Bởi vì lúc này tôi chỉ còn một học trò chính thức — dù cô bé vẫn rắp tâm gây cho tôi nhiều rắc rối chẳng kém gì ba bốn đứa bình thường, và dù chị của cô bé vẫn tiếp tục học tiếng Đức và vẽ — nên thời gian rảnh rỗi của tôi nhiều hơn hẳn bất cứ khoảng thời gian nào từng có kể từ khi tôi mang ách gia sư. Khoảng thời gian ấy, tôi dành một phần để viết thư cho bạn bè, một phần để đọc sách, nghiên cứu và luyện tập âm nhạc, ca hát, v.v., phần thì để dạo chơi trong khuôn viên hoặc những cánh đồng liền kề, đi cùng học trò nếu chúng muốn, hoặc đi một mình nếu chúng không cần.

Thường thì, khi chẳng có việc gì thú vị hơn để làm, tiểu thư nhà Murray lại thích thú đến thăm những người nghèo sống trong các ngôi nhà tranh thuộc điền trang của cha họ, để đón nhận sự cung kính nịnh hót của họ, hoặc để nghe những câu chuyện cũ hay dăm tin tức buôn chuyện từ những bà già lắm điều; hoặc có lẽ, để tận hưởng niềm vui trong sáng hơn khi mang lại niềm hạnh phúc cho những người nghèo bằng sự hiện diện khích lệ và những món quà thỉnh thoảng họ ban phát, vốn rất dễ cho đi và được đón nhận với lòng biết ơn sâu sắc. Đôi khi, tôi được yêu cầu đi cùng một hoặc cả hai cô tiểu thư trong những chuyến viếng thăm này; và đôi khi tôi được bảo đi một mình, để thực hiện một lời hứa nào đó mà họ hứa thì dễ nhưng làm thì khó; để mang theo một chút quà mọn, hoặc đọc sách cho một người đang ốm đau hay có tâm trạng hướng thiện: và cứ thế, tôi quen biết thêm vài người dân ngụ cư trong các ngôi nhà tranh; rồi thỉnh thoảng, tôi tự mình đến thăm họ.

Tôi thường cảm thấy thoải mái hơn khi đi một mình so với đi cùng bất kỳ tiểu thư nào; bởi vì họ, chủ yếu do nền giáo dục thiếu sót, thường cư xử với những kẻ bề dưới theo cách khiến tôi vô cùng chướng tai gai mắt. Họ không bao giờ đặt mình vào vị trí của người khác dù chỉ trong ý nghĩ; và do đó, họ chẳng màng đến cảm xúc của những người nghèo, coi họ như một loài sinh vật hoàn toàn khác biệt với mình. Họ có thể đứng nhìn những con người khốn khổ ấy dùng bữa, đưa ra những lời nhận xét bất lịch sự về thức ăn và cách ăn uống của họ; họ có thể cười nhạo những suy nghĩ ngây thơ và cách phát âm nhà quê của họ đến mức một số người chẳng dám hé răng nói chuyện; họ có thể gọi những ông già bà cả nghiêm nghị là đồ ngu ngốc hay đầu đất ngay trước mặt họ: và tất cả những điều đó diễn ra mà họ không hề có ý lăng mạ. Tôi có thể thấy những người dân thường bị tổn thương và khó chịu bởi cách hành xử ấy, dù nỗi sợ hãi dành cho mấy vị "tiểu thư quyền quý" đã ngăn cản họ bộc lộ sự bất bình; nhưng hai cô tiểu thư thì không bao giờ nhận ra điều đó. Họ nghĩ rằng, vì những người ở nhà tranh này nghèo khổ và thất học, hẳn họ phải ngu đần và thô lỗ; và chừng nào họ — những kẻ bề trên — còn ban ơn trò chuyện, ban cho vài đồng shilling, nửa đồng crown hay mấy món quần áo cũ, thì họ có quyền mua vui, thậm chí trên sự khốn khó của những người kia; và đám dân nghèo phải tôn sùng họ như những thiên thần ánh sáng, đang hạ cố đến ban phát nhu yếu phẩm và soi sáng cho những mái tranh nghèo nàn.

Tôi đã thử đủ mọi cách để giải cứu học trò mình khỏi những ảo tưởng sai lầm ấy mà không làm tổn thương lòng kiêu hãnh của chúng — vốn rất dễ bị động chạm và khó mà xoa dịu — nhưng dường như chẳng mang lại kết quả là bao; và tôi chẳng biết đứa nào đáng khiển trách hơn: Matilda thì thô lỗ và xấc láo hơn; nhưng với độ tuổi trưởng thành và vẻ ngoài đài các của Rosalie, người ta kỳ vọng ở cô nhiều hơn thế: vậy mà cô vẫn thờ ơ và vô tâm đến mức phát bực chẳng khác gì một đứa trẻ ranh mãnh mười hai tuổi.

Vào một ngày tươi nắng trong tuần cuối cùng của tháng Hai, tôi đang đi dạo trong công viên, tận hưởng ba niềm xa xỉ cùng lúc: sự cô độc, một cuốn sách và thời tiết dễ chịu; bởi vì tiểu thư Matilda đã đi cưỡi ngựa như mọi ngày, còn tiểu thư Murray thì cùng thân mẫu ngồi xe ngựa đi xã giao buổi sáng. Nhưng rồi tôi chợt nghĩ rằng mình nên từ bỏ những niềm vui ích kỷ ấy, từ bỏ công viên với vòm trời xanh ngắt lộng lẫy, tiếng gió tây thì thào qua những cành cây hãy còn trơ trụi lá, những vạt tuyết vẫn vương lại trong các hũng sâu nhưng đang tan nhanh dưới ánh mặt trời, và bầy hươu duyên dáng đang gặm cỏ ẩm ướt đã bắt đầu phảng phất sự tươi mới và xanh rờn của mùa xuân — để đến thăm ngôi nhà tranh của một người phụ nữ tên là Nancy Brown, một góa phụ có con trai phải làm việc ngoài đồng cả ngày, và bản thân bà đang bị viêm mắt; tình trạng này đã khiến bà không thể đọc sách trong một thời gian: điều khiến bà vô cùng đau khổ, bởi bà là một người có tâm tính nghiêm túc và suy tư. Thế là tôi lên đường, và tìm thấy bà đang ở một mình như thường lệ, trong ngôi nhà tranh nhỏ bé, chật chội, tối tăm, nồng nặc mùi khói và không khí tù túng, nhưng được dọn dẹp ngăn nắp và sạch sẽ nhất có thể. Bà đang ngồi bên đống lửa nhỏ (gồm vài viên than hồng và một mẩu củi khô), bận rộn đan lát, với một chiếc đệm nhỏ làm bằng vải bố đặt dưới chân để làm chỗ cho người bạn hiền lành là con mèo cưng, đang ngồi trên đó với chiếc đuôi dài cuộn một nửa quanh những chiếc vuốt nhung, và đôi mắt lim dim mơ màng ngắm nhìn tấm chắn lò sưởi thấp và cong queo.

— Ôi, Nancy, hôm nay bà thế nào?

— Thưa cô, tôi cũng tạm ổn — mắt tôi chẳng khá hơn chút nào, nhưng trong lòng thì nhẹ nhõm hơn trước rất nhiều, — bà đáp, đứng dậy chào đón tôi với một nụ cười mãn nguyện; tôi rất đỗi vui mừng khi thấy điều đó, bởi Nancy từng có thời gian chìm đắm trong nỗi u sầu tôn giáo. Tôi chúc mừng bà vì sự thay đổi ấy. Bà đồng ý rằng đó là một hồng phúc lớn, và bày tỏ rằng mình "thực lòng biết ơn vì điều đó"; rồi nói thêm: — Nếu Chúa thương xót để đôi mắt tôi còn nhìn thấy được, và giúp tôi có thể đọc lại Kinh Thánh, tôi nghĩ mình sẽ hạnh phúc chẳng khác nào một bà hoàng.

— Tôi hy vọng Ngài sẽ làm vậy, Nancy, — tôi đáp, — và trong lúc này, tôi sẽ thỉnh thoảng đến đọc sách cho bà nghe khi tôi rảnh rỗi.

Với những lời bày tỏ lòng biết ơn đầy vui sướng, người đàn bà tội nghiệp di chuyển để lấy ghế cho tôi; nhưng khi tôi chủ động đỡ lấy để bà khỏi nhọc công, bà liền bận rộn khêu lại đống lửa, cho thêm vài mẩu củi vào những tàn than sắp tắt; rồi lấy cuốn Kinh Thánh đã mòn theo năm tháng trên kệ xuống, cẩn thận phủi bụi rồi đưa cho tôi. Khi tôi hỏi xem bà có muốn tôi đọc đoạn nào đặc biệt không, bà trả lời:

— Thưa cô Grey, nếu với cô đoạn nào cũng vậy, tôi rất muốn nghe chương trong Thư tín thứ nhất của Thánh Gio-an, có câu: "Thiên Chúa là tình yêu, và ai ở trong tình yêu thì ở lại trong Thiên Chúa, và Thiên Chúa ở trong người ấy."

Sau một hồi tìm kiếm, tôi đã tìm thấy những lời ấy ở chương bốn. Khi tôi đọc đến câu thứ bảy, bà ngắt lời tôi, và với những lời xin lỗi có phần thừa thãi vì sự đường đột ấy, bà mong tôi đọc thật chậm để bà có thể thấm tháp từng lời, và nghiền ngẫm từng chữ; bà mong tôi lượng thứ vì bản thân chỉ là một "kẻ quê mùa chất phác".

— Người thông thái nhất, — tôi đáp, — cũng có thể suy ngẫm về mỗi câu này trong suốt một giờ đồng hồ mà vẫn nhận được vô vàn ích lợi; và tôi thà đọc chậm còn hơn là đọc nhanh.

Thế là tôi đọc hết chương sách với tốc độ chậm rãi nhất có thể và đồng thời cũng thật truyền cảm; người nghe vô cùng chăm chú theo dõi trong suốt thời gian đó, và chân thành cảm ơn tôi khi tôi đọc xong. Tôi ngồi lặng đi khoảng nửa phút để bà có thời gian ngẫm nghĩ về điều đó; rồi, hơi ngạc nhiên một chút, bà phá vỡ sự im lặng bằng cách hỏi tôi nghĩ thế nào về mục sư Weston?

— Tôi không biết, — tôi đáp, có chút giật mình trước câu hỏi bất ngờ; — tôi nghĩ ngài ấy giảng rất hay.

— Vâng, ngài ấy giảng hay lắm; mà nói chuyện cũng hay nữa.

— Thế sao?

— Vâng. Chắc là cô chưa gặp ngài ấy — chưa được nói chuyện nhiều với ngài ấy lắm phải không?

— Không, tôi chẳng bao giờ gặp ai để mà nói chuyện — ngoại trừ các tiểu thư ở dinh thự.

— À; họ là những tiểu thư tử tế, dễ thương; nhưng họ không biết cách ăn nói như ngài ấy.

— Vậy ra ngài ấy thường đến thăm bà à, Nancy?

— Thưa cô, đúng vậy; và tôi vô cùng biết ơn vì điều đó. Ngài ấy thường xuyên đến thăm tất cả chúng tôi, những kẻ bần hàn này, nhiều hơn hẳn cha xứ Bligh hay Chánh xứ trước đây từng làm; và thật may vì ngài ấy làm thế, bởi ngài ấy luôn được chào đón: chúng tôi không thể nói điều tương tự về ngài Chánh xứ — có người bảo họ thực sự sợ hãi ngài ấy. Khi ngài ấy bước vào nhà ai, người ta bảo thế nào ngài cũng tìm ra điều sai trái, và bắt đầu mắng mỏ họ ngay khi vừa đặt chân qua ngưỡng cửa: nhưng có lẽ ngài ấy nghĩ đó là bổn phận của mình, là phải chỉ ra những điều sai quấy. Và rất thường xuyên, ngài cố ý đến để quở trách dân chúng vì tội không đến nhà thờ, hoặc không chịu quỳ và đứng như những người khác, hoặc vì dám đi đến nhà nguyện của giáo phái Giám lý, hay điều gì đại loại thế; nhưng tôi không thể nói là ngài ấy từng bắt bẻ tôi nhiều. Ngài đã đến thăm tôi một hai lần, trước khi mục sư Weston đến, vào lúc tâm trí tôi đang vô cùng dằn vặt; và vì sức khỏe của tôi lúc bấy giờ cũng rất kém, tôi đã cả gan cho người mời ngài — và ngài đã đến đàng hoàng. Tôi vô cùng đau khổ, cô Grey ạ — tạ ơn Chúa, giờ thì qua rồi — nhưng khi tôi cầm cuốn Kinh Thánh lên, tôi chẳng tìm thấy chút an ủi nào từ đó cả. Chính cái chương mà cô vừa đọc đã làm tôi phiền muộn không kém gì những đoạn khác — "Ai không yêu thương thì không biết Thiên Chúa." Điều đó khiến tôi thấy sợ hãi; bởi tôi cảm thấy mình chẳng yêu Chúa hay yêu người như lẽ ra phải thế, và dù có cố gắng cách mấy cũng không thể làm được. Và cả chương trước đó nữa, nơi có câu: — "Phàm ai đã được sinh ra bởi Thiên Chúa thì không phạm tội." Và một chỗ khác nói rằng: — "Yêu thương là chu toàn Lề Luật." Và còn nhiều, nhiều chỗ khác nữa, thưa cô: tôi kể ra chắc sẽ làm cô phát mệt mất thôi. Nhưng tất cả đều như muốn kết tội tôi, và cho tôi thấy rằng mình đang đi lạc đường; và vì tôi không biết làm thế nào để quay lại con đường đúng đắn, tôi đã sai thằng Bill nhà tôi đến cầu xin ngài Chánh xứ Hatfield rủ lòng thương ghé qua nhà tôi một ngày, và khi ngài đến, tôi đã kể cho ngài nghe mọi nỗi thống khổ của mình.

— Và ngài ấy đã nói gì, hả Nancy?

— Thưa cô, ngài tỏ ra khinh miệt tôi. Có thể là tôi nhầm — nhưng ngài có vẻ huýt sáo một tiếng, và tôi thấy một nụ cười nhạt thoáng qua trên nét mặt ngài; rồi ngài bảo: "Ồ, toàn chuyện nhảm nhí! Bà lại qua lại với bọn Giám lý rồi phải không, mụ kia." Nhưng tôi thưa với ngài là tôi chưa bao giờ bén mảng đến chỗ bọn Giám lý cả. Và rồi ngài nói: — "Thôi được," ngài bảo, "bà phải đến nhà thờ, nơi Kinh Thánh được giải thích một cách đàng hoàng, thay vì cứ ngồi ngốn ngấu cuốn Kinh Thánh ở nhà."

— Nhưng tôi thưa với ngài rằng tôi vẫn luôn đến nhà thờ khi sức khỏe cho phép; nhưng thời tiết mùa đông lạnh buốt thế này thì tôi chẳng dám mạo hiểm đi xa đến thế — nhất là khi tôi lại đang mắc bệnh thấp khớp và đủ thứ bệnh hành hạ.

— Nhưng ngài bảo: "Cố lết đến nhà thờ sẽ làm bệnh thấp khớp của bà khá lên đấy: chẳng có gì tốt cho bệnh thấp khớp bằng vận động cả. Bà vẫn đi lại trong nhà ngon lành đấy thôi; sao lại không thể đi đến nhà thờ? Thực ra," ngài nói, "bà đang đâm ra lười biếng đấy thôi. Kiếm cớ để trốn tránh bổn phận lúc nào chẳng dễ."

— Nhưng thưa cô Grey, ngài biết đấy, sự thật đâu phải thế. Dù sao đi nữa, tôi cũng thưa với ngài là tôi sẽ cố gắng. "Nhưng thưa ngài," tôi nói, "nếu tôi đến nhà thờ, tôi sẽ được ích lợi gì? Tôi muốn tội lỗi của mình được xóa sạch, và cảm thấy rằng chúng không còn bị nhắc lại để chống lại tôi nữa, và tình trạng tình yêu của Thiên Chúa được tuôn đổ trong lòng tôi; và nếu tôi chẳng nhận được chút ơn ích nào khi đọc Kinh Thánh và cầu nguyện ở nhà, thì đến nhà thờ tôi sẽ nhận được ích lợi gì chứ?"

— "Nhà thờ," ngài bảo, "là nơi do Thiên Chúa chỉ định để thờ phượng Ngài. Đó là bổn phận của bà, phải đến đó bất cứ khi nào có thể. Nếu bà muốn sự an ủi, bà phải tìm nó trên con đường bổn phận," — và ngài còn nói rất nhiều điều nữa, nhưng tôi không thể nhớ hết những lời hoa mỹ của ngài. Tuy nhiên, tất cả chỉ thu gọn lại là tôi phải đến nhà thờ thường xuyên nhất có thể, mang theo sách cầu nguyện, đọc lớn tiếng tất cả các phần đáp ca theo cha xứ, rồi đứng, rồi quỳ, rồi ngồi, và làm mọi thứ đúng lễ nghi, rồi chịu Phụng Vụ Thánh Thể vào mọi cơ hội có được, và lắng nghe những bài giảng của ngài, cùng của mục sư Bligh, và mọi chuyện sẽ ổn thôi: nếu tôi tiếp tục làm tròn bổn phận của mình, cuối cùng tôi sẽ nhận được hồng phúc.

— "Nhưng nếu bà không tìm thấy sự an ủi nào theo cách đó," ngài bảo, "thì coi như hết đường cứu chữa."

— "Vậy thưa ngài," tôi nói, "nghĩ như vậy có phải ngài coi tôi là kẻ bị loại bỏ không?"

— "Thì thế này," ngài bảo — ngài nói, "nếu bà đã cố gắng hết sức để lên thiên đàng mà không được, thì bà hẳn là một trong số những kẻ tìm cách bước qua cửa hẹp mà không thể vào nổi."

— Và rồi ngài hỏi tôi có gặp vị tiểu thư nào ở dinh thự quanh buổi sáng hôm đó không; thế là tôi chỉ cho ngài nơi tôi thấy các cô tiểu thư đi về phía đường Moss Lane; — và ngài đá thẳng con mèo tội nghiệp của tôi bay ngang qua sàn nhà, rồi hớn hở bước đi theo hướng các cô như một con chim sơn ca: còn tôi thì vô cùng buồn bã. Câu nói cuối cùng của ngài thấm sâu vào tim tôi, nặng trĩu như một cục chì khiến tôi mỏi mệt chẳng kham nổi.

— Dẫu vậy, tôi vẫn làm theo lời khuyên của ngài: tôi nghĩ ngài có ý tốt với mình, dù cách cư xử của ngài hơi kỳ quặc. Nhưng cô biết đấy, ngài giàu có và còn trẻ, những người như thế không thể thấu hiểu được suy nghĩ của một bà già nghèo khổ như tôi. Nhưng thôi, tôi đã cố gắng làm mọi điều ngài dạy — có lẽ tôi đang làm phiền cô bằng mớ chuyện nhảm nhí của mình rồi, thưa cô.

— Ồ, không đâu, Nancy! Cứ tiếp tục đi, và kể cho tôi nghe mọi chuyện nhé.

— Vâng, bệnh thấp khớp của tôi đỡ hơn — tôi chẳng biết là nhờ đi nhà thờ hay không, nhưng vào một Chủ nhật giá lạnh nọ, tôi bị cảm lạnh ở mắt. Viêm không phát ra một lúc, mà từ từ từng chút một — nhưng tôi đâu định kể về đôi mắt của mình, tôi đang nói về nỗi u sầu trong tâm trí cơ mà; — và nói thật với cô Grey, tôi không nghĩ tâm trạng mình khá hơn chút nào nhờ việc đến nhà thờ — chẳng đáng kể là bao; sức khỏe của tôi có vẻ khá hơn thật; nhưng điều đó chẳng thể chữa lành cho tâm hồn tôi. Tôi cứ lắng nghe hết vị mục sư này đến vị mục sư khác, và đọc đi đọc lại cuốn sách cầu nguyện; nhưng tất cả chẳng khác nào tiếng đồng chiêng vang dội hay tiếng phèng la rộn rã: những bài giảng thì tôi chẳng thể hiểu nổi, còn sách cầu nguyện chỉ cốt để cho tôi thấy mình tội lỗi thế nào, khi tôi đọc những lời hay ý đẹp ấy mà chẳng nhận được chút cải thiện nào, và thường cảm thấy đó là một việc lao nhọc cay đắng và gánh nặng ngập đầu, thay vì là một hồng phúc và đặc ân như mọi tín hữu chân chính vẫn cảm nhận. Mọi thứ đối với tôi đều khô cằn và tăm tối. Và rồi, những lời đáng sợ ấy, "Nhiều kẻ sẽ tìm cách bước vào mà không thể vào nổi." Chúng như làm khô kiệt cả tâm can tôi.

— Nhưng vào một ngày Chủ nhật nọ, khi mục sư Hatfield rao giảng về bí tích Thánh Thể, tôi để ý thấy ngài nói rằng: "Nếu trong số anh chị em có ai không thể trấn an lương tâm mình, mà cần được an ủi hay hướng dẫn thêm, hãy đến gặp ta, hoặc một mục sư khôn ngoan và bác học khác của Lời Chúa, và bày tỏ nỗi niềm của mình!" Thế nên vào sáng Chủ nhật tuần tới, trước giờ lễ, tôi liền nghé vào phòng thánh, và bắt đầu giãi bày với ngài Chánh xứ một lần nữa. Tôi vốn chẳng dám mạo hiểm làm thế, nhưng nghĩ rằng khi linh hồn đang ngàn cân treo sợi tóc thì chẳng việc gì phải câu nệ tiểu tiết. Nhưng ngài bảo lúc đó ngài không có thời gian để lo cho tôi.

— "Và thực sự," ngài bảo, "ta chẳng có gì để nói với bà ngoài những điều ta đã nói trước đây. Cứ rước lễ đi, và tiếp tục làm tròn bổn phận của mình; và nếu cách đó không giúp được gì cho bà, thì chẳng còn gì cứu nổi nữa đâu. Thế nên đừng làm phiền ta nữa."

— Thế là tôi đành bỏ đi. Nhưng tôi nghe thấy mục sư Weston — mục sư Weston ở đó đấy, thưa cô — đây là Chủ nhật đầu tiên của ngài ở Horton, cô biết đấy, và ngài đang ở trong phòng thánh mặc áo lễ, phụ giúp ngài Chánh xứ mặc áo choàng —

— Vâng, Nancy.

— Và tôi nghe thấy ngài hỏi mục sư Hatfield tôi là ai, và ngài ấy đáp: "Ồ, mụ ta là một mụ già đạo đức giả lải nhải ấy mà."

— Tôi vô cùng đau đớn, thưa cô Grey; nhưng tôi vẫn về chỗ ngồi của mình, và cố gắng làm tròn bổn phận như trước: nhưng tôi chẳng tìm được sự bình an nào cả. Tôi thậm chí còn rước lễ; nhưng cảm giác như thể mình đang ăn và uống sự án phạt vào thân trong suốt thời gian đó. Thế là tôi lủi thủi đi về nhà, lòng trĩu nặng buồn phiền.

— Nhưng ngày hôm sau, trước khi tôi kịp dọn dẹp nhà cửa — vì thực sự, thưa cô, tôi chẳng còn chút tâm trí nào để quét dọn, lau chùi hay rửa ráy bát đĩa nữa; thế nên tôi cứ ngồi bệt giữa đống bừa bộn — ai ngờ người bước vào lại chính là mục sư Weston! Lúc đó tôi giật mình đứng dậy dọn dẹp đồ đạc, quét tước và làm việc, và tôi cứ đinh ninh ngài sẽ mắng mỏ mình vì thói lười biếng, y như ngài Hatfield vẫn làm; nhưng tôi đã nhầm: ngài chỉ chào tôi một tiếng buổi sáng thật bình dị và đàng hoàng. Thế nên tôi phủi bụi chiếc ghế mời ngài ngồi, rồi nhóm lại lò sưởi một chút; nhưng tôi vẫn chưa quên những lời của ngài Chánh xứ, liền bảo rằng: "Tôi lấy làm lạ, thưa ngài, khi ngài lại nhọc công cất bước đến tận đây để thăm một ‘mụ già đạo đức giả’ như tôi."

— Ngài có vẻ ngạc nhiên trước câu nói đó; nhưng ngài cố thuyết phục tôi rằng ngài Chánh xứ chỉ nói đùa thôi; và khi cách đó không hiệu quả, ngài nói: "Thôi nào, Nancy, bà không nên suy nghĩ nhiều về chuyện đó thế: lúc ấy ông Hatfield hơi khó ở một chút thôi: cô biết đấy, chẳng ai trong chúng ta là hoàn hảo cả — ngay cả Môsê cũng từng lỡ lời. Nhưng giờ thì hãy ngồi xuống một lát, nếu bà rảnh rỗi, và kể cho tôi nghe mọi mối nghi ngờ và sợ hãi của bà; tôi sẽ cố gắng xua tan chúng."

— Thế là tôi ngồi xuống đối diện ngài. Ngài hoàn toàn là một người xa lạ, cô Grey ạ, thậm chí còn trẻ hơn cả mục sư Hatfield nữa, tôi tin là vậy; và thoạt đầu, tôi cứ nghĩ ngài trông không được niềm nở bằng vị kia, và có vẻ hơi khó tính nữa; nhưng ngài nói chuyện rất ôn tồn — và khi con mèo, tội nghiệp nó, nhảy lên đùi ngài, ngài chỉ vuốt ve nó và mỉm cười nhẹ nhàng: thế là tôi nghĩ đó là một dấu hiệu tốt; bởi vì có lần, khi nó làm thế với ngài Chánh xứ, ngài đã hất phăng nó xuống đất, cứ như thể đầy khinh miệt và tức giận vậy, tội nghiệp con vật. Nhưng cô biết đấy, làm sao có thể bắt một con mèo hiểu biết điều hay lẽ phải như một tín hữu được, thưa cô Grey.

— Vâng; đương nhiên là không rồi, Nancy. Nhưng sau đó mục sư Weston đã nói gì?

— Ngài chẳng nói gì cả; nhưng ngài lắng nghe tôi vô cùng chăm chú và kiên nhẫn hết mức có thể, trên mặt hoàn toàn không có chút vẻ khinh miệt nào; thế là tôi tiếp tục kể, kể hết mọi chuyện cho ngài nghe, y như tôi vừa kể cho cô vậy — thậm chí còn nhiều hơn thế.

— "Thấy chưa," ngài nói, "ông Hatfield hoàn toàn đúng khi bảo bà phải kiên trì thực hiện bổn phận của mình; nhưng khi khuyên bà đến nhà thờ tham dự các nghi thức, v.v., ý ông ấy không phải đó là toàn bộ bổn phận của một Kitô hữu: ông ấy chỉ nghĩ rằng ở đó bà có thể học hỏi xem còn phải làm những gì nữa, và được dẫn dắt để tìm thấy niềm vui trong những việc thực hành ấy, thay vì coi đó là một nhiệm vụ và gánh nặng. Và nếu bà nhờ ông ấy giải thích những lời đang làm bà phiền muộn nhường ấy, tôi nghĩ ông ấy sẽ bảo bà rằng, nếu nhiều kẻ tìm cách bước qua cửa hẹp mà không thể vào nổi, thì chính tội lỗi của họ đã cản trở họ; cũng giống như một người mang cái bao tải lớn trên lưng muốn chui qua một cánh cửa hẹp, anh ta sẽ thấy không thể làm được trừ khi vứt bỏ cái bao tải ấy lại phía sau. Nhưng còn bà, Nancy, tôi dám chắc bà chẳng có tội lỗi nào mà không sẵn lòng vứt bỏ, nếu bà biết cách phải không?"

— "Thưa ngài, quả đúng như lời ngài nói," tôi đáp.

— "Được rồi," ngài nói, "bà biết điều răn thứ nhất và trọng nhất — và điều răn thứ hai cũng giống như vậy — là hai điều răn làm nền tảng cho toàn bộ Lề Luật và các Tiên Tri chứ? Bà bảo mình không thể yêu mến Thiên Chúa; nhưng tôi nghĩ nếu bà suy ngẫm kỹ xem Ngài là ai và như thế nào, bà không thể không yêu mến Ngài được. Ngài là cha của bà, là người bạn tốt nhất của bà: mọi hồng phúc, mọi điều tốt lành, dễ chịu hay hữu ích đều xuất phát từ Ngài; và mọi điều dữ, mọi thứ mà bà có lý do để căm ghét, né tránh hay sợ hãi, đều xuất phát từ Sa-tan — kẻ thù của Ngài cũng là kẻ thù của chúng ta. Và chính vì lý do này mà Thiên Chúa đã tỏ mình ra trong xác phàm, để Ngài có thể tiêu diệt những công việc của Ma vương: nói một cách ngắn gọn, Thiên Chúa chính là TÌNH YÊU; và chúng ta càng có nhiều tình yêu bên trong mình, chúng ta càng đến gần Ngài hơn và càng có được nhiều Thần Khí của Ngài hơn."

— "Thưa ngài," tôi nói, "nếu tôi luôn có thể suy nghĩ về những điều này, tôi nghĩ mình hoàn toàn có thể yêu mến Thiên Chúa: nhưng làm sao tôi có thể yêu thương những người hàng xóm của mình, khi họ làm tôi bực mình, lại còn trái tính trái nết và tội lỗi đến thế?"

— "Có thể thấy đó là một việc khó khăn," ngài nói, "để yêu thương những người lân cận, khi họ mang trong mình quá nhiều điều xấu xa, và những lỗi lầm của họ thường đánh thức phần tăm tối vẫn còn vương vấn trong chính chúng ta; nhưng hãy nhớ rằng Ngài đã tạo dựng nên họ, và Ngài yêu thương họ; và phàm ai yêu mến Đấng sinh thành, thì cũng yêu mến người được sinh ra bởi Đấng ấy. Và nếu Thiên Chúa đã yêu thương chúng ta đến nỗi trao ban Con Một để chết thay cho chúng ta, thì chúng ta cũng phải yêu thương lẫn nhau. Nhưng nếu bà không thể cảm thấy tình cảm nồng nhiệt dành cho những kẻ chẳng màng đến bà, thì ít nhất bà cũng có thể cố gắng đối xử với họ như điều bà muốn họ đối xử với mình: bà có thể nỗ lực dung thứ cho những khiếm khuyết của họ, châm chước cho những xúc phạm của họ, và làm tất cả những điều tốt đẹp có thể cho những người quanh mình. Và nếu bà tập cho mình quen với điều ấy, Nancy, chính sự nỗ lực đó sẽ khiến bà yêu thương họ ở một mức độ nào đó — chưa kể đến thiện chí mà lòng tốt của bà sẽ khơi gợi nơi họ, dù họ có thể chẳng còn điểm tốt nào khác. Nếu chúng ta yêu mến Thiên Chúa và muốn phụng sự Ngài, hãy cố gắng trở nên giống như Ngài, làm công việc của Ngài, lao nhọc vì vinh quang của Ngài — chính là sự thiện của con người — để thúc đẩy sự mau đến của vương quốc Ngài, chính là sự bình an và hạnh phúc cho toàn nhân loại: dù chúng ta có vẻ bất lực đến đâu trong việc làm mọi điều thiện suốt cuộc đời, thì những người hèn mọn nhất trong chúng ta cũng có thể đóng góp rất nhiều vào đó; và chúng ta hãy ở lại trong tình yêu, để Ngài ở lại trong chúng ta và chúng ta ở lại trong Ngài. Chúng ta càng ban phát nhiều hạnh phúc, chúng ta càng nhận lại bấy nhiêu, ngay tại nơi này; và phần thưởng của chúng ta trên thiên đàng khi nghỉ ngơi sau những chặng đường nhọc nhằn sẽ càng lớn lao hơn." Thưa cô, tôi tin chắc đó là nguyên văn lời ngài, bởi tôi đã nghiền ngẫm chúng hết lần này đến lần khác. Và rồi ngài cầm lấy cuốn Kinh Thánh đó, đọc những đoạn ở đây và ở đó, rồi giải thích chúng sáng sủa như ban ngày; và dường như có một thứ ánh sáng mới bừng lên trong tâm hồn tôi; tôi cảm thấy lòng mình bừng cháy ấm áp, và chỉ ước sao thằng Bill tội nghiệp cùng tất cả mọi người trên thế giới này có thể có mặt ở đó, nghe được tất cả những điều ấy, và cùng hoan hỉ với tôi.

— Sau khi ngài ra đi, Hannah Rogers, một người hàng xóm, bước sang và muốn tôi giúp cô ấy giặt giũ. Tôi bảo lúc đó mình chưa làm được, vì chưa bắc nồi khoai tây lên bếp cho bữa trưa, cũng chưa rửa ráy đống đồ dùng buổi sáng nữa. Thế là cô ấy bắt đầu mắng mỏ tôi vì cái tội lười biếng nhớp nhúa. Thú thực thoạt đầu tôi cũng hơi bực mình, nhưng tôi chẳng nói lời nào cay độc với cô ấy cả: tôi chỉ ôn tồn kể cho cô ấy nghe chuyện vị mục sư mới đã đến thăm tôi; rằng tôi sẽ cố gắng làm xong việc thật nhanh hết sức có thể, rồi sẽ sang giúp cô ấy. Thế là cô ấy dịu giọng xuống; và lòng tôi như ấm áp hẳn lên hướng về phía cô ấy, chẳng mấy chốc chúng tôi đã trở thành những người bạn rất tốt. Thế đấy cô Grey ạ, "Lời đáp dịu dàng làm nguôi cơn giận, nhưng lời cay đắng khơi sục lòng hờn căm." Điều đó không chỉ ứng nghiệm với người đối diện, mà còn ngay trong chính bản thân cô nữa.

— Rất đúng, Nancy, giá như lúc nào chúng ta cũng nhớ được điều đó.

— Vâng, giá như chúng ta nhớ được!

— Và mục sư Weston có bao giờ đến thăm bà nữa không?

— Có chứ, rất nhiều lần; và từ khi mắt tôi kém đi, ngài thường ngồi đọc sách cho tôi nghe suốt cả nửa tiếng đồng hồ liền: nhưng cô biết đấy, ngài còn phải thăm nom những người khác, còn bao nhiêu việc phải làm — xin Chúa chúc lành cho ngài! Và vào Chủ nhật tuần tới đó, ngài đã giảng một bài thuyết giáo tuyệt vời làm sao! Bài giảng của ngài có chủ đề: "Hỡi tất cả những ai nhọc nhằn gánh nặng, hãy đến cùng tôi, tôi sẽ cho nghỉ ngơi," cùng hai câu hồng phúc đi liền sau đó. Cô không có ở đó, thưa cô, lúc ấy cô đang ở với gia đình — nhưng nó làm tôi hạnh phúc biết bao! Và giờ thì tôi hạnh phúc lắm rồi, tạ ơn Chúa! Và giờ đây tôi tìm thấy niềm vui khi làm những công việc nhỏ nhặt cho hàng xóm — những việc mà một mụ già mắt kém nửa mù có thể làm được; và họ đón nhận nó bằng tấm lòng thiện cảm, đúng như ngài đã nói. Cô thấy đấy, thưa cô, tôi đang đan một đôi tất đây; — chúng là dành cho Thomas Jackson: ông ấy là một ông già kỳ cục, chúng tôi từng đôi co cãi cọ biết bao bấy lần, bên này chống lại bên kia; và có những lúc chúng tôi bất hòa trầm trọng. Thế nên tôi nghĩ chẳng có gì tốt hơn là đan tặng ông ấy một đôi tất ấm; và từ khi bắt đầu đan, tôi cảm thấy quý mến ông ấy hơn rất nhiều, ông già tội nghiệp. Mọi chuyện đã diễn ra đúng y như lời mục sư Weston nói.

— Chà, tôi rất vui khi thấy bà hạnh phúc và khôn ngoan đến vậy, Nancy; nhưng giờ tôi phải đi rồi; người ở dinh thự đang cần tôi đấy, — tôi nói, và sau khi chào tạm biệt bà, tôi ra về, hứa sẽ ghé thăm lại khi rảnh rỗi, lòng cảm thấy hạnh phúc chẳng kém gì bà.

Vào một dịp khác, tôi đến đọc sách cho một người thợ nghèo đang ở giai đoạn cuối của bệnh lao phổi. Các cô tiểu thư từng đến thăm ông, và bằng cách nào đó họ đã hứa sẽ đọc sách cho ông nghe; nhưng việc đó quá phiền toái, thế nên họ nài nỉ tôi làm thay. Tôi vui vẻ nhận lời ngay; và ở đó, tôi lại một lần nữa được nghe những lời tán dương dành cho mục sư Weston, cả từ người bệnh lẫn người vợ của ông. Người chồng kể với tôi rằng ông nhận được rất nhiều sự an ủi và ích lợi từ những chuyến viếng thăm của vị mục sư mới, người thường xuyên đến thăm ông, và là "một kiểu người hoàn toàn khác hẳn" so với mục sư Hatfield; vị này trước khi người kia đến Horton, thỉnh thoảng cũng có ghé thăm ông; nhưng trong những dịp đó, ngài luôn khăng khăng bắt phải mở toang cửa nhà tranh để đón không khí trong lành cho sự tiện nghi của riêng mình, chẳng màng đến việc điều đó có thể làm tổn hại ra sao đến người bệnh nhân; và sau khi mở sách cầu nguyện ra đọc lướt qua một phần Nghi thức cho người bệnh, ngài sẽ vội vã bỏ đi ngay: nếu như ngài không nán lại để giáng xuống người vợ bất hạnh những lời quở trách khắc nghiệt, hay thốt ra những nhận xét thiếu suy nghĩ, chứ đừng nói là vô tâm, chỉ chực làm gia tăng thêm thay vì vớt vát những nỗi thống khổ của cặp vợ chồng khốn khổ.

— Trong khi đó, — người đàn ông nói, — mục sư Weston lại cầu nguyện với tôi theo một cách hoàn toàn khác biệt, và nói chuyện với tôi tử tế hết chỗ chê, lại thường xuyên đọc sách cho tôi nghe nữa, và ngồi bên cạnh tôi chẳng khác nào một người anh em.

— Đúng y như thế luôn! — người vợ thốt lên; — và khoảng ba tuần trước, khi ngài thấy anh Jem nhà tôi run lẩy bẩy vì lạnh, và nhà chúng tôi nhóm những đống lửa tội nghiệp thế nào, ngài đã hỏi xem số than của chúng tôi sắp hết chưa. Tôi thưa với ngài là hết rồi, và chúng tôi đang chật vật để mua thêm; nhưng cô biết đấy, thưa phu nhân, tôi nào có nghĩ đến chuyện ngài sẽ giúp đỡ chúng tôi; thế mà hôm sau, ngài đã gửi cho chúng tôi hẳn một bao than; và từ đó đến nay lúc nào nhà chúng tôi cũng có những ngọn lửa ấm áp: đó thực sự là một hồng phúc lớn trong mùa đông này. Nhưng tính ngài vốn thế đấy, cô Grey ạ: khi bước vào nhà một người nghèo để thăm nom người bệnh, ngài thường để ý xem họ đang thiếu thốn thứ gì nhất; và nếu nghĩ rằng họ không dễ gì tự tự lo nổi, ngài chẳng nói nửa lời, mà cứ thế âm thầm mang đến cho họ. Và chẳng phải ai cũng làm được điều đó, nhất là những người có hoàn cảnh eo hẹp như ngài: bởi vì cô biết đấy, thưa phu nhân, ngài chẳng có nguồn thu nhập nào khác ngoài khoản tiền nhận được từ ngài Chánh xứ, mà nghe nói số tiền đó cũng ít ỏi lắm.

Lúc đó tôi chợt nhớ lại, với một niềm kiêu hãnh thầm kín, rằng ngài từng bị tiểu thư Murray đáng yêu gọi là một tên thô lỗ bần tiện, chỉ vì ngài đeo một chiếc đồng hồ bạc và mặc bộ quần áo không được sáng màu và mới mẻ bằng của mục sư Hatfield.

Trên đường trở về nhà trọ, tôi cảm thấy vô cùng hạnh phúc, và tạ ơn Chúa vì giờ đây tôi đã có điều gì đó để suy ngẫm; có thứ để bấu víu như một sự giải thoát khỏi sự đơn điệu tẻ nhạt, công việc lao dịch cô độc trong cuộc đời hiện tại của tôi: bởi vì tôi thực sự cô đơn. Chưa bao giờ, từ tháng này qua tháng khác, từ năm này qua năm khác, ngoại trừ những khoảng thời gian nghỉ ngơi ngắn ngủi ở nhà, tôi được nhìn thấy một sinh linh nào đó để có thể mở lòng mình ra, hay tự do bày tỏ suy nghĩ với bất kỳ niềm hy vọng nào về sự đồng cảm, hay dẫu chỉ là sự thấu hiểu: chưa bao giờ có lấy một người, ngoại trừ tội nghiệp Nancy Brown, người mà tôi có thể tận hưởng dù chỉ một phút giây giao tế thực sự, hay có cuộc trò chuyện đủ sức khiến tôi trở nên tốt đẹp hơn, khôn ngoan hơn, hoặc hạnh phúc hơn trước; hay người mà, theo những gì tôi thấy, có thể nhận được chút ích lợi lớn lao nào từ tôi. Những người bạn đồng hành duy nhất của tôi chỉ là những đứa trẻ khó ưa, và những cô gái dốt nát, lệch lạc; khỏi sự ngớ ngẩn mệt mỏi của họ, việc được chìm đắm trong sự cô độc trọn vẹn thường là điều cứu rỗi được khao khát tha thiết và trân quý khôn cùng. Nhưng việc bị giam hãm bên những thành phần như vậy là một tai họa trầm trọng, cả về những tác động trước mắt lẫn những hệ lụy có thể xảy ra sau này. Chưa bao giờ có một ý tưởng mới mẻ hay một tư tưởng lay động nào đến với tôi từ thế giới bên ngoài; và những gì nảy nở trong tâm trí tôi, phần lớn đều bị bóp nghẹt ngay tức khắc một cách thảm hại, hoặc phải chịu cảnh lụi tàn rồi biến mất, bởi vì chúng không được nhìn thấy ánh sáng.

Những người bạn đồng hành thường nhật từ lâu đã nổi tiếng với việc gây ra ảnh hưởng to lớn lên tâm trí và phong cách của nhau. Những ai có hành động luôn hiện diện trước mắt chúng ta, có lời nói luôn văng vẳng bên tai chúng ta, sẽ tự nhiên dẫn dắt chúng ta, dẫu là trái với ý muốn của mình, một cách chậm rãi, từ từ, có lẽ là vô hình, để hành động và ăn nói giống như họ. Tôi không dám cả gan khẳng định sức mạnh đồng hóa không thể cưỡng lại này kéo dài đến đâu; nhưng nếu một con người văn minh bị kết án phải sống mười hai năm giữa một bộ tộc dã nhân cứng đầu, trừ khi anh ta có quyền năng để cải hóa họ, tôi rất hoài nghi liệu đến cuối khoảng thời gian ấy, bản thân anh ta có trở thành một kẻ dã nhân hay không. Và tôi, vì không thể làm cho những bạn đồng hành trẻ tuổi của mình tốt lên, nên vô cùng lo sợ rằng họ sẽ làm tôi xấu đi — sẽ từng bước kéo cảm xúc, thói quen và năng lực của tôi xuống mức độ của chính họ; mà lại chẳng truyền cho tôi sự vô tư lự và nét hoạt bát vui tươi của họ.

Tôi dường như đã cảm nhận được trí tuệ của mình đang mai một, trái tim đang đông cứng lại, tâm hồn đang co rút lại; và tôi run rẩy sợ rằng những nhận thức đạo đức của mình sẽ trở nên lụt lội, lằn ranh đúng sai bị đảo lộn, và cuối cùng mọi khả năng tốt đẹp trong tôi sẽ chìm nghỉm dưới ảnh hưởng tai hại của một lối sống như thế. Những làn hơi ngột ngạt của trần gian đang bao bọc lấy tôi, khép lại bầu trời nội tâm của tôi; và đó chính là lúc mục sư Weston xuất hiện chiếu rọi trên cuộc đời tôi, tựa như sao mai trên đường chân trời, cứu rỗi tôi khỏi nỗi sợ hãi của bóng tối tột cùng; và tôi vô cùng hoan hỉ vì giờ đây mình đã có một đối tượng để chiêm ngắm ở tầm cao hơn, chứ không phải thấp hơn. Tôi vui mừng nhận ra rằng thế giới này không chỉ toàn những kẻ như nhà Bloomfield, Murray, Hatfield, Ashby, v.v.; và sự xuất sắc nơi con người không chỉ là một giấc mộng hão huyền của trí tưởng tượng. Khi ta nghe một chút điều tốt và chẳng có điều xấu nào về một người nào đó, thật dễ dàng và dễ chịu để tưởng tượng ra nhiều điều hơn thế; tóm lại, chẳng cần thiết phải mổ xẻ mọi suy nghĩ của mình; nhưng Chủ nhật giờ đây đã trở thành một ngày mang lại niềm vui đặc biệt cho tôi (lúc bấy giờ tôi đã gần như quen với cái góc khuất phía sau xe ngựa), bởi vì tôi thích nghe ngài giảng — và tôi cũng thích nhìn ngắm ngài nữa; dù tôi biết ngài không đẹp trai, hay thậm chí không phải là người có vẻ ngoài dễ nhìn theo cách gọi thông thường; nhưng chắc chắn, ngài không hề xấu xí.

Về vóc dáng, ngài cao hơn chiều cao trung bình một chút, chỉ một chút thôi; đường nét khuôn mặt ngài có lẽ sẽ bị coi là quá góc cạnh để gọi là đẹp, nhưng đối với tôi, nó bộc lộ sự quyết đoán trong tính cách; mái tóc nâu sẫm của ngài không được uốn xoăn cẩn thận như của mục sư Hatfield, mà chỉ được chải gọn gàng hất sang một bên trên chiếc trán rộng và trắng trẻo; đôi lông mày, tôi đoán là hơi nhô ra, nhưng ẩn dưới đôi mày tối màu ấy là ánh mắt tỏa ra một sức mạnh kỳ lạ, có màu nâu, không lớn, và hơi trũng sâu, nhưng vô cùng rực rỡ và đầy biểu cảm; tính cách cũng hiện hữu qua đôi môi, điều gì đó phác họa nên một con người có mục đích kiên định và có thói quen suy tư; và khi ngài mỉm cười — nhưng tôi sẽ chưa nói về điều đó lúc này, bởi vì vào thời điểm tôi nhắc đến, tôi chưa bao giờ thấy ngài mỉm cười cả: và quả thực, diện mạo chung của ngài không mang lại cho tôi ấn tượng về một người thích thú với sự thư giãn đó, cũng chẳng phải là một cá nhân đúng như lời miêu tả của những người dân nhà tranh. Tôi đã sớm hình thành quan điểm của mình về ngài; và bất chấp những lời la ó quở trách của tiểu thư Murray: tôi hoàn toàn bị thuyết phục rằng ngài là một người có óc phán đoán sắc sảo, đức tin vững vàng và lòng đạo đức nồng nàn, nhưng lại là một con người trầm ngâm và nghiêm nghị; và khi tôi phát hiện ra rằng, ngoài những phẩm chất tốt đẹp ấy, ngài còn có thêm lòng nhân ái đích thực cùng sự tử tế dịu dàng, chu đáo, phát hiện ấy có lẽ càng khiến tôi thêm phần delight, bởi tôi vốn không chuẩn bị tinh thần để chờ đợi điều đó.