Thế là Jacques đi đã được hai tháng và vẫn chưa đến lúc quay về. Cô d’Hacqueville đã chết. Ông hầu tước, có viên thứ ký đi theo, đem cái tang đi khắp nước Ý mà chẳng một ngày nào ngơi cái việc đọc viết khủng khiếp cuốn hồi ký của mình.

Jacques kiệt sức, chỉ vừa kiếm được đủ thời gian viết cho em mình vài dòng đề ở Roma, Napoli, Pisa, Palermo. Nhưng, nếu con tem của những lá thư đó thay đổi luôn, thì văn bản của chúng không thay đổi mấy... “Em có làm việc không?... Đôi mắt đen có khoẻ không?... Bài nào của Gustave Planche đã đăng chưa?... Em có trở lại nhà Irma Borel không?” Với những câu hỏi ấy, bao giờ cũng thế, chú bé Chose cứ trả lời là mình làm việc nhiều, là việc bán sách rất chạy, đôi mắt đen cũng thế; là mình không gặp lại Irma Borel cũng như nghe nói đến Gustave Planche.

Có cái gì thật trong tất cả những điều đó?... Một lá thư mới nhất mà chú bé Chose viết vào một đêm say sưa và sôi sục sẽ cho ta biết về điều đó.

Ông Jacques Eyssette ở Pisa.

Tối chủ nhật, lúc mười giờ.

Jacques ạ, em đã dối anh. Từ hai tháng nay, em chỉ có dối anh. Em viết cho anh là em làm việc, mà hai tháng nay, tráp bút của em khô khốc. Em viết cho anh là sách bán chạy, mà hai tháng nay, người ta chẳng bán được bản sách nào cả. Em viết cho anh là em không gặp lại Irma Borel nữa, mà hai tháng nay, em không rời bà ta. Còn về đôi mắt đen, than ôi!... Ôi! Jacques, Jacques, tại sao em đã không nghe anh? Tại sao em đã trở lại nhà người đàn bà ấy? Anh thật có lý, đó là một mụ giang hồ, chẳng có gì hơn. Lúc đầu, em cứ nghĩ mụ ta tài trí. Thật không đúng, tất cả những gì mụ nói về mụ là từ ai đó. Mụ không có đầu óc, không có lòng dạ, mụ giảo quyệt, mụ trơ trẽn, mụ độc ác. Trong một cơn giận, em đã thấy mụ đánh cho cô da đen một trận nhừ tử bằng roi ngựa, quẳng cô xuống đất, lấy chân đạp cô. Với những điều đó, một người đàn bà đẫy đà, chẳng tin cả trời đất lẫn quỷ thần, nhưng mù quáng chấp nhận những lời đoán trước của những kẻ mộng du và bã cà phê. Còn về cái tài nữ diễn viên bi kịch của mụ, dù cho mụ có theo những bài học của một tay còi có bướu và sống suốt ngày ở nhà với những viên đàn hồi trong mồm, em tin chắc là chẳng có một nhà hát nào thiết đến. Trong cuộc sống riêng, chẳng hạn, đó là một nữ diễn viên hài kịch kiêu kỳ.

Em đã rơi vào nanh vuốt của con người ấy ra sao, em là người yêu thích biết bao cái gì là tốt đẹp và cái gì là giản dị, quả thực, em chẳng biết gì, Jacques khốn khổ của em ạ; nhưng, điều em có thể thề với anh, đó là em đã thoát khỏi tay mụ và giờ đây, tất cả đã hết, hết và hết... Nếu anh biết, em thật là hèn và cái điều mụ đã gây cho em!... Em đã kể với mụ tất cả lai lịch của mình: Em đã nói về anh, về mẹ chúng ta, về đôi mắt đen.

Em xin nói với anh, thật là chết vì xấu hổ... Em đã đem hiến cho mụ tất cả lòng mình, em đã trao cho mụ tất cả cuộc đời mình; nhưng về cuộc đời của mụ chẳng bao giờ mụ muốn trao gì cho em cả. Em chẳng biết mụ là ai, em chẳng biết mụ ở đâu đến. Một hôm, em đã hỏi mụ xem mụ đã lấy chồng chưa, mụ cất tiếng cười. Anh biết chứ, cái sẹo nhỏ mà mụ có trên môi, đó là một nhát dao mà mụ đã nhận ở nơi kia, quê mụ, ở Cuba. Em đã muốn biết ai gây nên chuyện ấy. Mụ đã trả lời em rất đơn giản: “Một tên Tây Ban Nha, tên là Pacheco” và chẳng hơn một lời nào. Thật là ngốc, phải không? Em thì làm sao biết được cái tên Pacheco đó? Có phải mụ không cần cắt nghĩa cho em một vài điều? Một nhát dao, đó không phải là chuyện đương nhiên, quỷ quái thật? Nhưng kia…Những nghệ sĩ vây quanh đã tạo cho mụ cái sự nổi tiếng của người đàn bà lạ lùng và mụ trông vào cái tiếng tăm đó... Ôi! Anh thân mến, những nghệ sĩ ấy em ghê tởm họ. Nếu anh biết những con người kia, mải miết sống với những bức tượng và những bức tranh, họ đi đến chỗ tin là ở đời, chỉ có những thứ đó. Họ luôn nói với bạn về hình dáng, đường nét, màu sắc, nghệ thuật Hy Lạp, về Parthénon ([1]), về những chỗ phẳng, chỗ chùm. Họ nhìn mũi bạn, cánh tay bạn, cầm bạn. Họ tìm xem bạn có một điển hình, dáng dấp, tính cách không; nhưng về cái gì đang đập trong lồng ngực bạn, về niềm mê say, về những giọt nước mắt, những nỗi lo sợ của ta, họ cũng chỉ bận tâm đến như một con dê chết vậy. Em thì những con người tốt bụng đó đã thấy là nét mặt em có tính cách nhưng thơ em thì chẳng có gì cả. Họ đã động viên em hay gớm, thôi đi!

Lúc đầu trong mối quan hệ, người đàn bà ấy đã tưởng tán được một chú bé thần đồng, một nhà thơ lớn ở tầng hai - mụ đã hạ thủ em với cái hầm mái của mình chăng! - Về sau, khi cái hội của mụ đã chứng tỏ cho mụ biết rằng em chỉ là một thằng ngốc thì mụ đã giữ em vì tính cách qua vẻ mặt. Tính cách đó, phải nói với anh rằng, nó thay đổi tuỳ theo người. Một trong những hoạ sĩ của mụ thấy em là điển hình người Ý, bảo em ngồi để vẽ một người thổi sáo; một người khác thì vẽ một người Algerie bán hoa tím; một người khác nữa... Em biết sao? Em rất thường hay ngồi cho vẽ ở nhà mụ và để làm vui lòng mụ, em phải giữ suốt ngày quần áo sơn trên người mình và phụ vai trong phòng khách của mụ bên cạnh con vẹt. Chúng em đã trải qua nhiều giờ như vậy, em thì làm người Thổ Nhĩ Kỳ, hút những cái tẩu dài trong một góc của cái ghế dài, mụ thì ở đầu kia ghế, ngâm nga với những viên đàn hồi trong miệng và ngắt quãng thỉnh thoảng để bảo em:

- Ông thật là có một vẻ mặt có tính cách, Dani-Dan thân mến ạ!

Khi em làm người Thổ Nhĩ Kỳ, em tên là Dani-Dan; khi em làm người Ý là Danielo; chẳng bao giờ là Daniel cả...Vả lại, em được hân hạnh có mặt dưới hai loại đó ở Triển lãm hội hoạ sắp tới: Người ta sẽ thấy trên cuốn sổ: “Chàng thổi sáo ở nhà bà Irma Borel.” “Chàng dân quê, ở nhà bà Irma Borel”. Và đó sẽ là em... xấu hổ làm sao! Em dừng một lúc, Jacques ạ... Em đi mở cửa sổ và hớp một ít không khí ban đêm. Em ngột ngạt... Em chẳng nhìn thấy nữa.

Mười một giờ. Không khí có lợi cho em. Cứ để cửa sổ mở, em có thể tiếp tục viết cho anh. Trời mưa, tối mịt, chuông rung. Căn phòng này thật là buồn! Căn phòng nhỏ thân thiết! Trước đây, em thích nó; bây giờ, em chán ở đó. Chính nó đã làm em hư; mụ đã đến đó luôn luôn. Anh hiểu chứ, mụ đã tóm được em ở đó, trong ngôi nhà; thật là tiện. Ôi! Không còn là căn phòng làm việc nữa... Dù em có mặt ở nhà hay không, bà ta cứ vào mọi lúc và lục lọi khắp nơi. Một buổi tối, em thấy bà ta soát một ngăn kéo, nơi em đựng những gì là quý giá nhất đời: những lá thư của mẹ chúng ta, của anh, của đôi mắt đen, những thứ ấy ở trong một cái hộp mạ vàng mà hẳn anh phải biết. Lúc em bước vào, Irma Borel cầm chiếc hộp đó và sắp mở. Em chỉ còn kịp lao vào và giằng nó ra khỏi tay mụ.

- Bà làm gì đấy?... Em bực mình kêu lên.

Mụ làm ra vẻ bi thảm nhất:

- Tôi tôn trọng những lá thư của mẹ ông; nhưng những lá này thuộc về tôi, tôi muốn có chúng... Hãy trả lại tôi cái hộp này.

- Bà muốn làm gì chúng?

- Đọc những lá thư đựng trong đó...

- Không bao giờ! - Em bảo mụ. Em chẳng biết gì về cuộc đời mụ còn mụ thì biết tất cả đời em.

- Ồ! Dani-Dan! (Đó là ngày làm người Thổ Nhĩ Kỳ) Ồ! Dani-Dan, lẽ nào ông trách tôi về điều đó? Ông đã chẳng vào nhà tôi khi nào ông muốn đó sao? Tất cả những ai đến nhà tôi, ông chẳng đã quen đấy thôi?

Cứ vừa nói và bằng cái giọng mơn trớn nhất, mụ vừa cố đoạt lấy cái hộp của em.

- Thôi được! - Em bảo mụ. vì phải thế - Tôi cho phép bà mở nó; nhưng. với điều kiện...

- Điều kiện gì?

- Bà hãy nói cho tôi biết cứ sáng sáng từ tám giờ đến mười giờ bà đi đâu.

Bà tái mét mặt và nhìn thẳng vào mắt em... Em chưa bao giờ nói với mụ về điều đó. Tuy vậy không phải em không muốn. Việc cứ sáng sáng ra đi bí hiểm đó khiến em tò mò, khiến em áy náy cũng như cái sẹo, cũng như cái tay Pacheco và cả cái cung cách sống lạ lùng ấy. Em cứ muốn biết, nhưng lại cũng sợ được biết. Em cảm tưởng trong đó có điều bí mật ô nhục gì đó khiến mình phải chạy xa... Tuy vậy, hôm đó, em dám nói điều ấy, như anh thấy đấy. Điều đó khiến mụ sửng sốt lắm. Mụ ngập ngừng một lúc, rồi mụ cố nói với em bằng một giọng đục:

- Hãy đưa cho tôi cái hộp, ông sẽ biết tất.

Thế là em đưa cho mụ cái hộp; Jacques ạ. thật là bỉ ổi, phải không? Mụ vừa mở vừa run lên vì thích thú và bắt đầu đọc tất cả những bức thư. - Có đến hai chục lá. - chậm chạp, khe khẽ, không nhảy một dòng. Một chuyện tình tươi tắn và chân chất hình như khiến mụ quan tâm lắm. Em đã kể nó cho mụ, nhưng theo cách của em khiến mụ tưởng đôi mắt đen là một cô gái cao sang nhất mà bố mẹ đã từ chối gả cho cậu bé tiện dân Daniel Eyssette kia: anh thừa biết cái tính kiêu kỳ lạ lùng của em là thế.

Thỉnh thoảng mụ ngừng đọc lại để nói:

- Này! Hay đấy nhỉ!

Hoặc giả:

- Ồ! ồ! Đối với một cô gái quý phái...

Rồi cứ càng đọc mụ lại càng dí sát chúng vào ngọn nến và nhìn chúng cháy với một nụ cười dữ dằn... Còn em cứ để cho mụ làm; em muốn biết cứ sáng sáng, mụ đi đâu từ tám đến mười giờ...

Thế mà, trong những lá thư ấy, có một cái viết trên giấy của nhà Pierrotte, giấy có phần đầu với ba cái đĩa nhỏ màu lục ở trên và ở dưới là: Đồ sứ và pha lê Pierrotte, người nối nghiệp Lalouette... Đôi mắt đen tội nghiệp! Hẳn là có một hôm, ở cửa hàng, chúng cảm thấy cần viết cho tôi và đối với chúng, cứ tờ giấy nào đến tay cũng là tốt... Anh thử nghĩ xem, thật là một phát kiến đối với nữ diễn viên bi kịch! Cho đến lúc đó, mụ vẫn tin vào câu chuyện của em về một cô gái quý phái và về bố mẹ lãnh chúa hơn; nhưng, khi mụ đọc đến lá thư đó, mụ hiểu hết và phá lên cười to mà bỏ đi:

- Ra cô ấy là thế, cái cô quý lộc ấy, viên ngọc của vùng quý phái ấy... cô ấy lên là Pierrotte và bán đồ sứ ở lối đi Saumon... Ôi! Bây giờ tôi mới biết tại sao ông không muốn đưa cho tôi cái hộp.

Rồi mụ cứ cười, cười mãi...

Anh thân mến, em không biết là điều gì choán lấy lòng mình nữa; sự xấu hổ, nỗi ghê tởm, cơn lốc giận... Em không hiểu gì nữa. Em xắn vào mụ để giằng những bức thư ra. Mụ sợ, lùi lại một bước, vướng vào đuôi áo, ngã và kêu to lên một tiếng. Con da đen khủng khiếp của mụ từ phòng bên cạnh chạy ngay đến, mình trần, đen xì. gớm guốc, xũ xược. Em muốn ngăn nó vào. nhưng bằng một cái tạt của bàn tay to bóng nhẫy, nó ấn em vào tường và đứng trấn giữa chủ nó và em.

Mụ kia, trong lúc đó, đã đứng dậy mà khóc hoặc làm ra vẻ như vậy. Vừa khóc mụ vừa tiếp tục lục trong hộp:

- Mày không biết ư? - Mụ bảo con da đen của mình - mày không biết tại sao hắn muốn đánh ta ư?... Bởi vì tao đã tìm ra là cô tiểu thư quý phái của hắn chẳng phải là quý phái gì cả mà là cô ả bán đĩa ở một lối đi...

- Trông mặt mà bắt hình dong chứ, bà già nói dưới dạng châm ngôn mà.

- Này nhìn xem - Mụ diễn viên bi kịch nói - hãy nhìn những bằng cớ tình yêu mà con bé bán quán của hắn cho hắn này... Bốn sợi của chiếc búi tóc và một bó hoa tím đáng một xu. Đem đèn lại đây, Coucou-Blanc. Con da đen đưa cái đèn lại gần; những sợi tóc và hoa bốc cháy xèo xèo. Em cứ để cho làm, em đã bị quỵ.

- A! A? Cái gì thế này? Mụ diễn viên tiếp tục vừa nói vừa mở tờ giấy lụa... Một chiếc răng ư?... Không! Nó có vẻ bằng đường... ừ, đúng rồi... thật là của ngọt phóng dụ... một trái tim nhỏ bằng đường.

Ôi! Một hôm, ở hội chợ Les Prés-Gervais, đôi mắt đen đã mua trái tim nhỏ bằng đường đó cho tôi mà nói: “Em tặng ông trái tim của em.”

Con da đen nhìn nó bằng con mắt thèm thuồng.

- Mày muốn nó hử! Coucou... - Mụ chủ kêu lên với nó - Vậy thì! Bắt lấy... - Rồi mụ ném cho nó vào mồm như một con chó vậy... Có lẽ, thật là nực cười, nhưng khi em nghe thấy tiếng đường lốc cốc trong cái cối của con da đen, em đã rùng mình từ đầu đến chân. Em thấy như đó chính là trái tim đôi mắt đen mà con quái da đen kia nghiến ngấu khá vui vẻ vậy.

Có lẽ, Jacques khốn khổ của em ạ, anh nghĩ là sau chuyện đó, giữa chúng em, tất cả đã chấm dứt ư? Thế mà! Anh thân mến ạ, nếu ngày hôm sau cái màn kịch ấy mà anh vào nhà Irma Borel. hẳn anh đã thấy mụ đang nhắc lại vai Hermione ([2]) với tên gù, còn trong một góc, trên một cái chiếu, bên cạnh con vẹt: anh sẽ thấy một chàng Thổ Nhĩ Kỳ ngồi xổm, với một ống điếu lớn bằng ba người cậu ôm... Cậu thật là có vẻ mặt có tính toán, Dani-Dan của ta ạ.

Nhưng ít nhất anh còn nói gì nữa, với giá của nỗi ô nhục anh đã biết điều anh muốn biết và mụ ta ra sao cứ mỗi sáng từ tám đến mười giờ đấy. Phải Jacques ạ, em biết thế nhưng chỉ sáng nay, tiếp theo cái màn kịch khủng khiếp - chà, màn cuối cùng - mà em sắp kể anh nghe đây... Nhưng  suỵt!... Có ai lên đấy. Nếu là mụ, nếu mụ còn đến bám riết em?... Đó là điều mụ rất có thể làm, ngay cả sau khi có điều đã xảy ra. Hãy hượm đã!... Em sẽ đóng cửa hai lần khoá... Mụ sẽ không vào được, đừng sợ...

Không được để mụ vào.

Nửa đêm.

Không phải mụ; đó là con da đen của mụ. Điều đó cũng khiến em sửng sốt; em đã không nghe thấy tiếng xe của mụ về. Coucou-Blanc vừa mới đi ngủ. Qua cái vách, em nghe thấy tiếng òng ọc của cái chai và điệp khúc khủng khiếp...Tolocototignan... Giờ thì nó đang ngáy; người ta sẽ bảo đó là quả lắc của chiếc đồng hồ lớn.

Thì đây, những mối tình buồn của chúng ta đã chấm dứt như thế nào?

Gần ba tuần nay, tên gù dạy mụ học tuyên bố là mụ đã già dặn cho những thành công lớn về kịch và hắn muốn làm cho mụ hiểu cũng như một vài học trò khác của mình.

Thế là mụ diễn viên bi kịch của em mừng rỡ... Vì người ta không có sẵn nhà hát trong tay, người ta thoả thuận biến xưởng thợ của một trong những vị đó thành phòng diễn và gửi lời mời đến tất cả những giám đốc nhà hát Paris... Còn vở kịch lúc đầu, sau khi đã tranh cãi hồi lâu, người ta quyết định là Athalie([3]) Trong tất cả những vở của bảng tiết mục đó là vở mà học sinh của tên gù thuộc nhiều nhất. Người ta chỉ cần tổ chức vài sự ráp nối và diễn tập chung. Vậy, đi mà xem Athalie... Vì Irma Borel là phu nhân quá lớn khỏi sợ phiền nên những buổi diễn tập được tiến hành ở nhà mụ. Mỗi ngày, tên gù đưa học sinh của mình đến, bốn hoặc năm cô gái lớn gầy guộc, trịnh trọng, khoác những chiếc khăn casơmia Pháp giá mười ba quan rưỡi cùng ba hoặc bốn gã khốn khổ với những chiếc áo bằng giấy bồi đen và những vẻ mặt của kẻ chết trôi... Người ta diễn tập suốt ngày, trừ từ tám đến mười giờ; vì mặc dù những việc sắp trước cho buổi trình diễn, những chuyện ra ngoài bí ẩn vẫn không thôi. Irma, tên gù, các học sinh, mọi người làm việc như điên. Suốt hai ngày người ta quên cho con vẹt ăn. Còn chàng Dani-Dan, người ta chẳng bận tâm đến cậu nữa... Tóm lại, mọi việc tiến triển tốt; cái xưởng được trang trí, rạp hát được dựng lên, quần áo sẵn sàng, lời mời đã xong. Thế là ba bốn ngày trước buổi diễn, bé Eliacin - Cô bé mười tuổi, cháu gái tên gù - lăn ra ốm...Làm thế nào? Tìm đâu ra một bé Eliacin một đứa trẻ có thể học vai mình trong ba ngày?... Rụng rời tất cả. Bỗng Irma Borel quay về phía tôi: “Về việc ấy, Dani-Dan, nếu ông đảm nhiệm cho?”.

- Tôi ư? Bà đùa đấy à... Vào tuổi tôi?...

- Lẽ nào người ta bảo đó là một người lớn... Nhưng em ạ, em có vẻ mười lăm tuổi; lên sân khấu, ăn mặc, hoá trang, em sẽ ra mười hai... Vả lại vai diễn hoàn toàn thuộc về tính cách khuôn mặt em.

Bạn thân mến của em ạ, em đã vùng vẫy hoài công. Như mọi khi, phải chịu theo ý mụ. Em hèn quá...

Buổi diễn tiến hành... Ôi! Nếu em có lòng nào mà cười thì em đã làm anh vui biết bao với câu chuyện của ngày hôm ấy…

Người ta đã trông vào các ông giám đốc trường Thể dục và nhà hát kịch Pháp; nhưng hình như ông này bận việc nơi khác, và chúng em phải bằng lòng một ông giám đốc ở ngoại ô, được dẫn đến vào phút cuối. Tóm lại, cái cảnh gia đình nhỏ ấy chẳng quá lệch lạc... Irma Borel rất được hoan nghênh... Em thì em thấy là cô Athalie Cuba ấy quá khoa trương, là mụ thiếu biểu cảm và nói tiếng Pháp như một...con chim chích Tây Ban Nha vậy. Nhưng, úi chà, những bạn nghệ sĩ của mụ không nhìn thật sát vào đó. Quần áo là xác thực, mắt cá chân thanh, cái cổ rất bó... Đó là tất cả những gì họ cần. Còn em, tính cách của vẻ mặt cũng đáng cho em một thành công rất lớn, tuy vậy không lớn bằng thành công của Coucou-Blanc trong vai vú nuôi câm. Thật quả là vẻ mặt con da đen còn giàu tính cách hơn là vẻ mặt em. Cho nên, đến hồi năm, nó hiện ra, tay nắm con vẹt to - Anh chàng Thổ Nhĩ Kỳ, con da đen, con vẹt của mụ, mụ diễn viên bi kịch đã muốn là chúng em có mặt tất cả trong vở kịch, - Và đảo những con mắt trắng to rất dữ tợn bằng một vẻ sửng sốt thì cả phòng rộn lên những tiếng hoan hô khủng khiếp.

- Thật là thành công!... - Athalie rạng rỡ nói.

Jacques!...Jacques!...Em nghe thấy tiếng xe mụ về. Ôi!

Người đàn bà khốn nạn. Mụ ở đâu mà về muộn thế? Vậy là cái buổi sáng khủng khiếp của chúng em, mụ đã quên nó; em thì còn run sợ nó!

Cửa đã được đóng lại... Bây giờ, miễn sao mụ không lên nữa! Anh có thấy không, xóm giềng với một người đàn bà mà người ta ghê tởm thì thật là đáng sợ.

Một giờ.

Buổi diễn mà em vừa kể lại với anh xảy ra đã ba hôm nay.

Trong những ngày đó, mụ đã vui vẻ, hiền dịu, trìu mến, yêu kiều. Mụ chawrng một lần đánh con da đen của mình. Nhiều lần, mụ hỏi em về tin tức của anh, xem anh có ho luôn không; và mặc dù vậy, có Trời biết được mụ có yêu anh không... Em vẫn có điều nghi hoặc.

Sáng nay, mụ vào phòng em thì chuông đã điểm chín giờ.

Chín giờ!... Chẳng bao giờ em thấy mụ vào giờ ấy... Mụ đến gần em và vừa nói vừa cười:

- Chín giờ đấy.

Rồi bỗng, trở nên trịnh trọng:

- Ông bạn ơi! - Mụ bảo em - Tôi đã lừa ông. Khi chúng ta gặp nhau, tôi không được tự do. Có một người đàn ông trong đời tôi khi ông bước vào đó; một người mà nhờ hắn, tôi có cảnh xa hoa, cảnh nhàn rỗi, mọi thứ tôi có được.

Em xin nói rõ với anh điều ấy, Jacques ạ, rằng có một cái gì nhục nhã dưới điều bí ẩn đó.

- Từ cái ngày mà tôi biết ông, mối gắn bó đó đối với tôi đã trở nên ghê tởm... Nếu tôi chưa nói với ông thì đó là vì tôi hiểu ông rất kiêu hãnh để mà chịu chia sẻ tôi với một người khác. Nếu tôi không cắt đứt nó, đó là vì tôi khổ tâm mà chối bỏ với cuộc sống biếng nhác và xa hoa mà vì nó tôi đã sinh ra... Hôm nay, tôi không còn sống như vậy nữa... Điều dối trá đó đè nặng tôi, sự phản trắc thường ngày đó khiến tôi phát điên mất... Và nếu ông còn muốn tôi sau lời thú mà tôi vừa ngỏ với ông thì tôi sẵn sàng từ bỏ tất cả và sống với ông trong một góc trời mà ông muốn...

Những lời cuối  “mà ông muốn” đó được nói thấp giọng, sát bên em, hầu như trên môi mình, để mê hoặc em...

Dù vậy em cũng có can đảm trả lời mụ và ngay cả rất khô khốc là mình nghèo, là mình chưa kiếm sống được và mình không thể bảo anh Jacques mình nuôi mụ.

Nghe câu trả lời đó, mụ ngẩng đầu với một vẻ đắc thắng:

- Vậy thì! Nếu tôi tìm được cho hai chúng ta một cách đáng kính và chắc chắn để chúng ta kiếm sống mà không rời nhau thì ông nghĩ sao?

Nói đến đó, mụ rút từ một cái túi ra một bài viết nguệch ngoặc, trên giấy có đóng dấu mà mụ bắt đầu đọc cho em nghe. Đó là một cam kết dành cho hai chúng em một việc trong nhà hát ngoại ô Paris; mụ với giá là một trăm quan mỗi tháng; em thì giá năm mươi. Tất cả đã sẵn sàng; chúng em chỉ còn việc ký.

Em hốt hoảng nhìn mụ. Em cảm thấy mụ lôi mình vào một cái hố và có một lúc em sợ vì không đủ mạnh để chống lại...

Đọc bản viết nguệch ngoạc xong, không để cho em có thời gian trả lời, mụ bắt đầu nói hăng hái về những cái vinh quang của kịch nghệ và cuộc sống rạng rỡ mà chúng em sắp trải qua ở đằng kia, tự do, tự hào, xa lánh người đời, tất cả hiến cho nghệ thuật và tình yêu.

Mụ nói nhiều, đó là một cái tật. Em có thời gian hồi lại, viện đến “mẹ Jacques” từ đáy lòng mình, và khi mụ dứt đoạn trường thoại, em đã có thể lạnh lùng bảo với mụ:

- Tôi không muốn là diễn viên hài...

Tất nhiên, mụ không để bị mắc và lại tiếp tục những đoạn trường thoại hay của mình.

Toi công... Với tất cả những điều mụ có thể nói với em, em chỉ một mực trả lời:

- Tôi không muốn là diễn viên hài...

Mụ bắt đầu mất kiên trì.

- Vậy thì - Mụ tái mặt đi mà bảo em - ông muốn là tôi quay lại đó từ tám giờ đến mười giờ và mọi chuyện vẫn như chúng vốn dĩ phải không...

Nghe vậy, em trả lời có phần kém lạnh lùng:

- Tôi chẳng thích gì cả... Tôi thấy rất đáng kính cho bà là muốn kiếm sống cho mình và đừng phải chịu ơn điều ấy ở những sự rộng lượng của một ông nào đó từ tám đến mười giờ...Tôi chỉ xin nhắc lại với bà rằng tôi không cảm thấy có chút năng khiếu kịch nghệ nào cả và tôi sẽ không phải là diễn viên kịch hài.

Lần này thì mụ phá lên:

- À! Ra cậu không muốn là diễn viên... Vậy thì cậu sẽ là gì nào?... Cậu nghĩ mình là nhà thơ chắc?... Cậu cho mình là nhà thơ?... Cậu chẳng có cái gì ra hồn cả. Ôi điên khùng khốn khổ!... Tôi hỏi ông điều đó vì đã làm cho ông in một cuốn sách tồi mà chẳng ai thiết, thế mà ông cho mình là nhà thơ... Nhưng khốn nỗi, cuốn sách của cậu là ngốc nghếch, ai cũng nói rõ với tôi điều đó. Từ hai tháng nay, khi nó có bán, người ta chỉ bán được mỗi một bản, và đó là bản của tôi... Cậu mà là nhà thơ, thôi đi!... Chỉ có anh cậu mới tin vào một trò ngớ ngẩn như vậy. Lại thêm một tay thơ ngây cười với cái bài báo của Gustave Planche của hắn... Trong khi chờ đợi, hắn kiệt sức đi để cậu được sống; còn cậu, trong khi đó, cậu... cậu... thực ra, cậu làm gì? Cậu chỉ biết thế thôi ư?... Bởi vì vẻ mặt cậu có một tính cách nào đó, thế là đủ cho cậu; cậu ăn mặc thành người Thổ Nhĩ Kỳ và cậu nghĩ tất cả là ở đó?... Trước hết, tôi xin báo trước với cậu là từ ít lâu nay, tính cách gương mặt cậu bị mất đi ghê gớm... cậu xấu, cậu rất xấu. Này! Cậu cứ nhìn mình xem...

Tôi chắc là nếu cậu quay lại với cái ả Pierrotte của mình thì ả cũng chẳng thiết cậu nữa... Và tuy vậy, các người ra dáng với nhau lắm... Cả hai các người được sinh ra để bán đồ sứ ở lối đi Saumon. Đó là việc của cậu còn tốt hơn là diễn viên hài nhiều...

Mụ sùi bọt mép, mụ chẹt cổ. Chẳng bao giờ anh thấy một con điên như vậy. Em nhìn mụ, chẳng nói năng gì. Khi mụ nói xong, em đến gần mụ - toàn thân em run lên, rồi em nói với mụ thật lặng lẽ:

- Tôi không muốn là diễn viên hài.

Nói vậy em đi về phía cửa, em mở và chỉ nó cho mụ.

- Tôi đi ra à... - Mụ vừa cười gằn vừa nói - Ô! Chưa... tôi còn có nhiều điều để nói với ông.

Lần này thì em không chịu được nữa. Máu dồn cả lên mặt.

Em vớ lấy một trong những thanh gác lò sưởi và chạy bổ đến mụ... Em xin thưa với anh là mụ đã chuồn thẳng... Anh thân mến ạ, đến lúc đó, em mới biết tên người Tây Ban Nha Pacheco.

Đằng sau mụ, em đã vớ lấy mũ và đi xuống dưới nhà. Em đã chạy suốt ngày, tứ phía, như một kẻ say vậy... Ôi! Nếu như anh có mặt ở đó... Có lúc, em có ý nghĩ đi đến nhà Pierrotte xụp xuống dưới chân nàng, xin đôi mắt đen gia ơn. Em đã đi đến cửa nhà hàng, nhưng em không dám vào... Thế là hai tháng rồi, em không đến đấy nữa. Người ta đã viết thư cho em, chẳng có trả lời. Người ta đã đến thăm em, em đi trốn. Làm sao người ta có thể tha thứ cho em?... Pierrotte ngồi trên quầy. Anh có vẻ buồn... Em đã đứng áp mặt vào kính một lúc nhìn anh ta; rồi, em vừa chạy trốn vừa khóc.

Đến đêm, em trở về. Em đã khóc hồi lâu ở cửa sổ: sau đó, em bắt đầu viết cho anh. Em viết như vậy cho anh suốt đêm. Em thấy như anh đang ở kia, nên em nói chuyện với anh và điều đó tạo cho em điều tốt.

Mụ đàn bà ấy thật là quái quỷ! Mụ lại tin chắc vào em chứ! Mụ cứ tưởng em là thứ đồ chơi, đồ vật của mụ?... Anh có hiểu không? Đưa em đi diễn kịch vui ở ngoại ô!... Hãy an ủi em, Jacques ạ, em chán ngán, em đau đớn... Mụ đã khiến em rất đau đớn: anh thấy không! Em không còn tin vào mình nữa. Em nghi ngờ, em sợ. Phải làm gì đây?... Làm việc ư?... Than ôi! Mụ có lý, em không phải là nhà thơ, sách của em không bán được. Còn để bán, anh sẽ làm thế nào?...Cả đời em hỏng rồi. Em chẳng còn nhìn thấy gì ở đó, em chẳng biết nữa. Trời tối đen... Có những cái tên mang tính tiền định. Mụ tên là Irma Borel. Borel, ở quê ta, nó có nghĩa là đao phủ...Irma đao phủ ([4])...Cái tên đó thật hợp với mụ!...Em cứ muốn dọn nhà. Căn phòng này, em thấy bỉ ổi... Và rồi, em dơ mặt ra mà gặp mụ ở cầu thang... Chẳng hạn, hãy cứ chắc là nhỡ mụ lên... Nhưng, mụ sẽ không lên. Mụ đã quên em. Bọn nghệ sĩ đang ở kia để an ủi mụ...Ôi! Trời ơi! Em nghe thấy cái gì thế?... Jacques, anh của em, chính là mụ đấy. Em xin nói với anh rằng chính là mụ đấy. Mụ đến đấy; em nhận ra tiếng chân mụ... Mụ ở kia kìa, rất gần thôi. Em nghe thấy hơi thở của mụ... Mắt mụ đang dán vào ổ khoá nhìn em, hau háu nhìn em...

Bức thư đó không gửi đi.

❀ ❀ ❀

[1] Đền thờ Athéna Parthénon được xây theo ý Péricelés thế kỷ V trước công nguyên trên đồi Acropole, Athènes.

[2] Con gái của Mémélas và Hélène; vợ của Pyrrhos (con trai Achilles) rồi của Oreste.

[3] Bi kịch của Raccine (1639-1699) được soạn cho những tiểu thư của trường Saint Cyr.

[4] Trong tiếng Pháp đao phủ là “Bourreau” có vần gần với Borel. Còn “Bocorrelle” là vợ đao phủ.