Hai ngày trước lễ Giáng sinh năm 2008, tôi nhận được tin nhắn thoại hoảng hốt của mẹ. Thời điểm đó, bà đã đến Florida được vài tháng để rời xa mùa đông lạnh giá ở vùng Trung Tây nước Mỹ mà bà đã chịu đựng suốt 63 năm. Khi tôi gọi lại, mẹ nức nở kể cho tôi nghe về căn bệnh ung thư phổi giai đoạn bốn đang ăn mòn cơ thể của bà. “Không thể như thế
được!”, tôi thốt lên. Không biết nói gì để an ủi mẹ, tôi nhìn chằm chằm vào điện thoại, phủ nhận điều vừa nghe và thấy tê liệt trong vô vọng.
Sau khi biết bệnh tình của mẹ, tôi đã dành phần lớn thời gian trong năm 2009 để chăm sóc bà, đưa bà đi khám hết bác sĩ này đến bác sĩ khác, cố
giữ cho căn bệnh ung thư không di căn. Và khi bà bắt đầu yếu hơn, tôi đã cố gắng cải thiện mối quan hệ mờ nhạt giữa tôi và mẹ. Chứng nghiện rượu của bà đã khiến cho tuổi thơ của tôi có phần khốn khó. Tuy bà bắt đầu tỉnh táo hơn khi tôi vào trung học, nhưng những tổn thương từ mười năm trước đó – uống rượu, cuộc sống không ổn định và nhiều lời nói dối
– đã làm mối quan hệ của chúng tôi trở nên căng thẳng. Tôi đã chuyển ra ngoài sống vào năm mười tám tuổi, và vài năm sau thì mẹ tôi uống rượu trở lại.
Tôi còn nhớ đã đến thăm mẹ trong tù vào ngày sinh nhật 21 tuổi của mình. Bà bị bắt một tháng trước vì vi phạm lần thứ hai quy định về uống 105 | T r a n g
rượu bia trong khi lái xe và bị kết án hai tháng tù. Không biết bằng cách nào mà bà đã lấy lòng được lính gác để biến chỗ viếng thăm thành một phòng sinh nhật tạm bợ. Tôi ước gì có ảnh chụp về cái ngày khó tin đó: Mẹ đứng đầy kiêu hãnh, mặc bộ áo liền quần màu cam và cầm một chùm bong bóng nhiều màu sắc, đằng sau là bức tường trắng với những người cảnh sát cao lớn. Còn tôi, lúc đó đã cao hơn mẹ, ôm chầm lấy bà, sau đó cùng ăn bánh sinh nhật với mẹ và các bạn tù.
Trong những năm tiếp theo, mẹ dường như đã cai rượu thêm một lần nữa, mặc dù tôi vẫn thận trọng, cố né tránh cái nguồn gốc gây ra nỗi đau trong tôi suốt thời thơ ấu. Nhưng sự tránh né của tôi đã làm tổn hại mối quan hệ giữa hai mẹ con. Có một cuộc chiến ngầm diễn ra trong tôi, giữa lý trí và con tim. Lý trí thúc đẩy tôi giữ khoảng cách, nhưng con tim tôi thì chưa bao giờ ngừng yêu thương mẹ.
Sau cùng thì tôi vẫn yêu quý mẹ. Mẹ tốt bụng, biết quan tâm và yêu thương mọi người. Hằng năm vào lễ Tạ Ơn, mặc cho những vấn đề tài chính và các thói quen xấu, mẹ tôi vẫn tổ chức tiệc cho những người còn kém may mắn hơn cả chúng tôi. Một nhà thờ địa phương đã cho bà mượn bếp ăn và khu tập thể thao. Một nhóm hướng đạo sinh hỗ trợ sắp xếp bàn ghế. Hai cửa hàng tạp hóa quyên tặng gà tây, thịt hun khói, khoai tây nghiền đóng hộp, quả nam việt quất đóng hộp, nước sốt và nước ngọt. Một người thợ may ủng hộ khăn trải bàn và khăn ăn. Còn các thành viên khác trong nhà thờ mang đến đĩa ăn và muỗng nĩa. Mỗi năm, mẹ tôi gác qua những vấn đề cá nhân và lo liệu bữa ăn cho hơn 200 người trong 106 | T r a n g
không gian của nhà thờ. Lòng trắc ẩn của bà không chỉ giới hạn trong ngày lễ, nó như một bóng đèn nghìn wat trong chiếc hộp đen, liên tục tỏa ánh sáng qua những khe hở – và những gì mẹ cần là lý do để mang ánh sáng này tỏa ra xung quanh.
Cuộc khủng hoảng cảm giác thuộc về
Khi bắt đầu đối mặt với của cải dư thừa, chúng ta thường đối mặt với những sự thật sâu xa và bất ngờ. Sự thật thì đơn giản, mà cái gì đơn giản thì cũng không dễ dàng. Rất dễ để giấu đi những khiếm khuyết, những lời biện hộ và tài sản của mình, nhưng điều này cản trở chúng ta sống một cuộc đời hòa hợp với sự thật.
Chúng ta che giấu bởi đối mặt với sự thật ta không hoàn hảo, ta bị rạn nứt là điều quá sức chịu đựng. Vì vậy chúng ta tạo ra một bộ mặt và đắp xây lên đó lời dối trá, sự cường điệu, những thứ không phù hợp với thực tế. Càng phức tạp hóa cuộc sống với những điều không thực, chúng ta càng cảm thấy lo lắng và chán nản. Chúng ta càng phải đơn giản hóa, bởi vì sự đơn giản phơi bày sự thật bị chôn vùi bên dưới sự dối trá phức tạp.
Khi tôi trò chuyện với nhà báo Johann Hari về cuốn sách của anh Lost Connections: Uncovering the Real Causes of Depression – and the Unexpected Solutions (tạm dịch: Mất kết nối: Khám phá nguyên nhân thật sự của trầm cảm – và những giải pháp không mong đợi), anh giải thích rằng chúng ta không gặp vấn đề với trầm cảm và lo lắng nhiều như chúng ta bị khủng hoảng về ý nghĩa cuộc sống. Quyển sách của Hari nêu lên chín 107 | T r a n g
nguyên nhân gây ra trầm cảm, chỉ hai trong số đó liên quan đến yếu tố
sinh học của con người, còn các yếu tố chính làm gia tăng nạn trầm cảm ở thế giới phương Tây trong suốt thế kỷ qua đều liên quan đến việc mất kết nối với một đời sống ý nghĩa.
Rõ ràng đây là trường hợp của mẹ tôi. Chứng trầm cảm và nghiện rượu của bà tái phát khi bà cảm thấy mất kết nối với công việc, với những người xung quanh và các giá trị ý nghĩa (ba trong số chín nguyên nhân Hari đã đưa ra), mà điều này đã dẫn đến mất niềm tin (cũng là một nguyên nhân khác). Tuy nhiên, có những lúc bà sẵn sàng bỏ rượu, nhưng mỗi lần như vậy đều không phải là mẹ tôi trốn khỏi rượu bia, mà bởi vì bà thấy điều gì đó ý nghĩa đang ở phía trước. “Ngược lại với nghiện không phải là tỉnh táo”, Hari nói, “mà ngược lại với nghiện là cảm giác kết nối”.
Tôi từng có dịp nói chuyện với ông Pete Buttigieg – Thị trưởng của thành phố South Bend, Indiana – về chủ đề này trong chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2020 của ông. Giống như tôi, ông ấy đến từ một thành phố
công nghiệp vùng Trung Tây nước Mỹ, cũng trải qua thời gian khó khăn từ khi ngành công nghiệp suy thoái. Thời điểm ấy đã gây ra hàng loạt vấn đề cho người dân trong thành phố, từ gia tăng tỷ lệ tội phạm, lạm dụng thuốc gây nghiện đến thất nghiệp. Có một điều ông nhận ra sau khi tiếp xúc với hàng nghìn người dân, một khái niệm gọi là “cuộc khủng hoảng cảm giác thuộc về”. Bạn thấy đấy, khi mọi thứ ở South Bend có vẻ
tốt đẹp, mọi người cảm thấy như họ thuộc về một điều gì đó tuyệt vời hơn bản thân mình. Họ thuộc về một lực lượng lao động và một cộng 108 | T r a n g
đồng mang lại cho họ niềm hy vọng về tương lai. Chỉ khi họ mất hy vọng thì nỗi tuyệt vọng mới len lỏi vào. Và khi nỗi tuyệt vọng chiếm lĩnh, chúng ta nhận thức sai lầm về thế giới xung quanh – giống như câu nói
“chẳng còn gì có ý nghĩa nữa, mọi thứ không thể tốt đẹp lên được, vì thế
tôi cũng từ bỏ”.
Đó là những gì xảy ra với mẹ tôi. Thay vì đối diện với sự thật rằng cuộc sống khó khăn, và mọi thứ có ý nghĩa đều đi kèm với một vài thử thách, bà lại theo thuyết hư vô và phủ nhận mọi thứ. “Bởi vì chúng ta nghèo, bởi vì thời điểm này khó khăn, bởi vì chúng ta không có những gì mình muốn”, bà đã nghĩ, “nên rượu là một lối thoát khỏi niềm đau”. Chúng ta đều trở thành nạn nhân của suy nghĩ này ở vài thời điểm trong đời.
Chúng ta tìm một lối thoát êm ái bởi việc nhìn vào sự thật khiến ta thêm rối loạn.
Jason Segedy – nhà quy hoạch đô thị cho thành phố Akron, Ohio, nơi cũng phải đối mặt với nhiều thách thức khi ngành công nghiệp suy thoái từ những năm 1970 – đã chia sẻ lý do tại sao vấn đề này không đơn thuần nằm ở khía cạnh kinh tế: “Vấn đề không phải là các thành phố này không có của cải hay hoạt động kinh tế gì, cũng không phải do không có công việc hay không có cơ hội. Vấn đề là sự chênh lệch về địa lý giữa vùng cận lõi đô thị và các vùng ngoại ô”. Nói cách khác, chúng ta trở nên mất kết nối vì nhiều lý do, cả nghĩa đen (về địa lý) và nghĩa bóng (về mối quan hệ giữa người với người).
109 | T r a n g
Rõ ràng, sự thiếu kết nối này không chỉ diễn ra ở khu công nghiệp vùng Trung Tây. Chúng ta thấy cả xã hội cũng mất kết nối như thế, mà không chỉ ở những khu dân cư nghèo như khu phố tôi từng lớn lên. Nhà môi trường học Bill McKibben, tác giả cuốn sách Deep Economy: The Wealth of Communities and the Durable Future (tạm dịch: Nền kinh tế sâu sắc: Sự
giàu có của các cộng đồng và tương lai bền vững), đã phát hiện ra khi diện tích sàn xây dựng trên đầu người tăng lên thì số lượng bạn bè thân thiết của cư dân nơi đó giảm đi. Điều này nghĩa là, khi chúng ta có những ngôi nhà lớn hơn, địa vị cao hơn và nhiều tài sản hơn, chúng ta thường trở nên xa rời với những điều khiến ta cảm thấy mình đang sống: tính cộng đồng, sự hợp tác, việc giao tiếp, tham gia giải quyết vấn đề và những trải nghiệm phong phú.