“Bạn lấy ý tưởng đó ở đâu vậy?” là một câu hỏi phổ biến giữa các nhà sáng tạo với nhau. Nhưng tôi luôn cảm thấy buồn cười. Khi được hỏi, tôi thường trả lời trung thực nhất có thể: “Từ cuộc sống”.
Sự trải nghiệm làm nên sáng tạo. Hồi những năm hai mươi tuổi, tôi đã viết tiểu thuyết vì cuộc sống của tôi quá tầm thường đến nỗi chẳng có gì để viết về nó. Do đó, hầu hết những câu chuyện tôi viết chỉ toàn là bịa đặt và không đáng đọc. Tuy nhiên theo thời gian, tôi tạo ra một số thay đổi trong cuộc sống mà chúng đáng được chia sẻ cho mọi người: rời bỏ
297 | T r a n g
sự nghiệp ở công ty, ly hôn, bỏ đi phần lớn của cải vật chất, nuôi dưỡng các mối quan hệ mới, khám phá những sở thích mới. Và tôi đã quan sát những thay đổi này bằng cách viết ra những bài học cuộc sống của mình.
Nếu tôi là diễn viên hài độc thoại, tôi sẽ tìm cách để kể chuyện cười về
nỗi đau và tổn thương của mình. Nếu tôi là một kiến trúc sư, tôi có thể
lấy cảm hứng từ những cuộc đấu tranh nội tâm để thiết kế ngôi nhà.
Cũng giống với bất kỳ nghề sáng tạo nào, chúng ta sử dụng những sự
kiện trong cuộc sống và những diễn biến của thế giới xung quanh để làm nên sự sáng tạo, cả trực tiếp và gián tiếp.
Tuy vậy, điều đó không có nghĩa nhà làm phim Martin Scorsese phải ở
trong đám đông, hay diễn viên Jim Carrey phải là một thám tử thực sự.
Những nhà sáng tạo này thể hiện cuộc sống sâu sắc thông qua công việc của họ, và họ sử dụng những mảnh lưới trải nghiệm để dệt nên sự sáng tạo của mình. Nghệ thuật và tầm nhìn được biểu hiện khác nhau ở từng nhà sáng tạo, nhưng kết quả cuối cùng đều giống nhau: Những vấn đề
trong cuộc sống thường được họ phản ánh trong sáng tạo.
Tất cả chúng ta đều khao khát sáng tạo, đây là nhu cầu của con người, nhưng chúng ta không thể tạo ra bất cứ thứ gì từ hư vô. Chúng ta phải sống một cuộc sống đáng để chia sẻ. Không phải là một cuộc sống hoàn mỹ hay không tỳ vết, mà là cuộc sống trung thực, một cuộc sống luôn học hỏi để người khác có thể tìm thấy kiến thức từ trải nghiệm của mình.
Nói tóm lại: Viết lách thì rất tốt, nhưng đừng viết những câu chuyện bịa thay cho việc thực sự sống trong chúng.
298 | T r a n g
Sự hoàn hảo là kẻ thù
Nhà tư tưởng Pháp Voltaire từng nhận xét: “Đừng để sự hoàn hảo là kẻ
thù của những điều tốt đẹp”. Đúng là khi sáng tạo, chúng ta đều muốn nỗ lực hết mình. Chúng ta muốn có thể nhìn vào gương và thành thật tuyên bố: “Tôi đã làm những gì tốt nhất có thể với những nguồn lực mà tôi có trong thời điểm đó”. Nhưng chúng ta không nên kỳ vọng sự hoàn hảo.
Khái niệm “tốt nhất trong khả năng của tôi” thường thay đổi theo thời gian. Bài viết “hay” nhất của tôi cách đây hai mươi năm có thể trở nên rất tầm thường vào hôm nay – dù tôi sẽ không có được ngày hôm nay nếu không có những năm tháng tầm thường đó. Điều này thoáng nghe có vẻ mất động lực, nhưng tôi muốn khẳng định ngược lại: Bạn có quyền
“đủ tốt” vào ngày hôm nay, hay như tác giả Becky Beaupre Gillespie nói:
“đủ tốt là một sự hoàn hảo mới”.
Về phương diện này, sáng tạo cũng giống việc bạn đi tập gym. Bạn mong muốn có một thân hình cân đối và cơ bắp, nhưng cách duy nhất để đạt được mục tiêu là bạn phải luyện tập mỗi ngày và xây dựng cơ thể dựa trên tiến độ của những ngày trước đó. Bạn có thể không bao giờ phát triển được vóc dáng “hoàn hảo”, cũng giống như không bao giờ vẽ được bức tranh toàn mỹ hay viết nên ứng dụng hoàn hảo, nhưng cái tốt “nhất”
của bạn sẽ tiếp tục tốt hơn khi bạn dành thời gian cho nó.
299 | T r a n g
Bắt tay vào công việc thì tốt hơn cái ý nghĩ hoàn hảo bị mắc kẹt trong đầu bạn. Tác giả Elizabeth Gilbert viết trong quyển sách Big Magic: Creative Living Beyond Fear (tạm dịch: Điều kỳ diệu lớn lao: Cuộc sống sáng tạo vượt lên nỗi sợ hãi) của bà rằng: “Dù bạn dành bao nhiêu thời gian để cố
gắng tạo ra điều hoàn mỹ, sẽ luôn có ai đó có thể tìm ra sai sót trong đó.
(Bạn biết đấy, có những người vẫn băn khoăn về các bản giao hưởng của Beethoven). Tại vài thời điểm, bạn thực sự chỉ cần hoàn thành công việc và buông, rồi bạn có thể tiếp tục làm những công việc khác với trái tim vui vẻ và nhiệt huyết”.
Được rồi, bây giờ giả sử bạn đã đạt đến mức mà sẵn sàng chia sẻ âm nhạc, bức tranh hoặc phần mềm của mình với thế giới. Bạn đã dành hàng giờ
và cố gắng vượt lên mọi nỗi vất vả, bạn đã thu nhận phản hồi từ những người đáng tin cậy để cải thiện công việc của mình, và bạn đã nhìn vào gương mà thừa nhận rằng dù tác phẩm của bạn không hoàn hảo nhưng đây là điều tốt nhất bạn có thể làm vào thời điểm này. Điều này thật tuyệt vời. Xin chúc mừng bạn!
Hãy dành một chút thời gian để suy nghĩ xem điều đó nghĩa là gì. Hãy nhìn xung quanh, bạn biết có bao nhiêu người đã viết sách, thu âm album hay vẽ tranh? Năm người? Hay ít hơn thế? Nếu bạn giống như hầu hết mọi người, bạn là người duy nhất đã hoàn thành những việc bạn làm và chứng kiến nó từ đầu đến cuối. Đó là điều mà bạn đáng để tự hào.
Sáng tạo mới của bạn có khả năng trở thành tài sản cho cuộc đời của bạn.
Không điều gì có thể lấy đi của bạn, không phải việc bạn bị thất nghiệp, 300 | T r a n g
không phải là hình huống khẩn cấp trong gia đình hay thời điểm kinh tế
khó khăn. Điều bạn sáng tạo nên mãi mãi là của bạn, là tài sản của cuộc đời, cho dù nó có nằm trong ngăn kéo cả thập kỷ. Mà sẽ không như vậy, vì sự sáng tạo xứng đáng được chia sẻ.
Vi-rút mang tên “viral”
Bạn sẽ làm gì với điều bạn vừa sáng tạo? Tốt nhất là bạn nên chia sẻ nó với những người quan tâm, có phải không? Nhưng làm cách nào bạn tìm những người đó? Làm cách nào bạn kết nối với khán giả của mình? Làm thế nào để thế giới biết về sáng tạo của bạn?
Để trả lời những câu hỏi này, trước hết chúng ta cần thảo luận về một trong những quan niệm sai lầm nhất của xã hội ngày nay: Để chia sẻ công việc của bạn với thế giới, bạn phải làm nó “viral” (lan truyền). Trong thế
giới được định hướng bởi trực tuyến, tính viral hấp dẫn đến mức mọi người sáng tạo đều muốn có. Nhưng tôi muốn khuyến khích bạn phấn đấu cho một điều khác.
Mong muốn viral là trái với tự nhiên. Chúng ta đều muốn tránh vi-rút, chúng ta rửa tay, ho vào khuỷu tay để tránh lây lan và tránh tiếp xúc với người bệnh. Nhưng khi nói đến tiếp cận khán giả, chúng ta tìm kiếm những khoảnh khắc lan truyền mà không nhận ra loại chú ý này cũng là một căn bệnh. Những nội dung viral chỉ là được cắt ghép tốt, theo định nghĩa thì nó không có giá trị gì. Các nội dung viral có sức hấp dẫn ngay lập tức, nhưng thiếu sức sống về lâu dài.
301 | T r a n g
Hãy suy nghĩ về nó. Điều gì thực sự lan truyền? Những bức ảnh chụp mông trên Instagram, các đoạn phim đánh nhau của Worldstar, video Youtube về tai nạn xe, các dòng trạng thái kích động, những cuộc tranh cãi không hồi kết, các tiêu đề của kênh giải trí TMZ.
Hầu hết những khoảnh khắc viral đều biến mất nhanh chóng như khi chúng xuất hiện, và dấu ấn ngắn ngủi này không tạo nên những điều tốt đẹp hơn. Và ngay cả một quyển sách chất lượng cao hiếm hoi, album hay một bài TED Talk cũng vậy. Sự lan tỏa của nó chỉ đơn thuần là kết quả
của một sự khôn khéo đặc biệt.
Có lúc nào bạn ngừng lại để xem xét vì sao chúng ta cố gắng để lan truyền không? Có lý do gì chúng ta cố gắng tạo ra một video viral, một bài đăng được chia sẻ rộng rãi, một trạng thái được đăng lại nhiều lần? Hay chúng ta chỉ như chú chó phản xạ có điều kiện của bác sĩ Pavlov, làm theo theo mệnh lệnh để được chú ý?
Có thể tôi bị dị ứng với viên thuốc ma thuật, nhưng thành công của tôi đã không xảy ra chỉ sau một đêm, hay một sớm một chiều. Nó đến trong từng sáng tạo một, trong từng dấu ấn nhỏ. Với tôi, tôi chưa bao giờ có thứ gì được “viral”. Và dĩ nhiên, tôi không cần phải lan truyền và bạn cũng vậy. Chắc chắn, việc lan truyền sẽ mang đến một lượng lớn người theo dõi cho bạn, những cái nhấp chuột, những lượt xem và bình luận, nhưng đó có phải là kiểu chú ý mà bạn muốn không? Họ có phải là khán giả gắn bó không? Họ có luôn theo dõi không? Đó có phải mối quan hệ
302 | T r a n g
tương hỗ không? Hay việc lan truyền giống như tổ chức một bữa tiệc trong quán bar mở? Mọi người chắc chắn sẽ xuất hiện, nhưng điều gì sẽ
giữ họ ở đó khi những chai rượu miễn phí đã cạn?
Tuy nhiên, có một giải pháp thay thế. Thay vì phải lan truyền, tôi tập trung vào một điều duy nhất: tăng giá trị. Theo thói quen, trước mỗi dòng trạng thái tôi gửi đi, mỗi podcast tôi ghi âm, mỗi quyển sách tôi viết, tôi tự hỏi “Nó có làm tăng giá trị không?”. Nếu không, nó không đáng để chia sẻ, cho dù nó có thể thu hút được bao nhiêu sự chú ý đi nữa.
Các sản phẩm sáng tạo thực sự được không tạo ra cho sự chú ý, mà được tạo ra vì nó có giá trị để chia sẻ với thế giới.
Khi nói về tiếp cận khán giả, việc tăng thêm giá trị là cách duy nhất để có được kết quả lâu dài, và đó là một trong số những cách để xây dựng lòng tin. Khi mọi người tin tưởng bạn, họ mong muốn chia sẻ thông điệp của bạn với người xung quanh vì bản chất con người luôn muốn chia sẻ giá trị với người khác. Sự tin tưởng chứ không phải tính viral là chiến lược tốt nhất để lan tỏa công việc của bạn. Nếu không, kết quả của bạn chỉ là những cú nhấp chuột.