Chúng ta cần nói một chút về sự xấu hổ cũng như cảm giác tội lỗi. Mặc dù hai khái niệm này thường xuyên được sử dụng thay thế cho nhau, nhưng về cơ bản chúng khác nhau. Cảm giác tội lỗi cho chúng ta biết về
hành động của mình: Chúng ta đã vi phạm quy tắc, làm tổn thương cảm xúc của ai đó, hay có hành động không phù hợp với lý tưởng của mình và giờ chúng ta thấy tệ về điều đó. Nhưng xấu hổ nói về con người của chúng ta, về danh tính của chúng ta.
Theo Mary C. Lamia, một cây viết của tờ báo Psychology Today, nói rằng:
“Xấu hổ cho bạn cảm nhận về một trạng thái nội tâm của sự kém cỏi, thất vọng và hối tiếc”. Đó là lý do tại sao những sự thật bị ẩn giấu thì rất khó để nói ra. Chúng ta nghĩ rằng nếu tiết lộ chúng, thì ta cũng bộc lộ sự
kém cỏi và bất lực, khiến ta dễ bị tổn thương và cảm thấy yếu đuối hơn.
Nhưng nói ra sự thật là cách chúng ta đạt được tự do. Điều đó có thể
không thoải mái, nhưng cảm thấy khó chịu thì còn tốt hơn là thấy xấu hổ, vì cảm giác khó chịu sẽ tan biến theo thời gian nhưng nỗi xấu hổ thì vẫn tồn tại và lớn dần lên.
127 | T r a n g
Trong khi chúng ta có thể thú nhận lỗi lầm và các quyết định tồi tệ để
vượt qua cảm giác tội lỗi – “Tôi thừa nhận là tôi đã sai, bây giờ hãy bỏ
qua và tiếp tục” – nhưng nỗi xấu hổ có thể vẫn còn sau lời thú tội bởi vì giờ đây thế giới đã biết sự thật – “Tôi không phải là con người như tôi đã từng giả vờ”. Và nếu mọi người biết sự thật này, chúng ta ngay lập tức tin rằng ta ít đặc biệt hơn con người hoàn hảo mà ta đã dựng xây. Vấn đề
sẽ càng thêm tồi tệ vì cú ngã khỏi kỳ vọng của người khác khiến ta thấy mình không còn ý nghĩa, mà đó là nhu cầu cơ bản của con người.
Mặc dù mọi người đều đạt được ý nghĩa theo nhiều cách khác nhau, nhưng không phải tất cả các con đường đều đúng (và cũng không phải đều có hại). Có những cách tốt và không tốt để ta cảm thấy mình có giá trị, mình độc nhất hoặc đặc biệt.
Và ngạc nhiên là con đường đúng đắn cũng là con đường khó khăn: Tìm được ý nghĩa.
Gần đây, con gái Ella của tôi đã ghi được hai bàn thắng cho đội bóng của con bé. Sau khi trận đấu kết thúc, tôi và mẹ Ella đã khen ngợi kỹ năng của con, nhưng chúng tôi cẩn trọng không khen ngợi con bé có tài năng thiên bẩm. “Con chơi trận đấu này thật tuyệt vời” có sức mạnh hơn “Con rất giỏi” – ca ngợi hành động của con, rồi đến nhận xét về năng khiếu của con. Bởi vì lời khen cụ thể thúc đẩy cho những ý nghĩa tốt đẹp, nên chúng tôi giải thích chuyện Ella thi đấu tuyệt vời như thế nào, dẫn ra các ví dụ cụ thể về những gì con đã làm, cách con làm điều đó, và vì sao bố
128 | T r a n g
mẹ tự hào về hành động của con. Theo thời gian, ta tìm thấy được ý nghĩa về giá trị bản thân nhiều hơn khi ta ý thức về năng lực, thành tích và mục đích của mình từ những nỗ lực tự thân. Một năm sau nữa, Ella sẽ chơi bóng giỏi hơn, và con bé sẽ có cảm giác vững chắc về giá trị bản thân lâu dài.
SỰ KHÓ CHỊU LÀ NƠI SỰ THẬT HIỆN DIỆN – NÓ PHƠI BÀY NHỮNG SAI SÓT, NHỮNG ĐIỀU KHÔNG CHÍNH XÁC, NHỮNG GÌ BẤT HỢP LÝ. SỰ
THOẢI MÁI LÀ MỘT LỜI DỐI TRÁ.
Còn con đường ngược lại, tức là không tìm thấy ý nghĩa, sẽ được phủ lên bằng những thỏa mãn tức thời. Loại ý nghĩa này chỉ thoáng qua, khiến ta có những hành vi độc hại để duy trì sự chú ý: “Này, hãy nhìn tôi này!”
– cứ như thể la hét đủ lớn sẽ khiến chúng ta quan trọng hơn vậy. Sau đó, khi không thể hét nữa, chúng ta làm ra những trò ngớ ngẩn: đăng bài trên Facebook khi say xỉn, các dòng tweet chơi trội hoặc các bức ảnh khoe thân lên Instagram. Không có cái nào phục vụ cho mục đích tốt đẹp.
Đến cuối cùng, khi không còn tìm kiếm ý nghĩa đúng đắn, chúng ta đẩy bản thân về những thứ có hại. Bước qua ranh giới đạo đức và luân lý, chúng ta tự làm hại bản thân, dùng lời lẽ lăng mạ và thậm chí bạo lực.
Đây là cách thức để bạn cảm thấy mình quan trọng trong một thời điểm, nhưng những ý nghĩa ngắn hạn này nhanh chóng biến mất. Đó là vì sự
hài lòng tức thời không phải là sự hài lòng thực sự, nó không bền lâu.
129 | T r a n g
Chắc chắn, hành vi tìm kiếm sự chú ý sẽ thu hút rất nhiều sự chú ý. Giống như khi xảy ra một vụ va chạm xe hơi, người qua đường không thể giúp đỡ gì ngoài việc giảm tốc độ và nhìn đống đổ nát, họ cũng không để tâm đến việc dọn dẹp hiện trường sau tai nạn, và điều này càng khiến người tìm kiếm sự chú ý cảm thấy trống rỗng, đơn độc và càng bị thúc đẩy bởi cái cảm giác tầm thường đã kích động hành vi của họ ngay từ đầu. Đương nhiên điều này chỉ làm tăng thêm sự xấu hổ mà họ đã tìm cách tránh né.
Xấu hổ không phải lúc nào cũng xấu. Trong chừng mực nào đó nỗi xấu hổ cũng hữu ích vì nó thúc đẩy bạn cố gắng hết sức. Có những lúc bạn hoàn toàn cảm thấy đáng xấu hổ, cụ thể là khi bạn liên tục hành động ngược lại lợi ích của bản thân trong tương lai. Nếu bạn muốn trở thành một nhà văn nhưng không bao giờ viết, nếu bạn khao khát lấy lại vóc dáng cân đối nhưng không tập thể dục, nếu bạn hy vọng được thăng chức nhưng không sẵn sàng làm việc, thì xấu hổ là một phản ứng tự
nhiên. Đó là một hình phạt cảm xúc khi bạn liên tục làm điều sai quấy.
Thật không may, phản ứng xấu hổ tự nhiên thường không điều chỉnh hành động của một người, mà nó khiến họ rút lui, lùi lại, ưu tư và phủ
nhận vấn đề thậm chí vẫn còn tồn tại. Chu kỳ thất bại này, nếu diễn ra một cách nhất quán, sẽ khiến ta hối tiếc về hành động trong quá khứ và tuyệt vọng về tương lai.
Chìa khóa để đối mặt với nỗi xấu hổ là tìm thấy ý nghĩa không phải ở
tính cách bạn thể hiện hoặc con người bạn, mà là ở phiên bản tốt đẹp 130 | T r a n g
nhất của bạn, sau đó hòa hợp hành động của bạn với phiên bản tốt nhất đó. Hãy bắt đầu từ việc thừa nhận những hành vi xấu, điều này giúp bạn đối diện với cảm giác tội lỗi luôn hiện hữu. Nhưng sau đó bạn phải tiến xa hơn, bạn phải bỏ thói che giấu. Bạn phải sẵn sàng chịu khổ vượt qua nỗi khổ, cả khi nó không vui vẻ, không thú vị cũng chẳng hào hứng. Bạn phải cư xử để khiến bản thân bạn trong tương lai thấy tự hào. Không phải con người tương lai của người khác mà là con người tương lai của chính bạn, bởi vì sống theo lý tưởng của người khác là bước đầu tiên làm cho nỗi xấu hổ xuất hiện.
Giống như nhiều người khác, bạn đã nói dối vô số lần. Bạn đã mắc sai lầm và có những quyết định tệ hại. Nhưng hãy tiến về phía trước, bạn không cần phải là một kẻ nói dối. Bạn tốt hơn thế. Bạn có khả năng trung thực với bản thân và người khác, có khả năng quan tâm đến sự thật. Bởi vì nếu bạn không hướng về sự thật, bạn sẽ không quan tâm đến bất cứ
điều gì ngoài chính mình. Như vậy, nếu bạn thật sự quan tâm đến người khác, bạn phải quan tâm đến sự thật. Không còn cách nào hơn.
Cá nhân tôi cũng từng có những quyết định tồi tệ trong đời. Tôi đã lười biếng hành động. Tôi đã nói dối. Tôi thậm chí còn lừa dối người vợ đầu tiên của mình. Nhưng quá khứ không thể sánh với tương lai, và tôi không nhất nhiết phải là con người mà tôi đã từng. Tôi có thể học từ con người ấy và cảm kích – không cần tự hào, chỉ cần biết ơn – về những lỗi lầm khi xưa mà không cần lặp lại chúng.
131 | T r a n g
Một số câu hỏi đáng cân nhắc trước khi chúng ta tiếp tục: Bạn có xấu hổ
về chuyện nhảy việc bởi những gì người khác nghĩ về quyết định của bạn, hay bạn có đang chạy trốn khỏi điều gì đó? Bạn có xấu hổ về cơ thể mình bởi quan niệm về cái đẹp của người khác, hay bạn không đủ thon gọn như bạn biết bạn nên thế? Bạn có xấu hổ về thành quả sáng tạo của mình bởi vì người tiếp theo “năng suất” hơn, hoặc bạn nhận thấy mình có thể
làm tốt hơn nữa? Bạn có xấu hổ khi chưa kết hôn như xã hội đã kỳ vọng, hay bạn đang tìm kiếm một người bạn đời mà bạn có thể chia sẻ cuộc sống của mình?
Những câu hỏi này không có câu trả lời chung. Chỉ có bạn mới có câu trả
lời phù hợp cho mình vì những gì không đúng với bạn lại có thể hoàn toàn bình thường với tôi, và ngược lại. Vì vậy, tốt hơn chúng ta không cần mất quá nhiều thời gian để cho kỳ vọng của người khác định hình những mong muốn, hành vi và sau cùng là cuộc sống của chúng ta. Điều này sẽ luôn dẫn đến cảm giác tội lỗi và xấu hổ vì chúng ta không bao giờ
có thể sống theo các giá trị của người khác. Miễn là bạn không làm hại ai, bạn chỉ cần sống phù hợp với tiêu chuẩn của mình, còn những thứ
khác đều sẽ làm bạn khó chịu. Nói dễ hiểu hơn: Khi bạn sống một cuộc đời hòa hợp, bạn không bao giờ phải lo lắng dọn dẹp quá khứ của mình.
Khi sự thật có giá trị hơn im lặng
Không phải tất cả sự thật đều cần thiết như nhau. Chúng ta thường nhầm lẫn sự thật với minh bạch và cởi mở. Mặc dù cả ba đều là một hình 132 | T r a n g
thức của việc nói thật, nhưng chúng khác nhau ở những khía cạnh quan trọng và chúng ta không thể kết hợp chúng lại với nhau.
Chúng ta thường nghe các chính trị gia nói về “một chế độ quản lý minh bạch”, nhưng chúng ta không thực sự mong chính phủ hoàn toàn minh bạch, vì vài thứ, ví dụ như mật mã phóng bom hạt nhân, phải được giữ
bí mật để bảo vệ chúng ta khỏi kẻ xấu. Những gì chúng ta muốn là một chính phủ trung thực và có trách nhiệm. Cuộc sống cá nhân của chúng ta cũng vậy. Nếu chúng ta hoàn toàn minh bạch nghĩa là tôi sẽ thoải mái viết địa chỉ nhà riêng, số an sinh xã hội, tên thời con gái của mẹ tôi vào đây, nhưng những chi tiết đó không cần thiết cho cuốn sách mà còn nguy hại cho tôi.
Đôi khi sự cởi mở cũng có thể đi quá xa. Nếu tôi đi khắp nơi và nói với từng người tôi nghĩ gì về trang phục và cách chọn món ăn của họ, tôi sẽ
“cởi mở” theo kiểu đáng ghét, và tôi cũng là một kẻ ngốc. Hầu hết những điều này đều không nên nói ra vì chúng gây tổn hại một cách không cần thiết, hoặc vì cái giá phải trả quá cao, hay vì chúng không phục vụ lợi ích tốt đẹp hơn (hoặc thường là cả ba điều trên).
SỰ HÀI LÒNG TỨC THỜI KHÔNG PHẢI LÀ SỰ HÀI LÒNG THỰC SỰ, NÓ
KHÔNG BỀN LÂU
Nhưng như vậy không có nghĩa là bạn nên nói dối nếu ai đó đến gần bạn và hỏi: “Bạn nghĩ sao về chiếc áo mới của tôi?”. Khi đó, bạn vẫn có thể
133 | T r a n g
trung thực nhưng đừng làm họ buồn lòng vì quá cởi mở. Chúng ta không cần phải quá thật thà.
Cũng có một số sự thật không đáng để nói ra vì cái giá quá đắt. Nếu tôi nói với bạn tôi là người của Đảng Cộng Hòa thì một nửa người Mỹ sẽ bỏ
qua quyển sách này, tương tự nếu tôi nói tôi là người của Đảng Dân Chủ.
(Thực sự tôi là người trung lập đã được xác nhận, và điều này cũng khiến tôi trả giá một ít). Quan điểm chính trị của tôi chẳng liên quan gì đến thông điệp mà tôi cố gắng truyền tải trong quyển sách này và chúng còn cản trở một sự thật lớn lao hơn: Tôi không cố gắng thể hiện một hệ tư
tưởng chính trị, tôi cố gắng truyền đạt các ý tưởng để bạn đọc có thể hiểu về một cách sống có ý nghĩa hơn dù quan điểm chính trị của bạn có như
thế nào đi nữa.
Hoặc nếu tôi nói với bạn rằng tôi không thích hành tây, bãi biển và trẻ
em thì sao? Thậm chí nếu là như vậy (tôi không có nghĩa vụ phải khai báo), thì thừa nhận điều đó trong quyển sách này có nhằm phục vụ cho điều tốt đẹp hơn? Một số sự thật tốt hơn là không nên nói ra bởi vì chúng làm nhiễu loạn thông tin và cản trở những điều ý nghĩa. Bạn của tôi, nhà văn Nate Green đã từng nói rằng: “Chỉ nói khi lời nói của bạn đáng giá hơn sự im lặng”. Nếu chúng ta sống theo phương châm đó, chúng ta sẽ
là người giỏi lắng nghe, và mỗi lời nói của chúng ta sẽ có sức hút hơn mỗi khi được thốt ra.
134 | T r a n g
Cũng có lúc im lặng là một câu trả lời sai. Một số sự thật chúng ta nhất định phải đối mặt nếu muốn sống một cuộc đời trọn vẹn. Những sự thật nào trong cuộc đời của bạn mà bạn sợ phải thừa nhận công khai nhưng điều đó cuối cùng sẽ giúp cuộc sống của bạn tốt đẹp hơn? Ban đầu, bạn cảm thấy nhẫn tâm hoặc thậm chí ích kỷ để thú nhận những sự thật đó – và thật khó chịu để thừa nhận bạn đang sống một cuộc đời không phù hợp với con người mà bạn muốn trở thành – nhưng đó là cách duy nhất để bạn trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.