Tôi có công việc thực thụ đầu tiên vào mùa hè năm 13 tuổi. Tôi bán kẹo bông tại công viên giải trí Americana ở ngoại ô Middletown, Ohio.
Nhưng xét cho kỹ thì tôi đã làm việc từ 10 năm trước đó. Khi ấy, hai mẹ
con vừa chuyển đến American Village, khu căn hộ gồm hàng chục tòa nhà màu nâu gạch, ngăn cách nhau bằng khoảng sân cỏ cháy, cách thành phố Dayton 32 km về phía nam. Căn hộ một phòng ngủ của chúng tôi được sơn màu be; thảm, tường và các thiết bị khác đều một màu đơn điệu.
Vài tuần trước sinh nhật 4 tuổi của mình, tôi đòi mua một nhân vật đồ
chơi trong Biệt đội lính Mỹ tại cửa hàng bách hóa. Mẹ tôi giải thích rằng chúng tôi không đủ tiền để trả cho cả hóa đơn và món đồ chơi mà tôi ao ước nên tôi phải đợi. Tôi chỉ mới 4 tuổi và tôi không hiểu gì về tiền, tài chính hay phải trì hoãn sự hài lòng, nhưng tôi nghĩ tôi có thể giải quyết được việc này. Chiều hôm đó, tôi xuống văn phòng chính của tòa nhà và nói rằng tôi cần một công việc. Sau khi thấy tôi chẳng có ý đùa giỡn, người phụ nữ sau quầy tiếp tân mỉm cười và thì thầm với đồng nghiệp.
Rồi bà hướng ánh mắt nhân từ về phía tôi.
“Được rồi, nếu cháu nhặt hết rác xung quanh các dãy nhà thì chúng ta sẽ
trả cho cháu một đô-la một tuần.”
266 | T r a n g
“Hai đô-la”, tôi trả lời.
“Sao chứ?”
“Con sẽ làm với mức giá hai đô-la một tuần.”
Cả hai người phụ nữ đều bật cười. Chẳng phải thằng bé này đang thương lượng mức lương sao?
“Hai đô-la hả?”, bà nói.
“Một đô cho mẹ cháu trả các hóa đơn, còn một đô để cháu mua đồ chơi.”
“Được. Chúc cháu mọi thứ tốt đẹp”, bà nói và bắt tay tôi để “ký kết thỏa thuận”.
Mùa hè năm đó, cứ mỗi cuối tuần, tôi mang đến một túi rác nhỏ chứa đầy hàng chục chai thủy tinh, giấy gói thực phẩm và giấy vụn, rồi mang về nhà hai đô-la, một cho mẹ và một cho tôi.
Hãy bỏ qua việc tôi bị trả lương quá thấp và việc vi phạm luật sử dụng lao động trẻ em, chúng ta hãy xem xét khía cạnh khôn ngoan mà tôi đã làm vào mùa hè năm ấy. Dù tôi chẳng biết về lập ngân sách, lạm phát hay các nguyên tắc tài chính đúng đắn, tôi vẫn đã tích lũy được những bài học giá trị làm nền tảng cho khát vọng sau này của mình. Tôi đã hiểu được thành quả của việc lao động chăm chỉ. Tôi đã học được rằng không thể lên đỉnh núi mà không băng qua thung lũng. Tôi đã học được rằng 267 | T r a n g
có thể kiếm thu thập bằng cách mang lại giá trị. Và tôi đã học được việc không cần dựa dẫm vào người khác.
Quan trọng nhất, tôi đã học về sức mạnh của việc đặt câu hỏi. Bạn thấy đó, nếu tôi không sẵn sàng hỏi xin “công việc” thì tôi không chỉ bỏ lỡ
chuyện kiếm tiền mà còn bỏ lỡ cả những kiến thức có thể thu được từ trải nghiệm đó.
Hóa ra là bất kỳ nỗ lực sáng tạo nào – có thể là viết sách, mở phòng tập yoga hay nướng bánh – rốt cuộc vẫn là những câu hỏi. Tất cả sự sáng tạo được sinh ra từ việc đặt câu hỏi liên tục, và những sáng tạo của chúng ta sẽ trả lời những câu hỏi đó.
Ai sẽ được lợi từ điều này?
Điều gì làm cho giải pháp của tôi thú vị và độc đáo?
Khi nào mới là thời điểm tốt nhất để sáng tạo?
Đâu là nhu cầu lớn nhất theo góc nhìn của tôi?
Tại sao vấn đề này chưa được giải quyết?
Bằng sự sáng tạo của mình, làm thế nào tôi có thể phục vụ người khác tốt hơn?
Tất cả các nghệ sĩ vĩ đại – cũng như các nhà lãnh đạo vĩ đại – đều cố gắng trả lời những câu hỏi này (và nhiều câu hỏi khác nữa). Hãy ghi nhớ điều 268 | T r a n g
đó khi bạn lao vào sự sáng tạo của mình. Sự sáng tạo có hiệu quả và sức mạnh nhất khi chúng giải quyết được những câu hỏi như trên. Đương nhiên, tùy theo thể loại sáng tạo mà câu trả lời sẽ có hình thức khác nhau.
Vài sự sáng tạo giải quyết vấn đề bằng phim ảnh, sách vở hay chương trình phát sóng, những cái khác thông qua việc kinh doanh, tình nguyện hoặc chỉ là lắng nghe. Bất kể bạn sử dụng hình thức sáng tạo nào để giải quyết vấn đề, các câu hỏi luôn là phần cốt lõi. Và khi chúng ta bắt tay vào làm,
sự sáng tạo sẽ bóc tách từng lớp câu hỏi và gợi ra những câu hỏi hay hơn.
Mọi việc đều là Sáng tạo
Chủ nghĩa tối giản không nhất thiết giúp bạn sáng tạo hơn, nhưng loại bỏ những thứ thừa thãi trong cuộc sống có thể giúp con người khám phá khía cạnh sáng tạo của họ. Trong suốt thời gian dài, tôi đã sống hai cuộc đời: Joshua công sở và Joshua đời tư. Có một Tôi Chính Danh, nguyên tắc và dường như hoàn hảo bên ngoài; và có một Tôi Sáng Tạo và bất toàn.
Cả hai trộn lẫn vào nhau như thủy tinh cọ xát vào bê tông. Vì thế, tôi đã giữ chúng tách biệt: Tôi Chính Danh chẳng nói về niềm yêu thích viết lách, và Tôi Sáng Tạo chê trách bản thân vì đã che giấu sự sáng tạo của mình với thế giới. Dường như cả hai bên đều thấy xấu hổ về nhau.
Tuy nhiên, điều tôi không nhận ra là cả hai cái Tôi đều trải nghiệm với sáng tạo. Khi tôi thăng tiến trong nghề nghiệp, cái Tôi Chính Danh sẽ
học về kỹ năng lãnh đạo, quản lý kinh doanh, thuyết trình trước đám 269 | T r a n g
đông và vô vàn kỹ năng khác phục vụ cho tương lai sáng tạo của tôi. Mặc dù vào thời điểm đó, chúng có vẻ như không thuộc lĩnh vực “sáng tạo”
điển hình, nhưng tôi đang tạo ra một phiên bản hiểu biết hơn về chính mình, và tôi giúp mọi người giải quyết vấn đề. Còn gì sáng tạo hơn thế?
Khi bạn nghĩ về những người “sáng tạo” điển hình, bạn sẽ nghĩ về những nghệ sĩ nổi tiếng như Agnes Martin hay Michelangelo, những nhà văn như Mary Karr hay F. Scott Fitzgerald, nhưng tôi cho rằng hầu hết những gì chúng ta đang theo đuổi đều ít nhiều có tính sáng tạo. Ví dụ, anh trai Jerome của tôi làm chế tạo mặt bàn ở nhà máy Cincinnati, anh không phải một nghệ sĩ theo đúng nghĩa, nhưng anh ấy chắc chắn là một người sáng tạo. Vợ tôi, Rebecca là một chuyên gia dinh dưỡng, làm việc với từng khách hàng để phát triển kế hoạch dinh dưỡng cá nhân nhằm cải thiện cuộc sống của họ, cô ấy không tạo ra một sản phẩm vật lý, nhưng cô ấy vẫn là một người sáng tạo. Còn bạn tôi, “Podcast Shawn” Harding, người biên tập sách, bài viết và các tập podcast của The Minimalists, dù anh ấy không phải là tác giả của những sản phẩm này nhưng anh đóng vai trò quan trọng trong quá trình sáng tạo, vì thế anh ấy cũng là người sáng tạo.
Dưới đây là một danh sách tạm về các công việc sáng tạo, trong đó có công việc bạn thường nghĩ nó không liên quan đến sáng tạo.
Nhiếp ảnh gia, nhà làm phim, họa sĩ minh họa, nhạc sĩ, ảo thuật gia, diễn giả, vũ công, tác giả truyện tranh, diễn viên, thợ gốm, đầu bếp, thợ nề, 270 | T r a n g
kiến trúc sư, kỹ sư, nhà phát triển, nhà xây dựng, nhà quy hoạch đô thị, nhà sản xuất, doanh nhân khởi nghiệp, thợ cơ khí, nhà thiết kế, cố vấn.
Điểm mấu chốt cần nhớ là: Bạn là người sáng tạo nếu bạn tạo ra thứ gì đó giải quyết vấn đề hoặc làm tăng giá trị cho người khác. Điều này quan trọng vì sáng tạo là một phần thiết yếu của một cuộc sống ý nghĩa. Tuy nhiên, để tạo ra thứ gì đáng giá, chúng ta không chỉ đơn giản nói về sáng tạo, chúng ta phải làm việc thật sự. Đáng tiếc, cũng có một loạt các rào cản ngăn trở sự sáng tạo của chúng ta. Đây cũng là lúc chúng ta cần đến chủ nghĩa tối giản để giúp dẹp bỏ những chướng ngại trên con đường sáng tạo của mình.