Hỡi bạn đọc, nếu bạn có một tinh thần mạnh mẽ, nếu những giấc mơ khiến bạn mỉm cười, nếu bạn chẳng bao giờ có trái tim bị cắn rứt - bị cắn đến phải kêu lên - vì linh cảm thấy những điều sắp tới, nếu bạn là một người thiết thực, một trong những cái đầu bằng mắt mà chỉ có thực tế gây xúc động và không để vương một chút mê tín trong chất não chúng, nếu bạn không muốn bất cứ lúc nào tin vào cái siêu nhiên. Chấp nhận cái không cắt nghĩa được, thì không đọc hết hồi ký này. Điều tôi còn phải nói trong những chương cuối này là có thật như sự thực muôn thuở; nhưng, bạn sẽ không tin được.

Đó là ngày bốn tháng chạp...

Tôi từ trường Ouly về còn nhanh hơn lệ thường. Buổi sáng, tôi đã để Jacques đang kêu rất mệt ở nhà và tôi mong mỏi biết tin anh. Khi đi qua khu vườn, tôi lao vào chân ông Pilois, đứng bên cây vả và đang thầm thì trò chuyện với một nhân vật ngắn người và to chân, đang tỏ ra rất vất vả với công việc cài khuy tất tay.

Tôi muốn xin lỗi và bỏ đi, nhưng ông chủ khách sạn giữ tôi lại:

- Nói một câu, ông Daniel!

Rồi, quay về phía người kia, ông nói thêm:

- Đây là anh chàng đang nói đến. Tôi tin là ông nên báo trước cho cậu ấy...

Tôi đứng lại, rất muốn biết cái ông to lớn phúc hậu kia muốn báo trước cho tôi điều gì? Tất của ông sao mà quá ngắn đối với những bàn tay? Tất nhiên, tôi thấy rõ điều đó!...

Có một lúc im lặng và ngượng nghịu, ông Pilois, mũi hếch lên trời, nhìn vào cây vả như để tin ở đó có những quả vả mà ở đó không có.

Người đàn ông có tất tay cứ kéo mạnh những cái khuyết...

Dù sao, cuối cùng, ông cũng quyết định nói; nhưng không rời cái khuy của mình, bạn đừng sợ nhé.

- Ông ạ - ông bảo tôi - đã hai mươi năm rồi, tôi là thày thuốc của khách sạn Pilois, nên tôi dám khẳng định...

Tôi không để ông nói xong câu. Cái từ thày thuốc ấy đã cho tôi hay tất cả.

- Ông đến chữa cho anh tôi? - Tôi vừa hỏi ông vừa run - Anh ấy ốm lắm, phải không?

Tôi không tin ông thày thuốc đó là một người dữ tợn, nhưng vào lúc đó, nhất là chính đôi tất tay khiến ông bận bịu và chẳng nghĩ là mình nói với cậu bé của Jacques, không cố hãm bớt cái vố đau, ông tàn nhẫn trả lời tôi:

- Cậu ấy ốm quá? Tôi tin chắc…cậu ấy sẽ không qua được đêm nay.

Thật đúng là trời giáng, tôi xin trả lời bạn thế. Ngôi nhà, khu vườn, ông Pilois, người thày thuốc, tôi thấy quay cuồng tất cả. Tôi buộc phải tựa vào cây vả. Ông ta có cái cổ tay thô, ông bác sĩ của khách sạn Pilois ấy!... Vả lại, ông chẳng nhận thấy cái gì, nên tiếp tục hết sức bình thản mà chẳng ngừng cài khuy tất tay:

- Đó là một trường hợp làm chết ngay của lao tẩu mã...Chẳng còn gì để làm cả, vả lại, chẳng còn gì nghiêm trọng...Hơn nữa, người ta đã báo cho tôi quá ư chậm trễ, như vẫn thế.

- Đó không phải là lỗi của tôi, bác sĩ ạ - ông Pilois tốt bụng cứ cố chăm chú tìm kỹ những quả vải, một cách cũng như những người khác để giấu nước mắt, nói: - “Đó không phải là lỗi của tôi. Tôi biết từ lâu rằng ông ấy ốm, cái ông Eyssette tội nghiệp ấy, nên tôi vẫn khuyên ông ấy bảo ai đó đến; nhưng, ông ấy không bao giờ muốn. Chắc là ông ấy sợ làm cậu em hoảng... Thật là gắn bó, ông thấy không? Những cậu bé đó!”

Một tiếng nức nở vô vọng bật ra từ đáy lòng tôi.

- Nào! Con trai ta, can đảm lên! - Người đi tất tay bảo tôi với một vẻ tốt bụng - Ai mà biết được? Khoa học đã phát ra lời trăng trối, nhưng tự nhiên thì còn chưa. Sáng mai, tôi sẽ trở lại.

Nói vậy, ông quay ngoắt một cái và rời xa với một tiếng thở dài mãn nguyện; ông ta vừa mới cài được một cái khuy!

Tôi còn đứng một lúc bên ngoài để lau mắt và trấn tĩnh một chút; và lấy hết sức can đảm, tôi bước vào trong căn phòng của chúng tôi với một vẻ thung dung.

Khi mở cửa, cảnh tôi thấy khiến tôi khiếp sợ. Để nhường giường cho tôi chắc, Jacques đã quen đặt một tấm đệm lên chiếc ghế dài và chính ở đó tôi thấy anh tái xanh, tái xanh một cách khủng khiếp, giống như Jacques trong mộng của tôi vậy.

Ý nghĩ đầu tiên của tôi là gieo mình vào anh, ôm lấy anh trong cánh tay và mang lên giường, bất cứ đâu, nhưng nhấc anh lên khỏi đó. Trời ơi, nhấc anh lên khỏi đó. Rồi, lập tức tôi có ý nghĩ này: “Mi không thể làm được đâu, anh ấy quá lớn!”. Và thế là, khi nhìn thấy “mẹ Jacques” của tôi vẫn cứ nằm thượt ở nơi mà giấc mơ đã bảo là anh phải chết; tôi mất cả can đảm; cái mặt nạ vui vẻ gượng gạo mà người ta đeo lên mặt để trấn an những người hấp hối, không thể giữ được trên má tôi, nên tôi đến ngã khuỵu gối gần chiếc ghế dài mà trút cả suối nước mắt.

Jacques khó nhọc quay mình lại phía tôi:

- Em đấy à, Daniel?... Em đã gặp ông thày thuốc phải không? Dù sao anh cũng đã dặn kỹ ông ấy là đừng làm em sợ, cái ông to xác ấy. Nhưng, anh thấy ở cái vẻ của em là ông ấy đã chẳng làm gì và em biết tất cả... Hãy đưa tay cho anh, em bé bỏng... Quái, ai lại ngờ được một chuyện như vậy? Có những người đi đến Nice để chữa căn bệnh về ngực của họ; anh thì anh đã đi để mà kiếm lấy một... Thật là hoàn hảo độc đáo... ôi! Em biết chứ? Nếu em buồn phiền thì em sẽ tước hết mọi lòng can đảm của anh; anh đã chẳng dũng mãnh cho lắm. Sáng nay, sau khi em đi, anh hiểu là điều đó sẽ hỏng. Anh đã cử người đi tìm linh mục Nhà thờ Thánh Pierre; ông ấy đến thăm anh và chốc nữa sẽ trở lại đem cho anh những thánh lễ... Điều đó sẽ làm cho mẹ chúng ta hài lòng; em hiểu chứ!... Thật là một ông già tốt bụng, cái ông linh mục ấy... tên ông ấy cũng như ông bạn em ở Trường Trung học Sarlande.

Anh không thể nói lâu hơn và đổ xuống gối mà nhắm mắt lại. Tôi cho là anh sắp chết, nên bắt đầu kêu thật to:

- Jacques ! Jacques ! Bạn em ! . . .

Bằng bàn tay, chẳng nói gì, anh bảo tôi: “Suỵt! Suỵt!” nhiều lần.

Lúc đó cửa mở, ông Pilois bước vào trong phòng theo sau là một người to lớn lăn như một quả bóng đến cái ghế dài mà kêu:

- Tôi được biết cái gì thế này, ông Jacques?... Thật đúng lúc để mà nói...

- Xin chào Pierrotte. Jacques vừa nói vừa mở mắt trở lại; xin chào bạn thân mến của tôi. Tôi tin rất chắc là anh sẽ đến ngay khi có hiệu... Hãy để anh ấy ngồi kia! Daniel, cả hai chúng ta cần nói chuyện.

Pierrotte cúi cái đầu to của mình xuống tận đôi môi tái của người hấp hối và họ cứ giữ như vậy một lúc lâu mà thì thầm tâm sự. Tôi thì tôi im lặng ở giữa phòng mà nhìn. Tôi còn kẹp những quyển sách dưới cánh tay. Ông Pilois nhẹ nhàng rút chúng ra hộ tôi vừa bảo tôi điều gì đó mà tôi không nghe thấy; rồi ông đi châm nến và đặt lên bàn một chiếc khăn lớn màu trắng. Trong lòng, tôi tự nhủ: “Tại sao ông để bộ đồ ăn?... Phải chăng chúng tôi sắp ăn chiều?... Nhưng, tôi không đói!”.

Trời đổ tối. Bên ngoài, trong khu vườn, có những người ở khách sạn làm hiệu cho nhau mà nhìn cửa sổ chúng tôi, Jacques và Pierrotte vẫn nói chuyện. Thỉnh thoảng, tôi nghe thấy anh chàng Cévennes nói với cái giọng to đầy nước mắt:

- Phải, ông Jacques ạ... Phải, ông Jacques ạ...

Nhưng, tôi không dám lại gần... Tuy vậy, cuối cùng, Jacques gọi tôi và bảo tôi ngồi lên đầu giường anh, bên cạnh Pierrotte:

- Daniel, em thân yêu - Anh cố nói với tôi sau một lúc nghỉ lâu - Anh rất lấy làm buồn buộc phải xa rời em; nhưng có một điều an ủi anh: Anh không bỏ em đơn độc ở đời... Em còn có Pierrotte tốt bụng, tha thứ cho em và tình nguyện thay anh ở bên em...

- Ồ! Phải! Ông Jacques ạ, tôi tình nguyện... đúng là dịp để mà nói... tôi tình nguyện...

- Em thấy không! Cậu bé khốn khổ của anh - “Me Jacques” tiếp tục nói - Chẳng bao giờ mình em có thể gây dựng lại tổ ấm gia đình... Không phải để làm em phiền lòng mà em là một kẻ gây dựng tổ ấm vụng... Duy có, anh tin là có Pierrotte giúp, em sẽ thực hiện được ước mơ của chúng ta... Anh không đòi hỏi em cố trở nên một người lớn; anh nghĩ cũng như Trưởng tu viện Germane rằng em sẽ là một đứa trẻ suốt đời mình. Nhưng, anh xin em mãi mãi là một đứa bé tốt, một đứa trẻ can đảm và nhất là... lại gần đây một chút để anh nói điều đó vào tai... và nhất là đừng làm cho đôi mắt đen phải khóc.

Đến đây, người anh thân yêu khốn khổ của tôi còn nghỉ một lúc; rồi anh lại nói:

- Khi nào xong xuôi tất cả, em sẽ viết thư cho bố và mẹ. Chỉ có điều phải cho họ biết chuyện từng tí một... Bằng chỉ một lần, điều đó sẽ làm cho họ quá đau khổ... Giờ đây, em mới hiểu tại sao anh không bảo bà Eyssette đến chứ? Anh không muốn bà ấy có mặt ở kia. Đó là những lúc quá tồi tệ cho bà mẹ...

Anh ngừng lại và nhìn về phía cửa.

- Kìa Chúa đấy! - Anh mỉm cười nói.

Và anh ra hiệu để chúng tôi tránh ra.

Đó là người ta mang lễ ban thánh thể đến. Trên khăn bàn trắng, giữa những cây nến, bánh thánh và dầu thánh được bày ra. Sau đó, linh mục tiến lại gần giường và cuộc lễ bắt đầu...

Khi đã xong. - Ôi! Tôi thấy thật là lâu! - Khi đã xong, Jacques dịu dàng gọi tôi lại gần anh: “Hôn anh đi.”

Và giọng anh khá yếu đến nỗi có vẻ như anh nói với tôi từ xa... Quả thực, phải rất xa, vì từ mười hai giờ nay, bệnh lao tẩu mã khủng khiếp đã bắt anh nằm bẹp trên đôi vai gầy và đem anh về với cái chết nhanh gấp ba lần ngựa phi nước đại!...

Thế là, khi tiến lại để hôn anh, bàn tay tôi đụng bàn tay anh, bàn tay thân thiết ẩm những mồ hôi của lúc lâm chung.

Tôi vớ lấy nó và không rời nó ra nữa... Chúng tôi cứ để vậy không biết bao nhiêu lâu; có thể một tiếng, có thể mãi mãi, tôi chẳng biết gì hết. Anh không nhìn thấy tôi nữa. Duy có điều, nhiều lần, bàn tay anh động đậy trong tay tôi như để nói với tôi: “Anh cảm thấy là em đang ở kia”. Bỗng, một cơn giật nảy kéo dài lay động tấm thân khốn khổ của anh từ đầu đến chân. Tôi thấy anh mở mắt ra và nhìn quanh như tìm một ai; và khi tôi cúi xuống anh, tôi nghe thấy anh nói hai lần rất khẽ:

-Jacques, mày là một con lừa... Jacques, mày là một con lừa...

Rồi, chẳng có gì nữa... Anh đã chết...

Ôi! Giấc mơ!...

Đêm ấy gió to. Tháng chạp hắt những nắm sương đá nhỏ vào kính cửa. Trên chiếc bàn ở đầu căn phòng, một cây Thánh giá sáng rực giữa hai ngọn nến. Quỳ gối trước cây Thánh giá, một ông linh mục mà tôi không quen cầu nguyện bằng một giọng mạnh mẽ trong tiếng ồn của gió... Tôi thì tôi không cầu nguyện; tôi cũng không khóc nữa... Tôi chỉ có một ý nghĩ, một định kiến đó là ủ nóng bàn tay của người thân yêu mà tôi cầm thật chặt trong tay. Than ôi! Buổi sáng càng đến gần, bàn tay đó càng trở nên nặng và giá buốt.

Bỗng ông linh mục đang đọc tiếng Latinh ở kia, trước mắt chúa Kitô, đứng dậy và đến vỗ vào vai tôi:

- Hãy cố cầu nguyện... - ông bảo tôi - việc đó sẽ mang lại điều tốt cho con.

Lúc đó, chỉ có tôi nhận ra ông... Đó là một người bạn thân ở Trường Trung học Sarlande; chính Trưởng tu viện Germane, với gương mặt đẹp bị méo mó và cái dáng lính đầu rồng mặc áo dòng của ông... Nỗi đau đớn đã làm tôi rã rời, nên tôi không sửng sốt khi thấy ông. Điều đó, tôi thấy thật đơn giản. Nhưng, ông ở đấy, thì ra thế này.

Cái ngày mà chú bé Chose rời Trường Trung học, Trưởng tu viện Germane đã bảo cậu:

- Tôi có một người anh ở Paris đấy, một ông cha xứ tử tế...nhưng thôi! Cho cậu địa chỉ của ông làm gì?... Tôi chắc là cậu sẽ không đến.

Bạn hãy suy nghĩ về định mệnh một chút!Ông anh của Trưởng tu viện ấy là cha xứ Nhà thờ Thánh Pierre ở Montparnasse và chính ông mà bà mẹ Jacques tội nghiệp của tôi đã gọi đến giường chết của mình. Đúng lúc ấy, thì ra Trưởng tu viện tạt qua Paris và ở nhà cha xứ... Chiều ngày bốn tháng chạp, người anh bảo ông:

- Ta vừa mới đem lễ xức dầu lần cuối cho một thằng bé khốn khổ chết ở gần đây. Phải cầu nguyện cho nó, Trưởng tu viện ạ!

Trưởng tu viện trả lời:

- Ngày mai, em sẽ nghĩ đến việc ấy khi em làm lễ. Tên nó là gì?...

- Hượm đã... đó là một cái tên miền Nam, khá khó nhớ...Jacques Eyssette... Phải, đúng thế... Jacques Eyssette...

Cái tên ấy nhắc cho Trưởng tu viện một viên giám thị nhỏ mình quen biết; và không để mất một phút, ông chạy đến khách sạn Pilois... Khi bước vào, ông nhận ra tôi đứng, nắm chặt tay Jacques. Ông không muốn làm xáo trộn nỗi đau của tôi và cho mọi người lùi ra, nói rằng ông sẽ trông nom tôi; rồi ông quỳ, và chỉ rất muộn về đêm, vì sợ sự bất động của tôi, ông mới đập vào vai tôi và tự giới thiệu.

Kể từ lúc đó, tôi không còn biết rõ lắm điều gì đã xảy ra.

Đoạn kết cái đêm khủng khiếp, ngày tiếp sau đó, hôm sau ngày đó và còn nhiều hôm sau nữa chỉ để lại cho tôi những kỷ niệm mơ hồ mênh mang. Ở đó có một cái hốc lớn trong trí nhớ của tôi. Tuy nhiên, tôi nhớ - nhưng như những điều xảy đến đã hàng thế kỷ - về một cuộc đi bộ lê thê trong bùn của Paris, đằng sau chiếc xe màu đen. Tôi thấy mình đi, đầu trần, giữa Pierrotte và Trưởng tu viện Germane. Một cơn mưa lạnh lẫn mưa đá nhỏ quất vào mặt chúng tôi; Pierrotte có một chiếc ô lớn; nhưng, anh cầm khá vụng và mưa rơi khá mau đến nỗi chiếc áo dòng của Trưởng tu  viện nhỏ nước ròng ròng, bóng loáng... Trời mưa! Trời mưa! Ôi, mưa biết bao nhiêu!

Gần chúng tôi, bên cạnh chiếc xe, một ông dài người, mặc toàn đen, cầm một chiếc gậy gỗ mun bước đi. Ông ấy chính là người trưởng lễ, một thứ thị thần của cái chết. Cũng như mọi quan thị thần, ông mặc một chiếc áo khoác bằng lụa, cái kiếm, cái quần cộc và chiếc mũ lò xo... Có phải là một ảo giác của đầu óc tôi không?... Tôi thấy con người này giống ông Viot, Giám thị trưởng của Trường Trung học Sarlande. Ông ta cũng dài người như lão, để cái đầu nghiêng về bên vai như lão và mỗi khi ông nhìn tôi, ông cũng có cùng một nụ cười giả dối và lạnh lùng chạy trên môi của kẻ giữ chìa khoá. Không phải ông Viot, nhưng có lẽ. đó là cái bóng của lão.

Cỗ xe màu đen vẫn cứ tiến, nhưng khá chậm…khá chậm...

Tôi thấy như chúng tôi không bao giờ đến nơi... Cuối cùng thì đây, chúng tôi ở trong một khu vườn buồn bã, ngập một thứ bùn vàng vàng mà người ta lún đến mắt cá chân. Chúng tôi dừng lại bên miệng một cái hố lớn. Có những người mặc áo choàng ngắn mang một chiếc hộp lớn rất nặng phải cho xuống đấy. Thao tác khó khăn. Những sợi dây thừng, cứng đơ vì mưa, không trượt đi. Tôi nghe một người kêu:

- Chân đi trước! Chân đi trước!...

Trước mặt tôi, phía bên kia hố, cái bóng của ông Viot, đầu ngả về bên vai, tiếp tục mỉm cười dịu dàng với tôi. Dài, mỏng, bị bó trong quần áo tang, nó tách ra khỏi nền trời xám như một con cào cào màu đen lớn ướt sũng...

Giờ đây, tôi có một mình với Pierrotte... Chúng tôi đi xuống khu ngoại ô Montparnasse... Pierrotte tìm một chiếc xe, nhưng anh không thấy. Tôi đi bên cạnh anh, chiếc mũ cầm ở tay; tôi thấy như mình vẫn cứ ở đằng sau chiếc xe tang... Suốt dọc vùng ngoại ô, người ta quay lại để nhìn con người to lớn vừa khóc vừa gọi xe ngựa khách và đứa trẻ đi đầu trần dưới cơn mưa hắt.

Chúng tôi cứ đi, đi mãi. Còn tôi thì mệt, đầu nặng chịch... Cuối cùng đây là lối đi Saumon, ngôi nhà cũ Lalouette có những tấm ván cửa sơn, chảy ròng ròng những màu lục... Không vào trong quầy chúng tôi lên nhà Pierrotte...Ở tầng một, tôi ngồi trên một bậc. Không thể đi xa hơn; đầu tôi nặng trĩu... Thế là Pierrotte cắp tôi trong cánh tay và trong khi anh mang tôi lên nhà, chết đến ba phần tư và lẩy bẩy vì sốt, tôi nghe thấy tiếng mưa đá nhỏ tí tách đập vào cửa kính của lối đi và nước những ống máng đổ ầm ĩ trong sân... Trời mưa! Trời mưa! Ôi! Mưa biết bao nhiêu!