Một ngôi nhà ở A——, thị trấn nghỉ dưỡng thời thượng, đã được thuê làm trường học của chúng tôi; và chúng tôi đã nhận được lời hứa gửi gắm của hai hoặc ba học sinh để bắt đầu. Tôi trở lại Horton Lodge vào khoảng giữa tháng 7, để lại mẹ tôi lo liệu việc ký hợp đồng thuê nhà, tìm thêm học sinh, thanh lý đồ đạc ở chốn cũ và sắm sửa cho cơ ngơi mới.
Chúng ta thường thương xót người nghèo, bởi họ không có thời gian thảnh thơi để tiếc thương người thân đã khuất, và sự khốn khó buộc họ phải lao động qua những nỗi đau đớn tột cùng: nhưng há công việc bận rộn lại không phải là liều thuốc tốt nhất cho nỗi buồn áp đảo — liều giải dược chắc chắn nhất cho sự tuyệt vọng hay sao? Nó có thể là một sự an ủi phũ phàng: có thể thật cay đắng khi bị dằn vặt bởi những lo toan của cuộc sống trong khi ta chẳng còn chút hứng thú nào với niềm vui của nó; khi bị thúc bách phải lao động trong lúc trái tim đã vỡ vụn, và tâm hồn đang tổn thương chỉ tha thiết xin được nghỉ ngơi để chìm trong nước mắt thầm lặng: nhưng há lao động lại không tốt hơn sự nghỉ ngơi mà ta khao khát hay sao? Và những bận tâm nhỏ nhặt, đầy hành hạ đó chẳng phải ít gây tổn thương hơn là việc cứ mãi gặm nhấm nỗi đau lớn đang đè nặng lên ta sao? Hơn nữa, ta không thể có những lo âu, bận lòng và nhọc nhằn mà thiếu đi hy vọng — dù đó chỉ là hy vọng hoàn thành nhiệm vụ buồn tẻ của mình, thực hiện một dự định cần thiết, hoặc thoát khỏi một phiền muộn nào khác. Dù sao đi nữa, tôi cũng thấy mừng vì mẹ tôi có quá nhiều việc để bận tâm cho mọi giác quan trong thể xác vốn quen hoạt động của bà. Những người hàng xóm tử tế của chúng tôi tỏ ý tiếc thương cho bà, một người từng có vị thế và giàu sang tột đỉnh, nay lại rơi vào cảnh khốn cùng trong lúc hoạn nạn; nhưng tôi đinh ninh rằng bà sẽ phải chịu đựng gấp ba lần như thế nếu cứ tiếp tục sống trong cảnh giàu sang, được tự do ở lại ngôi nhà đó — nơi chứng kiến niềm hạnh phúc thuở đầu và nỗi đau muộn màng của bà — và không có sự thúc bách nghiêm ngặt nào ngăn cản bà cứ mãi gặm nhấm và tiếc nuối về sự mất mát.
Tôi sẽ không dài dòng về những cảm xúc khi tôi rời bỏ ngôi nhà cũ, khu vườn quen thuộc, nhà thờ nhỏ ở làng — lúc ấy càng trở nên vô cùng quý giá đối với tôi, bởi cha tôi, người suốt ba mươi năm qua đã giảng đạo và cầu nguyện trong những bức tường ấy, nay đang nằm yên nghỉ bên dưới những phiến đá lát — và những ngọn đồi trọc trụi, đẹp đẽ ngay trong sự hoang vu của chúng, với những thung lũng hẹp đan xen, tươi cười trong màu xanh của rừng cây và làn nước lấp lánh — ngôi nhà nơi tôi sinh ra, bối cảnh của mọi gắn bó thuở thiếu thời, nơi mà suốt cuộc đời, tình cảm trần thế của tôi đã hướng về; — và rời bỏ chúng để không bao giờ trở lại nữa! Quả thật, tôi đang quay lại Horton Lodge, nơi giữa muôn vàn phiền muộn, vẫn còn lại một nguồn vui: nhưng đó là niềm vui hòa lẫn với nỗi đau khôn tả; và thời gian lưu lại của tôi, ôi chao! chỉ vỏn vẹn trong sáu tuần. Và ngay cả trong khoảng thời gian quý giá ấy, từng ngày cứ thế trôi qua mà tôi chẳng hề gặp anh: ngoại trừ ở nhà thờ, tôi hoàn toàn không gặp anh suốt nửa tháng sau khi trở về. Đối với tôi, đó là một khoảng thời gian dài đằng đẵng; và vì tôi thường xuyên ra ngoài cùng cô học trò thích lang thang của mình, nên tất nhiên những niềm hy vọng cứ nhóm lên, để rồi sự thất vọng nối tiếp theo sau; và rồi, tôi tự nhủ với lòng mình rằng: “Đây là một bằng chứng xác thực — nếu ngươi chịu mở mắt ra mà nhìn, hoặc có sự thẳng thắn để thừa nhận — rằng anh ấy chẳng hề quan tâm đến ngươi. Nếu anh ấy chỉ nghĩ về ngươi bằng một nửa so với những gì ngươi nghĩ về anh ấy, thì anh ấy đã tìm cách gặp ngươi từ lâu rồi: ngươi thừa biết điều đó qua chính cảm xúc của mình. Vì vậy, hãy chấm dứt cái trò vô nghĩa này đi: ngươi chẳng có lý do gì để hy vọng cả: hãy gạt phăng ngay những suy nghĩ tổn thương và ước ao dại dột này ra khỏi đầu, rồi quay về với bổn phận của mình, cùng cuộc đời tẻ nhạt trống vắng đang bày ra trước mắt. Lẽ ra ngươi phải biết rằng thứ hạnh phúc như thế không dành cho mình.”
Nhưng cuối cùng tôi cũng gặp được anh. Anh đột ngột xuất hiện trước mặt tôi khi tôi đang băng qua một cánh đồng trên đường trở về sau chuyến thăm Nancy Brown — cơ hội mà tôi tranh thủ tận dụng trong lúc Matilda Murray đang cưỡi con ngựa bất khả chiến bại của cô ấy. Chắc chắn anh đã hay tin về nỗi mất mát lớn lao mà tôi phải chịu đựng; anh không bày tỏ sự đồng cảm, cũng chẳng cất lời chia buồn: nhưng gần như câu nói đầu tiên thốt ra từ miệng anh là: — “Mẹ cô thế nào rồi?” Và đây không phải là một câu hỏi xã giao thông thường, bởi tôi chưa từng kể với anh rằng mình có một mẹ: hẳn anh đã biết điều đó từ người khác, nếu như anh thực sự biết; hơn nữa, ẩn chứa trong giọng điệu và thái độ hỏi thăm ấy là sự thiện chí chân thành, thậm chí cả một nỗi niềm đồng cảm sâu sắc, cảm động mà không hề suồng sã. Tôi lịch sự cảm ơn anh và đáp rằng sức khỏe của bà vẫn ổn như mong đợi. “Bà ấy sẽ làm gì tiếp theo?” lại là câu hỏi tiếp theo. Nhiều người có lẽ đã coi đó là một câu hỏi bất lịch sự và đưa ra một câu trả lời lảng tránh; nhưng ý nghĩ ấy chưa từng thoáng qua trong đầu tôi, và tôi đã tường thuật ngắn gọn nhưng rõ ràng về các dự định cũng như tương lai trước mắt của mẹ mình.
“Thế là cô sắp rời khỏi nơi này rồi chứ?” anh hỏi.
“Vâng, trong một tháng nữa.”
Anh trầm ngâm chừng một phút như đang suy nghĩ. Khi anh cất lời lần nữa, tôi đã hy vọng đó sẽ là lời bày tỏ sự lưu luyến trước khi tôi rời đi; nhưng anh chỉ nói: — “Tôi nghĩ chắc cô cũng lấy làm sẵn lòng khi được đi chứ?”
“Vâng — vì một số lý do,” tôi đáp.
“Chỉ vì một số lý do thôi sao — tôi tự hỏi điều gì lại khiến cô phải luyến tiếc nơi này nhỉ?”
Tôi cảm thấy đôi chút bực bội vì câu nói ấy; bởi nó khiến tôi rơi vào thế khó xử: tôi chỉ có một lý do duy nhất để luyến tiếc; và đó lại là một bí mật động trời mà anh chẳng có quyền gì để gặng hỏi tôi cả.
“Sao cơ,” tôi liền nói — “sao anh lại cho rằng tôi không thích nơi này chứ?”
“Chính cô đã nói với tôi điều đó cơ mà,” câu trả lời vang lên đầy dứt khoát. “Ít ra thì cô đã nói rằng mình không thể sống yên ổn nếu thiếu đi một người bạn; rằng cô chẳng có lấy một người bạn nào ở đây, và cũng chẳng có khả năng để kết bạn — hơn nữa, tôi biết chắc là cô không ưa nơi này.”
“Nhưng nếu anh nhớ cho đúng, thì tôi đã nói, hoặc có ý định nói rằng, tôi không thể sống yên ổn nếu trên đời này thiếu vắng một người bạn: tôi đâu có vô lý đến mức đòi hỏi lúc nào cũng phải có người kè kè bên cạnh. Tôi nghĩ mình có thể hạnh phúc trong một ngôi nhà đầy rẫy kẻ thù, nếu—” nhưng không; câu nói ấy không thể tiếp tục được nữa — tôi khựng lại, và vội vã bổ sung: — “Và vả lại, chúng ta không thể dễ dàng rời bỏ một nơi mình đã gắn bó suốt hai, ba năm trời mà không mảy may có chút cảm giác tiếc nuối nào.”
“Liệu cô có tiếc nuối khi phải chia tay cô Murray, người học trò và cũng là người bầu bạn duy nhất còn lại của cô không?”
“Tôi dám chắc là mình cũng sẽ buồn đôi chút: dẫu sao tôi cũng từng đau buồn khi phải chia tay chị của cô ấy mà.”
“Điều đó thì tôi có thể tưởng tượng được.”
“Ồ, cô Matilda cũng tốt chẳng kém — thậm chí còn hơn ở một điểm.”
“Điểm nào thế?”
“Cô ấy sống thật thà.”
“Còn người kia thì không sao?”
“Tôi không dám gọi cô ấy là kẻ gian dối; nhưng phải thú nhận rằng cô ấy hơi ranh mãnh.”
“Ranh mãnh cơ à?—Tôi thấy cô ta đúng là bồng bột và kiêu kỳ — và giờ thì,” anh nói tiếp sau một khoảng lặng, “tôi hoàn toàn có thể tin rằng cô ta cũng rất ranh mãnh; nhưng lại ranh mãnh đến mức khéo ngụy trang thành một vẻ bề ngoài vô cùng ngây thơ và cởi mở đến mức phòng tuyến lỏng lẻo. Phải,” anh tiếp tục, giọng trầm ngâm trầm ngâm, “điều đó lý giải cho một vài chuyện nhỏ nhặt từng khiến tôi phải thắc mắc đôi chút trước đây.”
Sau đó, anh chuyển hướng câu chuyện sang những đề tài chung chung hơn. Anh không rời đi cho đến khi chúng tôi gần tới cổng công viên: rõ ràng anh đã đi vòng một đoạn đường để tiễn tôi đi xa đến thế, vì giờ đây anh quay đầu bước lại và mất hút ở lối rẽ Moss Lane, nơi mà chúng tôi đã đi ngang qua từ trước đó khá lâu. Quả thực tôi không hề lấy làm tiếc về tình huống này; nếu nỗi buồn có chiếm một góc trong tim tôi, thì đó là vì cuối cùng anh cũng đã rời đi — vì anh không còn bước đi bên cạnh tôi nữa, và khoảng thời gian ngắn ngủi của cuộc trò chuyện đầy thú vị ấy đã chính thức khép lại. Anh chưa từng thốt ra một lời yêu đương, cũng chẳng hé lộ dù chỉ một chút dịu dàng hay tình cảm, thế mà tôi vẫn vô cùng hạnh phúc. Được ở bên anh, được nghe anh trò chuyện theo cách của anh, và cảm thấy rằng mình xứng đáng để được anh trò chuyện như thế — đủ khả năng thấu hiểu và trân trọng đúng mức những lời lẽ ấy — đối với tôi thế là đủ rồi.
“Vâng, Edward Weston, tôi thực sự có thể hạnh phúc trong một ngôi nhà đầy rẫy kẻ thù, nếu tôi chỉ có một người bạn duy nhất thực lòng, sâu sắc và trung thành yêu thương tôi; và nếu người bạn ấy chính là anh — dẫu chúng ta có phải cách xa nhau — hiếm khi nhận được tin tức của nhau, lại càng hiếm hoi hơn để gặp mặt — dẫu nhọc nhằn, rắc rối và phiền muộn có vây quanh tôi, thì — đó vẫn sẽ là một thứ hạnh phúc quá lớn lao để tôi dám mơ tưởng tới! Thế nhưng ai mà biết được,” tôi tự nhủ khi bước lên con đường trong công viên, — “ai mà biết được một tháng ngắn ngủi này sẽ mang lại điều gì? Tôi đã sống gần hai mươi ba năm trời, chịu đựng bao cay đắng mà nếm trải rất ít niềm vui; liệu có khi nào cuộc đời tôi mãi mãi chìm trong mây mù như thế? Chẳng lẽ Chúa không thể nghe thấu những lời cầu nguyện của tôi, xua đi những bóng tối u ám này, và ban cho tôi chút ánh nắng ấm áp từ thiên đàng hay sao? Ngài sẽ hoàn toàn từ chối ban phát cho tôi những ân huệ vốn được trao tặng quá đỗi hào phóng cho những kẻ chẳng buồn cầu xin hay thậm chí chẳng thèmm bày tỏ lòng biết ơn khi đón nhận chúng sao? Chẳng lẽ tôi không thể tiếp tục hy vọng và tin tưởng hay sao? Tôi đã hy vọng và tin tưởng trong một khoảng thời gian: nhưng than ôi, than ôi! thời gian cứ thế trôi đi; tuần này nối tiếp tuần kia, và ngoại trừ một bóng dáng xa xôi cùng hai lần tình cờ gặp mặt lướt qua — trong đó hầu như chẳng nói được câu nào — lúc tôi đang đi dạo cùng cô Matilda, tôi hoàn toàn chẳng gặp lại anh thêm lần nào nữa: ngoại trừ, tất nhiên là ở nhà thờ.
Và giờ đây, Chủ Nhật cuối cùng cũng đã đến, cùng với buổi lễ cuối cùng. Tôi đã có lúc suýt bật khóc trong suốt bài giảng — bài giảng cuối cùng mà tôi được nghe từ anh: và tôi đoan chắc rằng đó cũng là bài giảng tuyệt vời nhất mà tôi từng được nghe từ bất kỳ ai. Buổi lễ kết thúc — giáo dân lục tục ra về; và tôi buộc phải bước đi theo họ. Khi ấy, tôi đã nhìn thấy anh, và có lẽ đây cũng là lần cuối cùng tôi được nghe giọng nói của anh. Ở nghĩa trang, Matilda đã bị hai cô nhà Green tóm lấy. Họ có vô số điều muốn hỏi về chị cô ấy, cùng đủ thứ chuyện khác nữa mà tôi chẳng tài nào nhớ hết. Tôi chỉ ước họ mau buông tha để chúng tôi có thể nhanh chóng quay về Horton Lodge: tôi khao khát được tìm về không gian tĩnh lặng trong căn phòng của riêng mình, hoặc một xó xỉnh vắng vẻ nào đó trong khuôn viên, để có thể hoàn toàn đắm chìm trong cảm xúc — khóc thương cho lời từ biệt cuối cùng, và tiếc nuối cho những ảo tưởng hão huyền cùng niềm hy vọng sai lầm của bản thân. Chỉ một lần này thôi, rồi sau đó xin vĩnh biệt những giấc mơ vô vọng — từ nay trở đi, chỉ có thực tại phũ phàng, khô khan và buồn bã mới được phép ngự trị trong tâm trí tôi. Nhưng trong lúc tôi tự hạ quyết tâm như thế, một giọng nói trầm ấm vang lên ngay sát bên cạnh — “Tôi đoán là cô sẽ rời đi trong tuần này phải không, cô Grey?” — “Vâng,” tôi đáp. Tôi giật mình thon thót; và nếu bản thân có chút khuynh hướng cuồng loạn nào, chắc chắn lúc ấy tôi đã không giữ được bình tĩnh mà làm lộ ra điều gì đó rồi. Tạ ơn Chúa, tôi đã không làm thế.
“Ồ,” anh Weston nói, “tôi muốn đến để chào tạm biệt cô — có lẽ chúng ta sẽ chẳng còn cơ hội gặp lại nhau trước khi cô đi đâu.”
“Tạm biệt anh, anh Weston,” tôi nói. Ôi, tôi đã phải cố gắng nhường nào để thốt lên câu đó thật bình thản! Tôi đưa tay ra cho anh. Anh giữ lấy nó trong vài giây ngắn ngủi.
“Biết đâu chúng ta vẫn có thể gặp lại nhau,” anh nói; “không biết việc đó có chút ý nghĩa nào với cô hay không?”
“Vâng, tôi sẽ rất vui nếu có dịp gặp lại anh.”
Tôi chẳng thể nói gì hơn thế. Anh ân cần siết nhẹ tay tôi, rồi quay bước đi. Giờ đây, tôi lại thấy hạnh phúc — dù trong lòng còn chực trào nước mắt hơn bao giờ hết. Nếu lúc ấy bị buộc phải cất lời, chắc chắn những tiếng nấc nghẹn ngào sẽ tuôn trào không dứt; và thực tế là tôi chẳng tài nào ngăn nổi dòng nước mắt cứ chực trào ra. Tôi bước đi bên cạnh cô Murray, quay mặt đi chỗ khác và lờ đi hàng loạt câu nhận xét cứ thế tuôn ra, cho đến khi cô ấy gào lên rằng tôi hoặc là điếc đặc hoặc là đần độn; và rồi (sau khi đã lấy lại được sự bình tĩnh), như kẻ vừa bừng tỉnh sau cơn mê sảng, tôi đột ngột ngẩng đầu lên hỏi xem nãy giờ cô ấy đang nói gì.
