Mọi câu chuyện chân thực đều hàm chứa những bài học bổ ích; dẫu rằng trong một số câu chuyện, kho báu ấy có lẽ thật khó tìm, và khi tìm được thì lại quá đỗi tầm thường, đến mức phần nhân hạt khô héo,teo tóp chẳng bõ công bóc vỏ. Câu chuyện của tôi có rơi vào trường hợp ấy hay không, bản thân tôi khó lòng mà phán đoán. Thỉnh thoảng tôi vẫn nghĩ nó có thể hữu ích với người này, và mang tính giải trí với người khác; nhưng thiên hạ cứ tự đưa ra phán định của riêng mình. Được che chở bởi sự vô danh của chính tôi, bởi dòng chảy thời gian, cùng một vài cái tên giả định, tôi chẳng ngần ngại dấn bước; và sẽ thành thật giãi bày trước công chúng những điều mà tôi chẳng dám thổ lộ với người bạn thân thiết nhất.
Cha tôi là một mục sư ở miền bắc nước Anh, được tất cả những ai biết đến kính trọng một cách xứng đáng; và trong những năm tháng tuổi trẻ, ông sống khá đầy đủ nhờ nguồn thu nhập gộp từ một giáo xứ nhỏ và một cơ ngơi nho nhỏ ấm cúng của riêng ông. Mẹ tôi, người đã kết hôn với ông dẫu bị bạn bè phản đối, là con gái của một địa chủ, và là một phụ nữ có khí chất. Thật vô ích khi người ta vẽ ra trước mắt bà viễn cảnh rằng nếu trở thành vợ của một vị mục sư nghèo, bà sẽ phải từ bỏ cỗ xe ngựa và người hầu riêng, cùng tất cả những xa hoa và tao nhã của sự giàu sang; những thứ mà đối với bà chẳng khác nào nhu yếu phẩm của cuộc sống. Xe ngựa và người hầu là những tiện nghi lớn; nhưng ơn trời, bà vẫn có đôi chân để đi lại, và đôi bàn tay để lo toan cho nhu cầu của bản thân. Một ngôi nhà tao nhã cùng khuôn viên rộng rãi là những thứ không thể coi nhẹ; nhưng bà thà sống trong một mái tranh với Richard Grey còn hơn ở trong cung điện với bất kỳ người đàn ông nào khác trên đời.
Thấy mọi lời lẽ đều vô tác dụng, cuối cùng cha của mẹ cũng bảo hai người cứ việc kết hôn nếu muốn; nhưng làm vậy, con gái ông sẽ mất sạch từng xu trong phần gia tài của mình. Ông tưởng điều này sẽ làm nguội lạnh nhiệt huyết của cả hai; nhưng ông đã lầm. Cha tôi hiểu rõ giá trị vượt trội của mẹ tôi để nhận ra rằng bản thân bà đã là một gia tài vô giá; và nếu bà chịu rũ lòng tô điểm cho mái ấm khiêm nhường của ông, ông sẽ hạnh phúc đón nhận bà với bất kỳ điều kiện nào; trong khi về phần mình, bà thà tự tay lao động còn hơn phải chia lìa với người đàn ông mà bà yêu thương, người mà niềm hạnh phúc của ông sẽ là niềm vui của bà, và là người đã hòa làm một với bà về cả thể xác lẫn tâm hồn. Thế là phần gia tài của mẹ rơi vào túi của một người chị có phần khôn ngoan hơn, người đã kết hôn với một thương gia giàu có ở phương Đông; còn mẹ, trong sự kinh ngạc và tiếc thương đầy xót xa của tất cả những ai quen biết, đã đến vùi mình trong ngôi nhà mục sư bình dị giữa những ngọn đồi thuộc ——. Thế nhưng, bất chấp tất cả những điều đó, và bất chấp tính khí ngang tàng của mẹ cùng những nỗi niềm thất thường của cha, tôi tin rằng dẫu bạn có lùng sục khắp nước Anh đi chăng nữa, bạn cũng khó lòng tìm được một cặp đôi nào hạnh phúc hơn.
Trong số sáu người con, chị Mary và tôi là hai người duy nhất sống sót qua những hiểm nguy của thời thơ ấu. Tôi, vì kém hơn năm hoặc sáu tuổi, luôn được xem là đứa út và là cục cưng trong nhà: cha, mẹ và chị đều hùa vào để chiều chuộng tôi—không phải bằng sự nuông chiều dại dột để khiến tôi đảnh đức và hư hỏng, mà bằng sự ân cần không dứt, khiến tôi trở nên quá ư yếu đuối và phụ thuộc—quá bất lực trước những giông bão và loan toan của cuộc đời.
Mary và tôi lớn lên trong sự cô lập tuyệt đối. Mẹ tôi, vốn là người tài sắc vẹn toàn, uyên bác và ham việc, đã thâu tóm toàn bộ việc giáo dục chúng tôi ngoại trừ tiếng Latinh—môn mà cha nhận dạy—nhận đến mức chúng tôi chưa từng bước chân đến trường; và vì chốn làng xóm không có lấy một bóng giao tế, sự tiếp xúc duy nhất của chúng tôi với thế giới bên ngoài chỉ là những buổi tiệc trà trang trọng, lâu lâu lại diễn ra cùng các điền chủ và thương gia lớn trong vùng (chỉ để tránh mang tiếng là quá kiêu ngạo không thèm giao du với láng giềng), cùng chuyến thăm thường niên đến nhà ông nội; nơi mà bản thân ông, người bà nhân hậu, một người cô chưa chồng, và hai ba vị lớn tuổi là những con người duy nhất chúng tôi từng thấy. Thỉnh thoảng, mẹ lại giải khuây cho chúng tôi bằng những câu chuyện và giai thoại thời trẻ của bà, dẫu mang lại cho chúng tôi niềm vui thích tột cùng, nhưng thường thì chúng—ít nhất là trong tôi—lại nhen nhóm một khao khát thầm kín muốn được ngắm nhìn thế giới rộng lớn hơn một chút.
Tôi nghĩ hẳn là mẹ đã từng rất hạnh phúc; nhưng chưa bao giờ bà tỏ ra tiếc nuối quá khứ. Tuy nhiên, cha tôi, người vốn có tính khí chẳng mấy tĩnh lặng hay vui vẻ, thường tự dằn vặt bản thân một cách vô lý khi nghĩ đến những sự hy sinh mà người vợ hiền đã dành cho ông; và cứ bận tâm suy tính không dứt những kế hoạch nhằm gia tăng khối tài sản nhỏ nhoi vì lợi ích của bà và chúng tôi. Vô ích làm sao khi mẹ bảo đảm rằng bà đã hoàn toàn thỏa mãn; và nếu ông chịu dành dụm một chút cho lũ trẻ, tất cả chúng ta sẽ có dư dả, cho hiện tại lẫn tương lai: thế nhưng tiết kiệm lại không phải là sở trường của cha. Ông không chịu lâm vào cảnh nợ nần (ít nhất là mẹ đã cẩn trọng trông chừng để ông không rơi vào hoàn cảnh đó), nhưng hễ có tiền là ông phải tiêu pha: ông thích nhìn thấy ngôi nhà của mình ấm cúng, vợ con ăn mặc tươm tất và được chăm sóc chu đáo; bên cạnh đó, ông lại có lòng trắc ẩn, thích giúp đỡ người nghèo tùy theo khả năng của mình: hoặc, như một số người có thể nghĩ, là vượt quá khả năng ấy.
Đến cuối cùng, một người bạn tốt đã hiến kế giúp ông nhân đôi tài sản riêng của mình chỉ trong một nhát bút; và hơn thế nữa, sẽ làm nó sinh sôi đến mức không tài nào đếm xuể trong tương lai. Người bạn này là một thương gia, một con người đầy chí tiến thủ và tài năng hiển hách, đang gặp đôi chút túng thiếu trong việc kinh doanh vì thiếu vốn; nhưng đã rộng lượng đề nghị chia cho cha tôi một phần lợi nhuận xứng đáng, nếu ông chỉ việc giao phó số tiền nhàn rỗi của mình; và người ấy tin rằng mình có thể đoan chắc một cách an toàn rằng bất kỳ khoản tiền nào cha tôi chọn đặt vào tay ông ta, đều sẽ mang lại lợi nhuận một vốn bốn lời. Cơ ngơi nhỏ bé nhanh chóng được bán đi, và toàn bộ số tiền thu được đều được gửi gắm vào tay người thương gia tốt bụng; người mà ngay sau đó đã tiến hành chất hàng lên tàu và chuẩn bị cho chuyến hải trình.
Cha tôi vô cùng phấn khởi, tất cả chúng tôi cũng vậy, trước viễn cảnh tươi sáng đang mở ra. Xét cho cùng, ở hiện tại, chúng tôi bị thu hẹp về mức thu nhập eo hẹp của chức phó tế; nhưng cha có vẻ nghĩ rằng chẳng có sự cần thiết nào phải thắt lưng buộc bụng một cách khắt khe vào khoản tiền ấy; thế nên, với những khoản nợ treo lơ lửng tại cửa hiệu của ông Jackson, rồi đến Smith, và tiếp đó là Hobson, chúng tôi vẫn sống qua ngày thậm chí còn thoải mái hơn trước: dẫu cho mẹ khẳng định rằng tốt hơn hết chúng ta nên biết lượng sức mình, vì viễn cảnh giàu sang suy cho cùng vẫn vô cùng bấp bênh; và nếu cha chịu tin tưởng giao phó mọi thứ cho sự quản lý của bà, ông sẽ chẳng bao giờ phải cảm thấy thiếu thốn: nhưng ngặt nỗi, lần này thì cha chứng nào tật nấy.
Biết bao giờ phút hạnh phúc mà Mary và tôi đã trải qua khi ngồi thêu thùa bên lò sưởi, hay lang thang trên những ngọn đồi phủ đầy thạch thảo, hoặc thẩn thơ dưới bóng cây bạch dương rủ (cây cổ thụ duy nhất trong vườn), trò chuyện về tương lai hạnh phúc của chính mình và cha mẹ, về những điều chúng tôi sẽ làm, sẽ thấy, và sẽ sở hữu; với một nền tảng cho tòa lâu đài kỳ vĩ ấy chẳng có gì chắc chắn hơn ngoài số tài sản được kỳ vọng sẽ chảy vào túi chúng tôi từ sự thành công trong các thương vụ của người thương gia đáng kính. Cha chúng tôi cũng chẳng khá khẩm hơn là bao; chỉ có điều ông giả vờ như mình không quá bận tâm: bày tỏ những niềm hy vọng rạng rỡ cùng sự kỳ vọng tràn trề qua những lời trêu đùa và câu nói dí dỏm, điều mà trong mắt tôi luôn vô cùng thông minh và thú vị. Mẹ bật cười vui sướng khi thấy ông đầy hy vọng và hạnh phúc như vậy; nhưng thẳm sâu bà vẫn e sợ rằng ông đang đặt quá nhiều tâm trí vào chuyện này; và có lần tôi đã nghe thấy bà thì thầm khi bước khỏi phòng: “Chúa ban ơn để ông ấy không phải thất vọng! Ta không biết ông ấy sẽ chịu đựng cú sốc này ra sao đâu.”
Và ông đã thất vọng thật. Thất vọng một cách đắng cay. Nó ập đến như một tiếng sét đánh ngang tai đối với tất cả chúng tôi rằng con tàu chở theo gia tài của cả nhà đã bị đắm, chìm nghỉm xuống đáy biển cùng toàn bộ hàng hóa, mang theo cả một số thủy thủ đoàn và vị thương gia bất hạnh. Tôi đau buồn thay cho ông; tôi đau buồn cho sự sụp đổ của biết bao lâu đài xây trên cát; nhưng với sự hồi phục nhanh nhẹn của tuổi trẻ, tôi sớm vượt qua cú sốc ấy.
Dẫu sự giàu sang có sức hút xiết bao, nghèo đói lại chẳng hề có chút sức mạnh khủng hoảng nào đối với một thiếu nữ thiếu trải đời như tôi. Quả thực, nói thật lòng, có điều gì đó vô cùng phấn khích trong ý tưởng bị dồn vào bước đường cùng và phải tự lực cánh sinh. Tôi chỉ ước gì tía, má và Mary đều cùng chung suy nghĩ với tôi; và khi ấy, thay vì than khóc cho những tai họa đã qua, tất cả chúng ta có thể vui vẻ xắn tay áo vào việc khắc phục chúng; và khó khăn càng lớn, những sự thiếu thốn hiện tại càng cay đắng bao nhiêu, thì sự hoan hỉ của chúng ta trong việc chịu đựng điều sau, cùng sự mạnh mẽ trong việc chiến đấu chống lại điều trước sẽ càng lớn bấy nhiêu.
Mary không than khóc, nhưng con bé cứ trằn trọc khôn nguôi về tai họa ấy, rồi chìm dần vào trạng thái u uất mà chẳng nỗ lực nào của tôi có thể vực dậy nổi. Tôi hoàn toàn không sao khiến con bé nhìn nhận khía cạnh tươi sáng của vấn đề như tôi đã làm; và quả thực tôi quá ư sợ hãi viễn cảnh bị buộc tội là bồng bột trẻ con, hay vô cảm ngu ngốc, nên tôi đã cẩn trọng giữ kín phần lớn những ý tưởng rạng rỡ cùng những khái niệm khích lệ cho riêng mình; thừa hiểu rằng chúng chẳng thể nào được cảm thông.
Mẹ chỉ nghĩ đến việc an ủi cha, thanh toán các khoản nợ và cắt giảm chi tiêu bằng mọi cách có thể; nhưng cha thì hoàn toàn ngã quỵ trước tai ương này: sức khỏe, thể lực và tinh thần đều lụi tàn theo cú giáng đó, và ông chưa bao giờ hoàn toàn hồi phục lại được. Vô ích thay khi mẹ cố gắng vực dậy tinh thần ông, bằng cách kêu gọi lòng kính Chúa, sự can đảm, và tình yêu thương dành cho bà cùng chúng tôi. Chính tình yêu thương ấy lại là nỗi thống khổ lớn nhất của ông: chính vì chúng tôi mà ông đã khao khát đến cháy bỏng việc gia tăng tài sản—chính lợi ích của chúng tôi đã rọi thứ ánh sáng rực rỡ vào những niềm hy vọng của ông, và cũng chính nó đã trút nỗi cay đắng ngập tràn vào nỗi thống khổ hiện tại của ông. Giờ đây ông tự cắn rứt khôn nguôi vì đã phớt lờ lời khuyên của mẹ—điều ít ra đã có thể cứu ông khỏi gánh nặng nợ nần chồng chất—ông vô ích tự trách mình vì đã tha lôi bà khỏi phẩm giá, sự thảnh thơi, và vẻ xa hoa của chốn vương giả trước kia để rồi phải cùng ông cam chịu những lo toan và nhọc nhằn của cảnh bần hàn. Tựa như vị đắng nghét thấm vào tâm can khi phải chứng kiến người phụ nữ kiêu sa, tài sắc vẹn toàn ấy, từng một thời được bao kẻ săn đón và ngưỡng mộ, nay lại biến thành một người nội trợ tất bật lo toan, với đôi bàn tay và khối óc không lúc nào ngơi nghỉ vì những việc vặt trong nhà và bài toán kinh tế gia đình. Chính sự sẵn lòng khi bà chu tròn những bổn phận ấy, sự vui vẻ khi bà gánh chịu những nghịch cảnh, và lòng nhân hậu ngăn bà không thốt ra dù chỉ là một lời quở trách nhỏ nhất hướng về ông, tất cả đều bị chính kẻ tự hành hạ bản thân đầy tài tình ấy bóp méo thành những tầng đau khổ bổ sung. Và cứ thế, tâm trí gặm nhấm thể xác, làm rối loạn hệ thống thần kinh, rồi chúng lại quay sang khoét sâu thêm những nỗi muộn phiền trong tâm trí, cho đến khi qua sự tác động qua lại ấy, sức khỏe của ông suy kiệt nghiêm trọng; và chẳng một ai trong chúng tôi có thể thuyết phục được ông rằng bức tranh cuộc sống của gia đình không hề ảm đạm hay tuyệt vọng như cái trí tưởng tượng bệnh hoạn của ông đang vẽ nên.
Cỗ xe ngựa mui trần tiện dụng đã bị bán đi, cùng với con ngựa béo tốt, lực lưỡng—vật nuôi yêu quý bấy lâu mà chúng tôi từng đinh ninh sẽ được dưỡng già trong yên bình và chẳng bao giờ rời khỏi tay mình; căn nhà ngựa và chuồng trại nhỏ đã được cho thuê; cậu bé giúp việc cùng người hầu gái tháo vát hơn (và cũng đắt đỏ hơn) trong số hai người hầu gái, đã bị sa thải. Quần áo của chúng tôi được vá víu, lộn mặt và thêu đắp đến tận giới hạn cuối cùng của sự tề chỉnh; bữa ăn của gia đình, vốn dĩ đạm bạc, nay lại càng được giản lược đến mức chưa từng thấy—ngoại trừ những món ăn ưa thích của cha; than sưởi và nến của chúng tôi bị bóp nghẻo đến đau đớn—cặp nến bị cắt giảm chỉ còn một cây và được dùng một cách vô cùng tiết kiệm; than được cẩn trọng giữ gìn trong chiếc lò sưởi nửa trống hoác: nhất là khi cha đi vắng để làm công việc của giáo xứ hoặc phải nằm liệt giường vì bệnh—khi ấy chúng tôi ngồi với đôi chân tì sát chắn lò, thỉnh thoảng lại khều gom những mẩu than sắp tàn lại với nhau, và đôi khi rắc thêm một chút bụi cùng vụn than, cốt chỉ để giữ cho chúng còn chút hơi tàn. Còn về những tấm thảm, chúng rồi cũng đến ngày sờn rách, được vá chằng vá đụp thậm chí còn tệ hơn cả quần áo. Để tiết kiệm tiền thuê thợ làm vườn, Mary và tôi đứng ra gánh vác việc chăm sóc khu vườn; và toàn bộ công việc bếp núc lẫn việc nhà không tài nào xoay sở xuể chỉ với một cô hầu gái, đều do mẹ và chị gánh vác, với chút ít sự trợ giúp thỉnh thoảng từ tôi: chỉ là chút ít thôi, bởi vì, dẫu trong mắt mình tôi đã là một người lớn, thì trong mắt họ tôi vẫn chỉ là một đứa trẻ; và mẹ, giống như hầu hết những người phụ nữ tháo vát, đảm đang, lại không được ban cho những cô con gái nhanh nhẹn cho lắm: lý do là vì—bản thân là một người cực kỳ tháo vát và chăm chỉ, bà chưa từng bị cám dỗ để giao phó công việc của mình cho người khác, trái lại, bà sẵn sàng hành động và suy nghĩ thay cho người khác cũng như cho chính bản thân mình; và bất kể công việc đang làm là gì, bà luôn có xu hướng nghĩ rằng chẳng ai có thể làm tốt hơn chính bà: thế nên hễ khi nào tôi ngỏ ý muốn giúp đỡ, tôi lại nhận được câu trả lời kiểu như—“Không, con yêu, con không làm được đâu thực sự đấy—chẳng có việc gì ở đây mà con có thể làm cả. Hãy đi giúp chị con đi, hoặc bảo chị ấy đi dạo cùng con—nhớ bảo chị ấy đừng có ngồi ì một chỗ và ru rú trong nhà mãi thế—thảo nào trông con bé cứ gầy đét và ủ rũ thế kia.”
“Mary ơi, má bảo em đến giúp chị; hoặc rủ chị đi dạo cùng em; má bảo chị gầy đét và ủ rũ thế này là phải lắm, vì cứ ngồi mãi trong nhà.”
“Agnes à, em không giúp gì được cho chị đâu; và chị cũng chẳng thể đi dạo với em được—chị còn đống việc ngập đầu đây này.”
“Vậy để em giúp chị.”
“Đứa bé ngốc này, em không làm được đâu. Đi tập đàn đi, hoặc chơi với mèo con kìa.”
Công việc may vá lúc nào cũng ngập đầu; nhưng tôi chưa từng được dạy cách cắt một mảnh áo nào, và ngoại trừ việc khâu viền và ráp nối thông thường, chẳng có mấy việc tôi có thể làm, ngay cả trong lĩnh vực đó; bởi cả hai đều khẳng định rằng tự tay làm lấy còn dễ hơn là đi chuẩn bị sẵn đồ cho tôi làm: bên cạnh đó, họ thích nhìn tôi dùi mài kinh sử hoặc tự giải trí hơn—vẫn còn khối thời gian để tôi phải ngồi còng lưng bên đống kim chỉ như một bà cụ non, đợi khi nào con mèo cưng yêu quý của tôi trở thành một con mèo già điềm tĩnh đã. Trong hoàn cảnh ấy, dẫu tôi chẳng hữu dụng hơn con mèo con là mấy, sự lười biếng của tôi vẫn không hoàn toàn là không có lý do để châm chước.
Xuyên suốt mọi khốn khó của gia đình, tôi chưa từng nghe thấy mẹ than phiền về việc thiếu thốn tiền bạc, ngoại trừ đúng một lần. Khi mùa hè đang đến gần, bà nhận xét với Mary và tôi rằng: “Thật là một điều tuyệt vời biết bao nếu tía các con có thể dành vài tuần nghỉ dưỡng ở một thị trấn suối khoáng. Mẹ tin chắc rằng không khí biển và sự thay đổi không gian sẽ mang lại hiệu quả vô giá cho ông ấy. Nhưng ngặt một nỗi, các con thấy đấy, chẳng có lấy một đồng xu,” bà nói thêm với một tiếng thở dài. Cả hai chúng tôi đều vô cùng ao ước điều đó có thể thành hiện thực, và vô cùng tiếc nuối vì không thể thực hiện được. “Thôi nào, thôi nào!” bà nói, “than phiền thì chẳng giải quyết được gì. Biết đâu rốt cuộc vẫn có thể làm điều gì đó để thúc đẩy dự án này. Mary, con vẽ tranh rất đẹp đấy chứ. Con thấy thế nào nếu vẽ thêm vài bức theo phong cách tốt nhất của mình, rồi đem đi đóng khung cùng những bức tranh màu nước con đã vẽ sẵn, và thử mang bán chúng cho một tay buôn tranh hào phóng nào đó, kẻ có con mắt tinh đời để nhận ra giá trị của chúng?”
“Má ơi, con sẽ rất vui lòng nếu má nghĩ rằng chúng có thể bán được; và mang lại chút tiền kha khá.”
“Dù sao thì thử cũng đáng lắm chứ, con yêu: con cứ chuẩn bị tranh đi, còn má sẽ ráng tìm người mua.”
“Ước gì con cũng làm được điều gì đó,” tôi nói.
“Agnes hả con! chà, ai mà biết được chứ? Con vẽ cũng khá đẹp đấy chứ: nếu con chọn một chủ đề đơn giản nào đó, mẹ dám cá là con sẽ tạo ra được thứ gì đó mà tất cả chúng ta sẽ phải tự hào khi đem trưng bày đấy.”
“Nhưng con còn một kế hoạch khác trong đầu cơ, má ạ, và ấp ủ đã lâu rồi, chỉ là con ngại chưa dám nói ra thôi.”
“Thật thế ư! Nào, hãy nói cho chúng ta nghe xem đó là gì nào.”
“Con muốn làm gia sư.”
Mẹ thốt lên một tiếng ngạc nhiên rồi phì cười. Chị tôi đánh rơi cả đồ đạc xuống đất vì kinh ngạc, thốt lên rằng: “Em mà làm gia sư á, Agnes! Em đang mơ ngủ đấy à?”
“Hừm! Em chẳng thấy có gì gọi là quá khác thường trong chuyện đó cả. Em không dám nhận dạy những đứa trẻ lớn; nhưng chắc chắn là em có thể dạy bọn trẻ nhỏ chứ bộ: và em rất thích việc đó. Em thích trẻ con lắm. Má cho phép em đi mà!”
“Nhưng con yêu ạ, bản thân con còn chưa học được cách tự chăm sóc mình nữa là; và trẻ nhỏ đòi hỏi nhiều sự phán đoán cùng kinh nghiệm để quản lý hơn là trẻ lớn chứ.”
“Nhưng thưa má, con đã trên mười tám tuổi rồi, và hoàn toàn đủ khả năng tự lo cho bản thân, thậm chí lo cho cả người khác nữa. Má chẳng hề biết một nửa sự khôn ngoan và thận trọng mà con đang sở hữu đâu, bởi vì con chưa từng được đặt vào thử thách nào cả.”
“Cứ thử nghĩ xem,” Mary lên tiếng, “em sẽ xoay sở thế nào trong một ngôi nhà đầy những người xa lạ, không có chị hay má ở bên để nói năng và hành động thay cho em—với một lũ trẻ nhắt nhác vây quanh em, và chẳng có lấy một ai để nương tựa xin lời khuyên? Thậm chí em còn chẳng biết nên mặc bộ quần áo nào nữa là.”
“Chị nghĩ rằng vì em luôn làm theo lời hai người sai bảo, nên em chẳng có nổi một chút phán đoán của riêng mình: nhưng cứ thử giao việc cho em đi—đó là tất cả những gì em muốn—và rồi chị sẽ thấy những gì em có thể làm.”
Đúng lúc ấy cha bước vào và chủ đề thảo luận của chúng tôi được đem ra giải thích cho ông nghe.
“Gì chứ, con bé Agnes nhỏ nhắn của ta lại muốn làm gia sư cơ à!” ông thốt lên, và bất chấp vẻ u uất, ông vẫn bật cười trước ý tưởng đó.
“Vâng, thưa tía, tía đừng có phản đối con nhé: con thích lắm; và con chắc chắn mình có thể quản lý một cách tuyệt vời cho mà xem.”
“Nhưng con yêu ạ, chúng ta không thể rời xa con được.” Và một giọt nước mắt lấp lánh trong khóe mắt ông khi ông nói thêm—“Không, không! Dẫu ngập chìm trong khốn khó, chắc chắn chúng ta vẫn chưa đến mức phải bước chân vào con đường đó đâu.”
“Ồ, không!” mẹ tiếp lời. “Chẳng có bất kỳ sự cần thiết nào cho một bước đi như thế cả; đó chỉ là một sự bồng bột nhất thời của nó thôi. Thế nên con phải ngậm miệng lại đi, cô bé hư đốn này; bởi vì, dẫu con có sẵn sàng rời xa chúng ta đến thế nào đi chăng nữa, con thừa biết rõ là chúng ta chẳng thể nào dứt bỏ con được đâu.”
Tôi bị buộc phải im lặng trong ngày hôm đó, và trong cả nhiều ngày tiếp theo; nhưng tôi vẫn không hoàn toàn từ bỏ kế hoạch ái mộ của mình. Mary lấy dụng cụ vẽ ra, và điềm tĩnh cắm cúi làm việc. Tôi cũng lôi đồ của mình ra; nhưng trong lúc vẽ, tâm trí tôi lại bay bổng đến những chuyện khác. Thật tuyệt vời biết bao khi được trở thành một gia sư! Được bước ra thế giới rộng lớn; được dấn thân vào một cuộc đời mới; được tự mình hành động; được vận dụng những năng lực bấy lâu bỏ xó; được thử sức với những tiềm năng chưa từng khai phá; được tự kiếm sống bằng đôi bàn tay mình, và kiếm thêm chút ít để an ủi, giúp đỡ cha, mẹ và chị, đồng thời giải tỏa cho họ gánh nặng lo toan chuyện ăn mặc của tôi; để cho tía thấy con bé Agnes của tía có thể làm được những gì; để chứng minh cho má và Mary thấy rằng tôi không phải là một sinh thể vô dụng, thiếu suy nghĩ như họ vẫn tưởng. Và rồi, thật quyến rũ làm sao khi được trao phó trọng trách chăm sóc và giáo dục trẻ thơ! Bất kể người khác nói gì, tôi cảm thấy mình hoàn toàn đủ năng lực cho nhiệm vụ ấy: ký ức rõ ràng về những suy nghĩ của chính mình thời thơ ấu sẽ là một thứ kim chỉ nam vững chắc hơn cả những lời chỉ dạy của vị cố vấn từng trải nhất. Tôi chỉ cần nhìn từ những học trò nhỏ của mình đối chiếu ngược lại với bản thân ở độ tuổi của chúng, là tôi sẽ biết ngay cách làm sao để chiếm trọn lòng tin và tình cảm của chúng: làm sao để khơi gợi sự hối hận ở những đứa trẻ lầm đường; làm sao để khích lệ những đứa rụt rè và an ủi những kẻ đau khổ; làm sao để biến Đức hạnh thành một điều khả thi, Tri thức thành một thứ đáng khao khát, và Tôn giáo trở nên đáng yêu cùng dễ hiểu.
—Nhiệm vụ tuyệt vời làm sao!
Dạy cho những tâm hồn non trẻ biết cách vươn lên!
Uốn nắn những chồi non, và ngắm nhìn những nụ hoa hé nở từng ngày!
Bị chi phối bởi quá nhiều động lực thúc đẩy, tôi quyết định vẫn sẽ kiên trì đến cùng; dẫu cho nỗi sợ làm mẹ phiền lòng, hay làm tổn thương cảm xúc của cha đã ngăn tôi khơi lại chủ đề này trong suốt mấy ngày liền. Cuối cùng, một lần nữa, tôi lại đề cập chuyện đó với mẹ một cách riêng tư; và sau vài lần khó khăn, tôi đã bắt mẹ phải hứa sẽ giúp đỡ tôi bằng tất cả nỗ lực của bà. Sự đồng thuận đầy miễn cưỡng của cha tiếp đó cũng được giành lấy, và rồi, dẫu Mary vẫn thở dài phản đối, người mẹ kính yêu, nhân hậu của tôi bắt đầu rảo mắt tìm kiếm một vị trí cho tôi. Bà viết thư cho họ hàng bên nội, và tham khảo các mục quảng cáo trên báo—còn họ hàng bên ngoại thì bà đã cắt đứt mọi liên lạc từ lâu: việc trao đổi thư từ xã giao thỉnh thoảng là tất cả những gì bà có kể từ khi kết hôn, và trong bất kỳ hoàn cảnh nào bà cũng sẽ không bao giờ cậy nhờ đến họ trong một trường hợp thế này. Nhưng vì thời gian sống ẩn dật khỏi thế giới của cha mẹ tôi quá dài và quá trọn vẹn, nên phải mất nhiều tuần lễ trôi qua thì một vị trí phù hợp mới có thể được tìm thấy. Cuối cùng, đến niềm vui khôn tả của tôi, định mệnh đã phán quyết rằng tôi sẽ đảm nhận việc chăm sóc bầy con nhỏ của một người phụ nữ tên là Bloomfield; người mà người cô Grey nghiêm nghị, tốt bụng của tôi từng quen biết thời trẻ, và khẳng định đó là một người phụ nữ rất tử tế. Chồng bà là một thương gia đã nghỉ hưu, người đã tích lũy được một gia tài rất khम khá; nhưng nhất quyết không chịu trả mức lương cao hơn hai mươi lăm bảng Anh cho người hướng dẫn học vấn của lũ trẻ. Tuy nhiên, tôi vẫn vui vẻ chấp nhận mức lương này, còn hơn là từ chối vị trí đó—điều mà cha mẹ tôi có vẻ nghiêng về phương án tốt hơn.
Nhưng vẫn còn vài tuần lễ nữa được cống hiến cho công tác chuẩn bị. Khoảng thời gian ấy đối với tôi mới dài đằng đẵng và tẻ nhạt làm sao! Thế nhưng nhìn chung đó lại tràn ngập niềm vui—tràn ngập những hy vọng rạng rỡ và sự kỳ vọng nồng nhiệt. Với một niềm hân hoan kỳ lạ, tôi phụ giúp vào việc may những bộ quần áo mới của mình, và sau đó là việc sắp xếp hành lý vào rương! Nhưng vương vấn trong công việc sau cùng ấy cũng có chút vị đắng cay; và khi mọi thứ đã hoàn tất—khi tất cả đã sẵn sàng cho chuyến đi vào ngày mai, và đêm cuối cùng ở nhà đang đến gần—một nỗi thống khổ bất chợt dường như dâng tràn trong lồng ngực tôi. Những người thân yêu của tôi trông thật buồn bã và cất lời ấm áp đến độ tôi suýt không kìm được dòng nước mắt chực trào: nhưng tôi vẫn cố làm ra vẻ vui tươi. Tôi đã có chuyến lang thang cuối cùng cùng Mary trên những cánh đồng hoang, buổi dạo chơi cuối cùng trong vườn, và quanh ngôi nhà; tôi đã cùng con bé cho những chú bồ câu cưng ăn lần cuối cùng—những sinh vật xinh xắn mà chúng tôi đã thuần hóa để chúng tự mổ thức ăn trên lòng bàn tay mình: tôi đã vuốt ve lần cuối tấm lưng mượt như lụa của chúng khi chúng chen chúc trong lòng tôi. Tôi đã âu yếm hôn những vật nuôi yêu thích đặc biệt của mình, cặp bồ câu xòe đuôi trắng như tuyết; tôi đã chơi bản nhạc cuối cùng trên chiếc đàn piano quen thuộc cũ kỹ, và hát khúc ca cuối cùng cho tía nghe: hy vọng đó không phải là khúc ca cuối cùng, mà là khúc ca cuối cùng trong khoảng thời gian đối với tôi là dài đằng đẵng. Và có lẽ, khi tôi làm lại những việc này một lần nữa, cảm xúc sẽ đổi khác: hoàn cảnh có thể đã xoay vần, và ngôi nhà này có lẽ sẽ chẳng bao giờ còn là chốn định cư của tôi nữa. Người bạn nhỏ bé đáng yêu của tôi, con mèo con, chắc chắn sẽ thay đổi: nó đã sắp thành một con mèo lớn; và khi tôi trở lại, dù chỉ cho một chuyến ghé thăm vội vã dịp Giáng sinh, rất có thể nó đã quên béng cả người bạn chơi đùa lẫn những trò nghịch ngợm vui nhộn của mình. Tôi đã nô đùa với nó lần cuối; và khi tôi vuốt ve bộ lông mềm mại rạng rỡ của nó, trong lúc nó nằm rên gừ gừ chìm vào giấc ngủ trong lòng tôi, cảm giác ấy mang theo một nỗi buồn mà tôi chẳng tài nào che giấu nổi. Rồi đến giờ đi ngủ, khi tôi cùng Mary lui về căn phòng nhỏ yên tĩnh của mình, nơi mà các ngăn kéo đã được dọn sạch và góc tủ sách dành cho tôi nay đã trống hoác—và nơi mà từ nay về sau, con bé sẽ phải ngủ một mình trong sự cô quạnh tiêu điều, như cách con bé diễn đạt—lòng tôi càng chùng xuống hơn bao giờ hết: tôi cảm thấy như thể mình thật ích kỷ và sai quấy khi cứ khăng khăng đòi rời xa con bé; và khi tôi quỳ xuống một lần nữa bên chiếc giường nhỏ, tôi đã cầu nguyện cho những phước lành đến với con bé và với cha mẹ một cách thành kính hơn bất cứ lần nào trước đó. Để giấu đi nỗi xúc động, tôi vùi mặt vào hay bàn tay, và chẳng mấy chốc chúng đã ướ đẫm nước mắt. Khi đứng dậy, tôi nhận ra con bé cũng đang khóc; nhưng chẳng ai trong chúng tôi thốt lên lời nào; và trong lặng thầm, chúng tôi chìm vào giấc ngủ, xích lại gần nhau hơn với nhận thức rằng mình sắp phải chia xa.
Nhưng buổi sáng mang đến sự tái sinh cho hy vọng và tinh thần. Tôi phải lên đường từ sáng sớm; để cỗ xe đưa tôi đi (một chiếc xe ngựa thuê chỗ ông Smith, chủ tiệm vải, tạp hóa và trà nước của làng) có thể quay về ngay trong ngày. Tôi thức dậy, rửa mặt, thay đồ, nuốt vội bữa điểm tâm, đón nhận những cái ôm siết đầy trìu mến từ cha, mẹ và chị, hôn con mèo—trong sự bất bình tột độ của cô hầu gái Sally—bắt tay cô ấy, trèo lên xe ngựa, kéo tấm mạng che mặt xuống, và rồi, nhưng phải đến lúc đó, tôi mới bật khóc nức nở. Chiếc xe lăn bánh; tôi ngoái đầu nhìn lại; mẹ thân yêu và chị tôi vẫn đang đứng trước cửa, dõi theo tôi, và vẫy tay chào tạm biệt. Tôi đáp lại cử chỉ ấy, và cầu xin Chúa ban phước cho họ từ tận đáy lòng: chúng tôi đổ dốc ngọn đồi, và tôi chẳng còn thấy họ được nữa.
“Sáng nay trời hơi lạnh đấy, cô Agnes ạ,” ông Smith nhận xét; “lại còn tối trời nữa chứ; nhưng có lẽ chúng ta sẽ đến nơi trước khi trời kịp đổ mưa to đấy.”
“Vâng, cháu cũng mong là thế,” tôi đáp, cố giữ vẻ bình tĩnh nhất có thể.
“Hôm qua trời cũng trút xuống một trận ra trò đấy chứ.”
“Vâng.”
“Nhưng cơn gió lạnh này biết đâu lại ngăn được nó.”
“Có lẽ thế.”
Đến đây cuộc đối thoại chấm dứt. Chúng tôi băng qua thung lũng, và bắt đầu leo lên ngọn đồi phía đối diện. Trong lúc đang ì ạch bò lên dốc, tôi lại ngoái đầu nhìn lại; ngọn tháp chuông nhà thờ của làng hiện ra, cùng ngôi nhà mục sư xám xịt ẩn khuất phía sau, đang tắm mình trong một luồng nắng xiên xẹo—đó chỉ là một tia nắng yếu ớt, nhưng ngôi làng và những ngọn đồi xung quanh đều chìm trong bóng râm ủ dột, và tôi chào đón tia nắng lang thang ấy như một điềm lành cho chốn phồn hoa quê nhà. Với hai bàn tay chắp lại, tôi thành kính khẩn cầu phước lành cho những con người chốn ấy, rồi vội vã quay đi; bởi tôi thấy ánh nắng đang lụi tàn; và tôi cẩn trọng tránh ngoái nhìn lại lần nữa, kẻo lại phải thấy nó chìm trong bóng tối ảm đạm hệt như phần còn lại của cảnh vật.
