó là lần đầu tiên, chú Nhóc bước vào một quán ăn - cậu kiên quyết đẩy cửa.

Quán rượu vắng vẻ, những bức tường quét vôi... vài cái bàn bằng gỗ sồi... Trong một góc, có nhiều cái bình dài đầu bằng đồng, trang điểm bằng những dải đủ màu... ở quầy hàng, một người to lớn đang ngáy, mũi chúi vào một tờ báo.

- Nào! Có ai đấy không! Chú Nhóc nói, nắm tay đấm lên bàn như một lão quen la cà quán rượu vậy.

Người đàn ông to lớn chẳng mảy may tỉnh giấc; nhưng, ở tận sau cửa hàng, bà chủ quán chạy ra. Khi nhìn thấy ông khách mới mà thiên thần Tình cờ dẫn đến cho mình, bà kêu lên một tiếng to:

- Trời ơi! Ông Daniel!

- Annou! Già Annou của tôi! - Chú Nhóc trả lời.

Thế là họ ngả vào cánh tay nhau.

Ôi! Lạy trời, phải, đó là Annou, già Annou trước đây đi ở cho nhà Eyssette giờ đây là bà chủ quán, mẹ của các bạn bè, lấy Jean Peyrol, vợ ông to lớn, đang ngáy đằng kia trong quầy hàng... Và bà thật sung sướng, nếu bạn biết, cái bà Annou tử tế ấy, bà thật là sung sướng gặp lại O. Daniel.? Bà hôn hít cậu, bà ghì lấy cậu; bà khiến cậu đến ngạt thở!

Giữa cảnh dào dạt đó, người đàn ông ở quầy hàng tỉnh dậy.

Trước hết, ông hơi lấy làm lạ về việc tiếp đón nồng nàn mà vợ mình đang dành cho anh chàng không quen kia; nhưng khi người ta cho ông biết anh chàng xa lạ kia là cậu ấm Daniel Eyssette, thì Jean Peyrol đỏ mặt lên vì hài lòng và xăng xái bên cạnh ông khách nổi tiếng cửa mình.

- Ông đã ăn trưa chưa, ông Daniel?

- Thú thực là chưa, ông Peyrol tốt bụng của tôi ạ... chính điều đó đã khiến tôi bước vào đây.

Công bằng linh thiêng!... Daniel chưa ăn trưa!... Già Annou chạy xuống bếp; Jean Peyrol vội vã xuống hầm rượu, - Một cái hầm ra trò, theo lời các bạn.

Loáng một cái, bộ đồ ăn được bày trên cái bàn tinh tươm, chú bé Chose chỉ việc ngồi vào mà hoạt động... Bên trái, Annou thái cho cậu những miếng bánh nhúng ăn với trứng, trứng buổi sáng, màu trắng, như kem sữa, mơn mởn... Bên phải, Jean Peyrol rót cho chú một loại rượu Château-neuf-des-papes cũ, giống như một nắm ngọc đỏ thả xuống đáy cốc vậy... Chú Nhóc rất sung sướng, chú uống như một hiệp sĩ dòng Temple ([1]), ăn như một thày tu Từ thiện và tìm cách kể chuyện, giữa hai miếng nhai là mình vừa bước vào Giáo giới, điều đó cũng khiến cậu có vị thế kiếm sống đáng kính. Phải thấy được cái vẻ nghiêm trang khi chú nói điều ấy: “Kiếm sống một cách đáng kính!” ra sao - Già Annou ngây người thán phục.

Cái tình nồng của Jean Peyrol kém hăng hơn. Ông thấy rất đơn giản là Daniel kiếm sống vì cậu có thể tự kiếm sống.

Vào tuổi Daniel, thì mình, Jean Peyrol, đã chạy khắp thế gian được bốn-năm năm và ngược lại, chẳng tốn thêm xu nào của nhà nữa...

Tất nhiên, ông chủ quán đáng trọng giữ lại những suy nghĩ cho riêng mình. Lại dám so sánh Jean Peyrol với Daniel Eyssette ư?... Annou không chịu thế đâu.

Trong khi chờ đợi, cậu Nhóc cứ nhẩn nha... Chú nói, chú uống, chú ăn, chú sôi nổi; đôi mắt chú long lanh, cái má bừng bừng. Nào! Bác Peyrol, đi tìm cốc đi chứ! Chú Nhóc sẽ chạm cốc. Jean Peyrol đem cốc đến và họ chạm cốc... trước hết mừng bà Eyssette, tiếp đến ông Eyssette, rồi Jacques, Daniel, già Annou, chồng Annou, Giáo giới... còn mừng gì gì nữa?...

Hai giờ trôi qua tuý luý và ba hoa như vậy. Người ta nói về quá khứ màu tang, về tương lai màu hồng. Người ta nhớ lại xưởng máy, Lyon, phố Lanterne, ông Tu viện trưởng mà người ta yêu biết bao...

Bỗng chú Nhóc đứng dậy để ra đi...

- Đã đi rồi à?- Già Annou buồn bã nói.

Chú Nhóc xin lỗi; chú cần thăm ai đó trong thành phố trước khi ra đi, một cuộc viếng thăm rất quan trọng. Thật là đáng tiếc? Người ta đang rất hay!... Người ta còn có bao điều để kể với nhau?... Cuối cùng, vì cần phải vậy, vì Daniel cần phải thăm ai đó trong thành phố, bạn bè của “Cuộc đua xe đạp vòng nước Pháp” không thể giữ cậu lâu hơn...

- Đi tốt nhé, ông Daniel? Mong trời dìu dắt ông, ông chủ thân mến của tôi ạ!

Rồi đến tận giữa phố, Jean Peyrol và bà vợ tiễn theo chú với những lời chúc phúc.

Nhưng mà, bạn có biết chú bé Chose muốn thăm ai trong thành phố trước khi đi chứ?

Đó là xưởng máy, cái xưởng mà cậu yêu biết bao và cậu đã khóc biết bao!... Đó là thửa vườn, những xưởng thợ, những cây tiêu huyền lớn, tất cả những bạn bè của tuổi thơ. Tất cả những niềm vui của buổi ban đầu... Đành vậy!

Con tim người có những điều yếu đuối ấy; nó yêu những gì nó có thể yêu, ngay cả gỗ, đá, ngay cả một xưởng máy... Vả lại, câu chuyện còn kia để nói với bạn rằng lão Robinson, khi trở về Anh, lại ra khơi để đi, tôi không biết là bao nhiêu dặm đường mà thăm lại cái đảo hoang của mình.

Vậy, chẳng có gì lạ, để thăm lại cái của mình, chú Nhóc làm vài bước chân.

Những cây tiêu huyền lớn mà cái đầu ngất ngưởng nhìn vượt trên những mái nhà, đã nhận ra người bạn cũ của chúng đang ba chân bốn cẳng đến với chúng. Từ xa, chúng ra hiệu cho cậu và cây nọ ngả vào cây kia, như để nói với nhau: “Daniel Eyssette kia kìa! Daniel Eyssette đang trở lại!”.

Còn chú thì vội vội vã vã, nhưng, đến trước nhà xưởng, cậu hoảng hốt dừng lại.

Những dãy tường lớn màu xám, chẳng một ngọn trúc đào hoặc cây lựu nào vươn lên... Chẳng còn cửa sổ, cửa mái; chẳng còn xưởng thợ mà là một nhà nguyện. Bên trên cái cửa, một cây thập tự lớn bằng sành màu đỏ, có một ít chữ latinh xung quanh!...

Ôi đau khổ! Xưởng máy chẳng còn là xưởng máy nữa; đó là một nhà tu dòng Carmel mà đàn ông không bao giờ vào.

❀ ❀ ❀

[1] Dòng tu quân nhân và tu sĩ, thành lập ở Jérusalem từ 1119-1312. Giáo hoàng Clément V đã bãi bỏ dòng này do sự xúi giục của vua Pháp.