Tôi gặp Jason và Jennifer Kirkendoll lần đầu tiên là sau một sự kiện của The Minimalist. Họ kể rằng khi kết hôn vào năm 24 tuổi, họ tràn trề hy vọng về tương lai. Họ sống trong Giấc mơ Mỹ với bốn đứa trẻ, hai con chó, một con mèo, và một ngôi nhà gần Minneapolis. Jason làm việc cho một công ty bảo hiểm lớn, Jennifer ở nhà nội trợ.
Tuy nhiên theo thời gian, giấc mơ của họ dần biến thành một cơn ác mộng.
Ngôi nhà từng là niềm ao ước của họ giờ không còn vừa với lối sống ngày càng bành trướng. Vì thế họ phải tìm một ngôi nhà lớn hơn ở vùng ngoại ô xa xôi, gánh trên vai một khoản vay thế chấp hơn 30 năm và chấp nhận đoạn đường đi làm xa hơn.
Sự bành trướng không dừng lại ở ngôi nhà. Để giữ thể diện cho bản thân, vài năm họ lại mua xe mới một lần và lấp đầy tủ quần áo với những bộ
đồ hàng hiệu. Để giải tỏa sự lo lắng, họ đi mua sắm vào cuối tuần. Họ ăn rất nhiều đồ ăn nhanh, xem các chương trình giải trí vô thưởng vô phạt và làm bản thân xao nhãng với vô số thứ rác rưởi trên mạng, đánh đổi một cuộc sống ý nghĩa cho những điều phù phiếm.
Bấy nhiêu vẫn chưa đủ.
51 | T r a n g
Chưa đến 35 tuổi mà Jason và Jennifer đã ngập chìm trong nhiều vấn đề, nghiêm trọng nhất là những rắc rối về tiền bạc. Ngay cả khi được trả
lương làm thêm ngoài giờ, thu nhập của Jason cũng không đủ trang trải cho gia đình, dẫn đến việc Jennifer phải đi làm việc bán thời gian để giúp chồng chi trả các hóa đơn, nợ thẻ tín dụng, tiền mua xe hơi, khoản nợ
học đại học, học phí trường tư cho các con và tiền mua nhà.
Nhưng vấn đề tiền bạc cũng chỉ là bề nổi, che phủ bên dưới những vấn đề sâu sắc hơn.
Đời sống tình dục của họ không còn viên mãn.
Sự nghiệp không thành công.
Họ giấu nhẹm việc mua sắm với nhau.
Họ nói dối về việc chi tiêu.
Họ lờ đi những khát khao sáng tạo.
Họ coi sự có mặt của người kia là lẽ đương nhiên.
Họ trở nên nhỏ nhen và bất mãn.
Họ xấu hổ về con người họ hiện tại.
Mười năm kể từ khi kết hôn, họ sống trong lo lắng, ngột ngạt và căng thẳng bởi đã mất đi lý tưởng. Họ phung phí những nguồn lực quý giá nhất của mình – thời gian, năng lượng và sự chú tâm – vào những thứ
52 | T r a n g
không có kết quả. Hai con người trẻ tuổi ở độ đôi mươi tràn đầy hy vọng và hào hứng, từng trao cho nhau lời thề nguyện, đến nay đã hoàn toàn xa rời những mục tiêu của mình.
Và cách duy nhất để che giấu những bất mãn là quăng mình vào vòng xoáy khoái lạc – vay mượn tiền để mua những thứ mà họ không cần chỉ
để gây ấn tượng với những người mà họ không thích. Họ tôn thờ chủ
nghĩa tiêu dùng, và đồ đạc trở thành đấng tối cao mới của họ.
Sau đó, vào buổi sáng lễ Giáng sinh năm 2016, họ khám phá ra một viễn cảnh mới. Dưới cây thông Noel là một tấm thảm còn chưa được mở ra, Jennifer chuyển kênh trên Netflix như mọi lần, và tình cờ xem một bộ
phim Minimalism: A Documentary About the Important Things (Chủ nghĩa tối giản: Một bộ phim tài liệu về những điều quan trọng). Jennifer nhìn thấy trên màn hình câu chuyện cuộc sống đơn giản của tôi và Ryan, tương phản với hình ảnh phòng khách nhà cô với hàng đống giấy gói quà, những chiếc hộp rỗng lẫn các món quà còn chưa mở nằm rải rác trên sàn. Và chỉ chưa đầy bốn giờ đồng hồ, lũ trẻ đã phát chán với số đồ
chơi mới mua. Còn món quà mà Jason “bắt buộc” phải mua cho cô bằng thẻ tín dụng đã được đặt lại vô hộp và cất vào tủ, không hứng thú và không sử dụng, giống như mọi món đồ họ sở hữu.
Jennifer nghĩ về thời học đại học. Cuộc sống của cô khi đó thật giản dị.
Từ khi nào mọi thứ đã trở nên phức tạp như vậy?
53 | T r a n g
Từ complex – phức tạp bắt nguồn từ chữ complect trong tiếng Latin, nghĩa là “đan xen hai hoặc nhiều thành phần lại với nhau”. Jason và Jennifer đã để các món đồ không cần thiết, sự xao nhãng và những nghĩa vụ xen lẫn vào cuộc sống thường ngày, đến nỗi họ không còn phân biệt được đâu là rác rưởi và đâu là những điều cần thiết.
Ngược lại, từ simple – đơn giản bắt nguồn từ chữ simplex trong tiếng Latin, nghĩa là “chỉ có một thành phần”. Vì thế khi nói về đơn giản, chúng ta thực sự nói đến việc không làm cuộc sống trở nên phức tạp, bởi cái gì quá phức tạp cũng trở nên rối ren.
Jennifer biết rằng gia đình mình sẽ hạnh phúc như xưa nếu họ kết nối lại với những điều quan trọng – một sự thay đổi quan trọng. Họ phải đơn giản hóa cuộc sống, nhưng cô ấy không biết bắt đầu từ đâu, và cô đã tìm kiếm trên mạng.
Cô tìm được rất nhiều câu chuyện về những người đã đơn giản hóa cuộc sống của họ theo chủ nghĩa tối giản. Colin Wright, một doanh nhân khởi nghiệp hai mươi tuổi đến từ Missouri, đã bỏ lại phía sau 100 giờ làm việc hằng tuần để đi du lịch khắp thế giới với vỏn vẹn 52 món đồ trong ba lô.
Courtnet Carver, một phụ nữ ở thành phố Salt Lake, đã bỏ đi 80% đồ đạc vật chất và tập trung vào điều trị bệnh đa xơ cứng của mình. Joshua và Kim Becker, cặp vợ chồng ở ngoại ô Phoenix, đã quyên tặng hầu hết tiền bạc của mình và thành lập một tổ chức phi lợi nhuận xây dựng các trại trẻ mồ côi ở biên giới Mỹ-Mexico. Leo Babauta, một người chồng và 54 | T r a n g
người cha của sáu đứa con tại Guam, đã bỏ thuốc lá, giảm 36 kg, chuyển cả gia đình đến California, và sau cùng là theo đuổi ước mơ trở thành một người viết lách toàn thời gian.
Jennifer đã tìm thấy hàng chục câu chuyện truyền cảm hứng tương tự
trên mạng. Mặc dù mỗi người có hoàn cảnh hoàn toàn khác nhau – cặp vợ chồng, người độc thân, đàn ông và phụ nữ, người già và thanh niên, người giàu và người nghèo – nhưng cô nhận ra tất cả họ đều có ít nhất hai điểm chung. Đầu tiên, họ sống cuộc đời chú tâm và có ý nghĩa, họ
đam mê và có mục đích, họ dường như giàu có hơn nhiều người được cho là “giàu có” mà cô từng biết. Thứ hai, tất cả họ đều cho rằng cuộc đời họ
trở nên ý nghĩa nhờ chủ nghĩa tối giản.
Và sau đó, tất nhiên là câu chuyện của The Minimalists mà Jennifer đã xem trong bộ phim tài liệu của chúng tôi. Vào thời điểm đó, Ryan và tôi là hai người đàn ông 35 tuổi bình thường (như Jason và Jennifer) đến từ
vùng Trung Tây, những người đã đạt được Giấc mơ Mỹ và sau đó rời bỏ
lối sống ham mê thái quá để theo đuổi một cuộc sống ý nghĩa.
Sau khi xao nhãng đời sống đã quá lâu, Jennifer hào hứng dọn dẹp đống lộn xộn. Bên cạnh cô, Jason tỏ ra nghi ngờ, dù anh biết rõ ràng là mọi thứ
đang ngột ngạt và sâu trong thâm tâm anh biết họ phải làm gì đó để trở
về đúng hướng.
Trong cơn phấn khích lẫn nỗi lo lắng đối với việc buông bỏ, họ thuê một chiếc thùng rác di động và đặt cạnh ngôi nhà đang ngập trong đồ đạc.
55 | T r a n g
Vào cuối tuần của năm mới, họ bắt đầu dọn dẹp mọi thứ không sử dụng trong năm ngoái: quần áo, mỹ phẩm, đồ chơi, sách vở, băng đĩa, đồ điện tử, chén dĩa, ly tách, phụ kiện cho thú cưng, dụng cụ thể dục và đồ nội thất, thậm chí cả bàn đánh bóng bàn. Tất cả những gì không sử dụng đều được vứt đi.
Họ hăng hái thanh lọc đồ đạc. Trong vòng một tuần, ngôi nhà đã khác hẳn.
Đồ đạc để bừa bãi đã giảm đi. Cảnh tượng lộn xộn đã không còn.
Âm thanh mới vang vọng trong nhà. Đó có phải âm thanh của sự đơn giản?
Hết tháng 1 năm 2017, Jason và Jennifer gần như hoàn thành việc trang hoàng lại ngôi nhà của họ. Trong vòng một tuần tiếp theo, họ sẽ chuyển thùng rác đi, và những năm tích trữ bừa bãi sẽ mãi mãi biến mất khỏi cuộc sống của họ.
Họ đã tiến bộ đáng kể. Tủ quần áo, tầng hầm và nhà để xe được sắp xếp gọn gàng. Đồ đạc còn lại trong nhà đều có chức năng sử dụng. Mọi thứ
đã vào nề nếp. Họ có thể hít thở thư thái, cười nhiều hơn và dễ chịu hơn.
Mọi thứ họ sở hữu đều phục vụ cho một mục đích nhất định. Mái nhà một lần nữa trở thành mái ấm. Cuộc sống của họ chỉ còn lại sự yên tĩnh, khiến họ nhận ra những ưu tiên của mình cuối cùng đã được đặt lên hàng đầu.
56 | T r a n g
Nhưng, một điều không mong đợi lại xảy đến.
Chiếc thùng rác bốc cháy, ngay một ngày trước khi được chuyển đi.
Không ai biết chính xác chuyện gì đã xảy ra, nhưng trong khi hai vợ
chồng đang đi làm, có thứ gì đó đã phát cháy bên trong chiếc thùng rác ngập đồ. Lúc họ tan làm về nhà thì cả căn nhà đã cháy rụi.
Cũng may mắn là trong lúc xảy ra hỏa hoạn thì bọn trẻ đang ở trường, và cả ba con thú cưng đều chạy thoát qua cánh cửa dành cho chó phía sau nhà. Còn mọi thứ đều đã tan thành khói.
Nước mắt lưng tròng, hai vợ chồng ôm con thẫn thờ nhìn đống đổ nát còn cháy âm ỉ. Sao điều này có thể xảy ra chứ? Bao nhiêu năm làm việc chăm chỉ, thu thập và tích trữ, họ không còn lại gì, không còn bất cứ thứ
gì.
Thật kinh hoàng, thật chán nản, cũng thật là... tự do? Một tháng vừa qua là bài tập về sự buông bỏ, và ngay giây phút đó, họ nhận ra mình có thể
buông bỏ bất cứ điều gì.
Bọn trẻ vẫn an toàn, gia đình vẫn còn nguyên vẹn, và mối quan hệ của họ đã cải thiện đáng kể so với một tháng trước. Tương lai là tất cả những gì họ muốn tạo dựng ngay lúc này. Lần đầu tiên trong đời, họ không còn bị ràng buộc bởi lối sống, đồ đạc cũng như bất cứ kỳ vọng nào vốn đã từng kìm hãm bản thân họ. Khi sự phức tạp tan thành mây khói – theo nghĩa đen – họ bị “đẩy” vào cuộc sống giản đơn bằng một vụ hỏa hoạn.
57 | T r a n g
Nếu là một tháng trước, cả hai sẽ sụp đổ. Nhưng với góc nhìn mới về cuộc sống, họ không coi đó là một bước lùi mà là sự thúc đẩy họ tiến về phía trước, dù có phần bất tiện. Giờ đây, họ chỉ còn một câu hỏi: “Chúng ta sẽ
làm gì với sự tự do vừa tìm thấy?”.
Khát khao tự do mãnh liệt
Thật ngạc nhiên khi có rất nhiều người giống như Jason và Jennifer ngoài kia – dĩ nhiên là trừ vụ cháy. Hầu hết người phương Tây theo đuổi hạnh phúc thông qua việc mua sắm bốc đồng, thú vui phù phiếm, và những danh hiệu thành công bề nổi. Thực sự, tất cả những quyết định tồi tệ của chúng ta – và trớ trêu thay, cả sự bất mãn của chúng ta – đều có thể bắt nguồn từ nỗi khát khao hạnh phúc, bởi lẽ chúng ta thường đồng nhất hạnh phúc với sự hài lòng tức thời.
Hạnh phúc có nhiều định nghĩa, mỗi người sẽ hiểu một cách khác nhau khi sử dụng từ này. Với vài người, hạnh phúc nghĩa là niềm vui, người khác thì là sự trọn vẹn. Một số người xem hạnh phúc là cảm giác hài lòng, mãn nguyện. Một vài nhà tư tưởng uyên bác còn cho rằng đó là sự viên mãn.
Nhưng tôi khẳng định rằng mọi người không tìm kiếm hạnh phúc, họ
đang tìm kiếm tự do. Và hạnh phúc thực sự có nghĩa là sự viên mãn bền vững – một kết quả có được từ sự tự do.
58 | T r a n g
Tự do, bản thân từ này đã gợi lên vô số hình ảnh: một lá cờ phấp phới trong gió, một anh hùng thắng trận trở về nhà, một con đại bàng bay cao trên hẻm núi. Nhưng tự do thật sự vượt ra ngoài những hình ảnh này và liên quan đến những điều trừu tượng hơn.
Khi nghĩ về tự do, chúng ta thường nghĩ điều đó nghĩa là làm bất cứ điều gì mình muốn vào bất cứ khi nào – bất cứ điều gì, bất cứ khi nào.
Tuy nhiên, hãy tìm hiểu sâu hơn, và bạn sẽ nhanh chóng nhận ra đó chẳng phải tự do thật sự – đó chỉ là bản thân bị thao túng.
Nếu được quyền tự quyết định, cô con gái 6 tuổi Ella của tôi sẽ vui vẻ làm
“bất cứ điều gì nó thích”: ném đồ chơi khắp phòng, xem Youtube liên hồi, ngấu nghiến bánh sô-cô-la, không chịu đánh răng và phá phách khắp nơi.
Những quyết định như thế này cho ta cảm giác dễ chịu trong khoảnh khắc, nhưng nếu đi kèm thêm vài quyết định tồi tệ, chúng ta sẽ hái quả
đắng từ những hành động thiếu thận trọng của mình. Theo thời gian, những quyết định tệ hại dẫn đến thói quen xấu làm tổn thương các mối quan hệ, và đến cuối cùng, chúng ta rời xa điều mà chúng ta tìm kiếm –
sự tự do.
Thỉnh thoảng, chúng ta dùng những từ ngữ khác để nói tránh đi về sự
thiếu tự do của mình: trói buộc, ràng buộc, cột chặt, mắc bẫy, mắc kẹt.
59 | T r a n g
Ý của tôi là, chúng ta đã mất kiểm soát và không có kỷ luật để thoát khỏi những thứ kìm hãm bản thân: Chúng ta bị trói buộc vào quá khứ, cột chặt vào sự nghiệp, ràng buộc bởi các mối quan hệ, mắc bẫy nợ nần và mắc kẹt trong thế giới ảo.
Tệ hơn nữa, một vài của cải hay thành tựu có vẻ như mang dáng dấp của tự do – những chiếc xe hơi thể thao hào nhoáng, những biệt thự lộng lẫy vùng ngoại ô, những lần thăng tiến trong công việc. Chúng chỉ lấp đầy bề mặt của sự tự do – sự tự do giả tạo. Ví như một người Mỹ đứng trong khu vườn được cắt tỉa gọn gàng và bị giam cầm bởi hàng rào xung quanh mang tên Giấc mơ Mỹ.
Sự ví von quả là có chút thái quá, nhưng nó giúp giải thích một điều quan trọng rằng: Tự do thật sự là điều vượt ra ngoài những gì đang vun đắp và trang trí cho tự do giả tạo. Và để đến được tự do thực sự, chúng ta phải bước ra ngoài những hàng rào đẹp đẽ mà mình đã dựng lên.
Như ta thấy, tự do thật sự bao hàm nhiều hơn của cải vật chất, sự giàu có và thành công. Tự do thật sự không thể nhìn thấy được – nó là một điều trừu tượng. Chúng ta không có đơn vị đo lường sự tự do, cho nên khái niệm này lại càng khó nắm bắt. Thế rồi chúng ta quyết định đo lường tự
do bằng những gì có thể đong đếm được như: tiền bạc, trang sức, tầm ảnh hưởng trên mạng xã hội – nhưng tất cả chúng đều thiếu ý nghĩa, không chính xác và chẳng đáng giá so với tự do thực thụ.
60 | T r a n g
Và càng theo đuổi tự do giả tạo, chúng ta càng đi xa khỏi tự do thật sự.
Khi điều này xảy ra, chúng ta cảm thấy bị đe dọa trước sự tự do của người khác, dẫn đến việc chúng ta hối hả tích trữ và nghi ngờ bất cứ ai sống cuộc đời khác với mình. Chúng ta níu lấy cuộc sống hiện tại bởi vì sợ cuộc sống không theo lề lối là một sự sỉ nhục. Vì thế, người khác thì được tự
do, còn chúng ta thì không thể.
Nhưng chúng ta quên rằng, tự do không phải trò chơi kẻ thắng người thua. Con sóng tự do – tự do thật sự – nâng tất cả con thuyền lên, dù lớn hay nhỏ, trong khi tự do giả tạo chỉ cuốn trôi tất cả đi.
Tự do giả tạo rõ ràng mang đến cảm giác thoải mái, giống như tấm chăn giữ ấm cho đứa bé, nhưng nó không giữ cho đứa trẻ được an toàn. Trạng thái an toàn nằm ở khả năng chúng ta có thể bước đi, đi khỏi điều đang kìm hãm và tiến đến những điều đáng giá.
Chủ nghĩa tiêu dùng trêu ngươi
Thay đổi mối quan hệ với đồ đạc không hề dễ dàng. Ngay với tôi, một người theo chủ nghĩa tối giản, vẫn bị giằng xé trước lời mời gọi của bài ca tiêu dùng. Tôi ước rằng có thể nói tôi và Ryan đã buông bỏ vật chất, đơn giản hóa cuộc sống, và không bao giờ cảm thấy muốn mua bất cứ
món đồ nào trong tương lai.
Vâng, tôi ước như thế.
61 | T r a n g
Nhưng, chiếc áo khoác trên bảng quảng cáo đó trông quá đẹp. Còn đôi giày trong email tiếp thị kia cũng thật hấp dẫn.
Nếu chú ý, bạn nhìn sẽ thấy chúng ở khắp nơi.
Chiếc quần jean trên bảng quảng cáo ven đường cao tốc.
Chai dầu gội trong quảng cáo trên tivi.
Đồ trang điểm trên tờ quảng cáo dán ở cửa kính hiệu mỹ phẩm.
Thuốc giảm cân thần kỳ trong mẩu quảng cáo trên đài phát thanh.
Tấm nệm trong chương trình podcast yêu thích của bạn.
Chiếc tivi màn hình lớn trong tờ quảng cáo trên báo.
Đồ dùng nhà bếp giới thiệu qua email.
Căn hộ nghỉ dưỡng được giới thiệu trong chương trình truyền hình thực tế.
Chiếc Mercedes-Benz bạn nhìn thấy khi lướt Instagram.
Và chiếc đồng hồ Rolex trên bìa sau cuốn tạp chí.
Tất nhiên, đồng hồ Rolex sẽ không giúp bạn có thêm thời gian, chiếc Mercedes sẽ không đưa bạn đi nhanh hơn, và căn hộ nghỉ dưỡng không giúp bạn kéo dài kỳ nghỉ. Điều nghịch lý này đúng trong mọi trường hợp.
Chúng ta đang cố gắng mua một thứ vô giá: thời gian. Bạn có thể phải 62 | T r a n g
làm việc hàng trăm giờ để mua một chiếc đồng hồ đắt tiền, miệt mài hàng năm để mua một chiếc xe sang trọng, và vất vả cả cuộc đời để mua được một căn hộ nghỉ dưỡng. Điều đó có nghĩa là chúng ta sẵn sàng từ
bỏ thời gian để mua ảo tưởng về thời gian.
Đừng hiểu lầm ý tôi – tôi xin khẳng định Rolex và Mercedes sản xuất các sản phẩm tinh xảo và có chất lượng cao, và bản thân những món đồ này cũng chẳng có gì sai. Vấn đề thực sự nằm ở cái cảm giác rằng những món vật chất này sẽ khiến cuộc sống của bạn tốt hơn, ý nghĩa hơn và trọn vẹn hơn. Nhưng vật chất sẽ không giúp cuộc sống của bạn hoàn thiện. Theo hướng tích cực, vật chất mà chúng ta mang vào cuộc sống phải là công cụ để giúp chúng ta thoải mái hoặc làm việc hiệu quả hơn. Chúng hỗ trợ
cho một cuộc sống ý nghĩa, chứ không mang ý nghĩa đến cho cuộc sống.
Tóm lược về ngành quảng cáo hiện đại
Ngành công nghiệp quảng cáo nói với chúng ta rằng nếu bạn có được những thứ phù hợp – chiếc xe, quần áo và mỹ phẩm hoàn hảo – bạn sẽ
hạnh phúc. Và họ lặp đi lặp lại rất nhiều lần. Theo tạp chí Forbes, người Mỹ tiếp xúc khoảng 4.000 đến 10.000 mẩu quảng cáo mỗi ngày. Thực sự, tôi vừa gặp phải hàng chục tin quảng cáo trực tuyến khi tìm hiểu thông tin này.
Điều này không có nghĩa là mọi quảng cáo đều xấu xa hay tệ hại, bởi vì không phải tất cả quảng cáo đều được tạo ra như nhau. Chúng đi từ việc 63 | T r a n g
cung cấp thông tin đơn thuần đến hủy hoại hoàn toàn cuộc sống của chúng ta.
Trong tiếng Latin, từ advertere – quảng cáo có nghĩa là “hướng về phía trước”, và đó chính xác là mục đích của quảng cáo: Các công ty tốn hàng đống tiền để hướng sự chú ý của bạn đến sản phẩm và dịch vụ. Và nếu nhu cầu sử dụng sản phẩm không cao bằng nguồn cung, không vấn đề
gì!
Quảng cáo có thể giúp tạo ra nhu cầu giả nếu nguồn ngân sách quảng cáo đủ cao.
Trong những năm gần đây, chi tiêu cho quảng cáo trên toàn thế giới đã lên đến nửa nghìn tỷ đô-la mỗi năm. Nhưng số tiền này dùng để thông báo cho mọi người về những thứ hữu ích thôi mà? Điều đó đâu quá tệ?
Vâng, đại khái là thế.
Trước thế kỷ 20, phần lớn quảng cáo là để kết nối nhà sản xuất hàng hóa với người tiêu dùng thực sự cần món hàng đó. Nhưng sau đó, như Stuart Ewen miêu tả trong quyển sách Captains of Consciousness (tạm dịch: Người dẫn đầu của ý thức) của ông: “Quảng cáo tăng trưởng mạnh mẽ ở
Mỹ khi việc công nghiệp hóa đã làm tăng nguồn cung sản phẩm. Để thu được lợi nhuận từ tốc độ sản xuất nhanh hơn, ngành công nghiệp cần dụ
dỗ công nhân trở thành người tiêu thụ các sản phẩm của nhà máy. Điều 64 | T r a n g
đó đã diễn ra như thế với việc phát minh ra quảng cáo để tác động đến hành vi kinh tế của người dân trên quy mô lớn hơn”.
Đến thập niên 1920, nhờ Edward Bernays, người được xem là cha đẻ của ngành quảng cáo hiện đại và quan hệ công chúng, các nhà quảng cáo ở
Mỹ đã áp dụng học thuyết rằng có thể “nhắm mục tiêu và khai thác” bản năng của con người. Bernays, vốn là một người cháu của nhà phân tâm học Sigmund Freud, nhận ra rằng phương pháp thu hút suy nghĩ lý trí của khách hàng mà các nhà quảng cáo từng sử dụng để bán sản phẩm đã trở nên kém hiệu quả hơn nhiều so với việc bán sản phẩm dựa trên những mong muốn vô thức của con người – điều mà ông cảm thấy là
“động cơ thực sự của hành động con người”. Kể từ đó, chúng ta bắt đầu chứng kiến các công ty quảng cáo tiếp cận, và tiếp cận quá mức, vào sâu trong tâm lý con người.
Các nhà quảng cáo đã lão luyện đến mức họ thậm chí bán được cho chúng ta những thứ rác rưởi và nói rằng chúng tốt cho ta, theo nghĩa đen.
Một trong những bằng chứng chính là sự phổ biến của các món ăn vặt không tốt cho sức khỏe.
Giải quyết những vấn đề không tồn tại
Tua nhanh đến hiện tại, trong những năm gần đây, một trong những ví dụ rõ ràng nhất cho thấy sự lão luyện của các nhà quảng cáo là việc đem thuốc điều trị tăng huyết áp Sildenafil tiếp cận người tiêu dùng. Khi các 65 | T r a n g
thử nghiệm lâm sàng cho thấy loại thuốc này không hiệu quả, lẽ ra vòng đời của nó đã chấm dứt. Nhưng, các nhà quảng cáo đã vào cuộc.
Khi phát hiện một số nam giới bị cương cứng kéo dài trong quá trình thử
nghiệm lâm sàng, nhà sản xuất thuốc Sildenafil đã có một giải pháp. Họ
thuê một công ty quảng cáo, chính công ty này đã đặt ra thuật ngữ rối loạn cương dương (erectile dysfunction) và thuốc Viagra ra đời. Chiến dịch này đã tạo ra viên thuốc màu xanh mang lại doanh thu 3 tỷ đô-la mỗi năm.
Năm 1976, Herry Gadsden, khi đó là CEO của dược phẩm Merck & Co., nói với tạp chí Fortune rằng ông ta muốn bán thuốc cho những người khỏe mạnh vì họ có nhiều tiền nhất. Kể từ đó, chúng ta đã được bán
“nhiều phương thuốc chữa trị mới”.
Dù vậy, xin đừng nhầm lẫn điều này nghĩa là phản đối Viagra. Theo nghiên cứu, Viagra có vẻ là một loại thuốc tương đối lành tính. Do đó, bản thân loại thuốc này cũng không có gì tệ cũng không gây nguy hại.
Chỉ có việc quảng cáo mới là vấn đề rắc rối.
Nhiều công ty quảng cáo thuê các cây viết, các nhà nhân khẩu học, các nhà thống kê, các chuyên gia phân tích, và thậm chí là nhà tâm lý học để
nỗ lực moi tiền từ túi của chúng ta. Dưới bàn tay của công ty quảng cáo chuyên nghiệp, ngay cả lời tuyên bố “miễn trừ trách nhiệm” cũng biến thành một phần của chiêu trò bán hàng: “Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ
66 | T r a n g
nếu quá trình cương cứng của bạn kéo dài hơn bốn giờ”. Tôi không biết bạn thì sao, nhưng tôi thà hỏi ý kiến của vợ.
Viagra không phải sản phẩm duy nhất vượt ra khỏi ý định ban đầu của nó. Bạn có biết nước súc miệng Listerine từng là một chất tẩy rửa sàn nhà, Coca-Cola được phát minh để thay thế thuốc giảm đau morphine, và bánh quy Graham Cracker được sáng tạo để giảm bớt ham muốn tình dục ở các chàng trai trẻ?