Tôi ở nhà yên bình được vài tháng, thảnh thơi tận hưởng sự tự do, nghỉ ngơi cùng tình bạn chân thành — những thứ mà tôi đã phải nhịn thèm suốt bấy lâu; đồng thời miệt mài đèn sách để bù đắp lại quãng thời gian bị bỏ bê ở Wellwood House, cũng như tích lũy thêm vốn kiến thức cho tương lai. Sức khỏe của cha tôi vẫn rất yếu, nhưng không suy giảm rõ rệt so với lần cuối tôi nhìn thấy ông; và tôi vô cùng mừng rỡ vì bản thân có thể làm ông vui lòng bằng sự trở về của mình, cũng như khuây khỏa nỗi lòng của ông qua những bài hát mà ông yêu thích.
Chẳng một ai đắc ý trước thất bại của tôi, hay bảo rằng lẽ ra tôi nên nghe theo lời khuyên của người này người kia và cứ ở yên trong nhà cho lành. Ai nấy đều mừng rỡ khi thấy tôi quay về, và dành cho tôi vô vàn sự ân cần để bù đắp cho những cay đắng mà tôi đã gánh chịu; thế nhưng, chẳng một ai chịu nhận dù chỉ một shilling từ số tiền mà tôi đã hào hứng kiếm được và chắt chiu dành dụm, với hy vọng được chia sẻ cùng gia đình. Nhờ vào việc thắt lưng buộc bụng chỗ này, chắt bóp chỗ kia, nợ nần của gia đình chúng tôi lúc này đã gần như được trả hết. Mary đã gặt hái được thành quả tốt đẹp từ những bức tranh của con bé; thế nhưng cha tôi vẫn khăng khăng bắt nó phải giữ lại cho riêng mình toàn bộ số tiền kiếm được từ công sức lao động đó. Mọi khoản dư ra sau khi đã trang trải cho tủ quần áo khiêm tốn cùng những chi phí nhỏ nhặt phát sinh, đều được ông giục giã chúng tôi đem gửi vào quỹ tiết kiệm; ông bảo rằng chúng tôi chẳng thể biết trước được có ngày mình sẽ phải trông cậy hoàn toàn vào khoản tiền đó để sinh sống hay không: bởi vì ông cảm thấy mình chẳng còn ở lại bên chúng tôi được bao lâu nữa, và khi ông qua đời, không biết mẹ con chúng tôi rồi sẽ ra sao, Chúa mới thấu được điều đó!
Cha yêu quý của tôi! Giá như ông đừng quá bận tâm đến những hoạn nạn chực chờ giáng xuống đầu chúng tôi trong trường hợp ông qua đời, thì tôi tin chắc rằng cái viễn cảnh đáng sợ ấy đã chẳng diễn ra sớm đến thế. Mẹ tôi chẳng bao giờ để ông trầm ngâm suy nghĩ về chuyện đó nếu bà có thể ngăn cản.
“Ôi, Richard!” Bà thốt lên trong một lần nọ, “nếu mình chịu gạt bỏ những suy nghĩ ảm đạm ấy khỏi tâm trí, anh sẽ sống thọ như bất cứ ai trong chúng ta; ít ra anh cũng sẽ sống để chứng kiến cảnh mấy đứa con gái lấy chồng, và tự hào làm một ông bố chồng hạnh phúc, có một bà vợ già vui vẻ bầu bạn bên cạnh.”
Mẹ tôi cười, và cha tôi cũng cười theo: nhưng nụ cười của ông nhanh chóng vụt tắt trong một tiếng thở dài não nề.
“Chúng lấy chồng ư — những đứa con gái nghèo xơ xác!” Ông nói; “tôi tự hỏi xem ai thèm rước chúng chứ!”
“Ơ hay, chẳng có ai không thấy biết ơn khi có được chúng đâu. Chẳng phải em cũng nghèo rớt mồng tơi khi anh rước em về đó sao? Thế mà ít ra anh cũng làm ra vẻ vô cùng mãn nguyện với món hời của mình đấy thôi. Nhưng chuyện chúng có lấy chồng hay không chẳng có gì là quan trọng: chúng ta có thể nghĩ ra hàng nghìn cách lương thiện để kiếm kế sinh nhai. Và em lấy làm lạ, Richard, sao anh lại cứ phải bận lòng lo nghĩ về cảnh nghèo túng của chúng ta nếu lỡ anh qua đời; cứ như thể điều đó có thể sánh được với thảm kịch mất đi anh vậy — một nỗi đau mà anh thừa biết sẽ nuốt chửng mọi bất hạnh khác, và anh phải làm hết sức mình để bảo vệ chúng ta khỏi điều đó; với lại chẳng có gì bằng một tâm hồn vui vẻ để duy trì sức khỏe cho cơ thể cả.”
“Anh biết, Alice, việc cứ mãi chìm đắm trong muộn phiền như anh là sai quấy, nhưng anh không sao kìm lại được: em hãy chịu đựng anh nhé.”
“Em sẽ chẳng chịu đựng anh đâu, nếu em có thể thay đổi được anh,” mẹ tôi đáp: nhưng cái vẻ gay gắt trong lời nói của bà đã được xoa dịu bởi tình cảm thiết tha trong giọng điệu cùng nụ cười tươi tắn, khiến cha tôi mỉm cười trở lại, ít ủ rũ và ít thoáng qua hơn mọi khi.
“Mẹ ơi,” tôi lên tiếng ngay khi chớp được cơ hội để nói chuyện riêng với bà, “tiền của con chẳng đáng là bao, và cũng chẳng thể kéo dài mãi; nếu con có thể kiếm thêm, thì ít ra nó cũng làm giảm bớt nỗi lo lắng trong lòng cha. Con không biết vẽ như Mary, thế nên điều tốt nhất con có thể làm là tìm một vị trí gia sư khác.”
“Và con thực sự muốn thử lại lần nữa sao, Agnes?”
“Chắc chắn rồi ạ.”
“Sao cơ, con yêu, mẹ cứ nghĩ là con đã nếm đủ mùi đau khổ rồi chứ.”
“Con biết,” tôi nói, “không phải ai cũng giống như vợ chồng ông bà Bloomfield—”
“Có những kẻ còn tệ hơn thế,” mẹ tôi ngắt lời.
“Nhưng con nghĩ là không nhiều đâu,” tôi đáp, “và con tin chắc rằng không phải đứa trẻ nào cũng giống như con của họ; vì con và Mary có thế đâu: chúng con luôn làm theo lời mẹ dạy mà, phải không ạ?”
“Nói chung là vậy: nhưng khi ấy, mẹ đã không chiều chuộng các con; và xét cho cùng thì các con cũng chẳng phải những thiên thần hoàn hảo: Mary thì có sẵn một bẩm tính bướng bỉnh lì lợm, còn con thì hơi thất thường về mặt tính khí; nhưng nhìn chung các con đều là những đứa trẻ rất ngoan.”
“Con biết đôi khi mình cũng hay hờn dỗi, và đôi lúc con cũng mong mấy đứa trẻ đó biết hờn dỗi như vậy; vì khi ấy ít ra con còn có thể hiểu được chúng: đằng này chúng chẳng bao giờ làm thế, bởi chúng không hề biết giận hờn, chẳng biết đau lòng, cũng chẳng biết xấu hổ; chúng chẳng thể cảm thấy bất hạnh theo bất kỳ cách nào, ngoại trừ những lúc nổi cơn thịnh nộ.”
“Chà, nếu chúng không thể làm thế, thì đó cũng chẳng phải lỗi của chúng: con không thể mong đợi một hòn đá lại mềm mại như đất sét được.”
“Vâng, nhưng quả thực rất khó chịu khi phải sống chung với những sinh linh trơ lì và khó hiểu nhường ấy. Con không thể yêu thương chúng; và giả sử con có làm thế đi nữa, thì tình cảm ấy cũng hoàn toàn đổ sông đổ biển: chúng chẳng thể đáp đền, chẳng biết trân trọng, cũng chẳng tài nào thấu hiểu nổi. Dẫu sao đi nữa, ngay cả khi con có bất cẩn vướng vào một gia đình như thế lần nữa — điều mà khả năng xảy ra rất thấp, thì con cũng đã có sẵn từng ấy kinh nghiệm để bắt đầu, và con sẽ xoay sở khéo léo hơn vào lần tới; và mục đích cốt lõi của bài dạo đầu này là, xin mẹ hãy để con thử lại một lần nữa.”
“Này cô bé, mẹ thấy con không dễ gì nản lòng nhỉ: mẹ rất mừng vì điều đó. Nhưng để mẹ nói cho con nghe, trông con xanh xao và gầy gò hơn nhiều so với hồi mới rời nhà đấy; và chúng ta không thể để con tự bào mòn sức khỏe chỉ để gom góp tiền bạc cho bản thân hay cho người khác đâu.”
“Mary cũng bảo là trông con đã thay đổi rất nhiều; và con cũng chẳng lấy làm lạ, bởi suốt cả ngày con luôn sống trong trạng thái lo âu và phấp phỏng không yên: nhưng lần tới con quyết tâm sẽ điềm tĩnh đón nhận mọi chuyện.”
Sau một hồi bàn thảo thêm, mẹ tôi một lần nữa hứa sẽ giúp đỡ tôi, với điều kiện tôi phải biết kiên nhẫn chờ đợi; và tôi để mặc bà tự chọn thời điểm lẫn cách thức phù hợp nhất để ngỏ lời với cha — tôi chẳng mảy nghi ngờ về khả năng thuyết phục để giành được sự đồng thuận từ ông. Trong lúc ấy, tôi hăng hái lật tìm các mục quảng cáo trên báo chí, đồng thời viết thư hồi đáp cho mọi thông báo “Cần gia sư” nào mà tôi thấy có vẻ khả dĩ; thế nhưng tất cả những bức thư của tôi, cũng như những phản hồi nhận được (nếu có), đều phải mang ra trình diện mẹ đầy đủ; và trước sự chán nản của tôi, bà lần lượt bắt tôi bác bỏ hết vị trí này đến vị trí khác: nhà này thì thuộc tầng lớp thấp kém, nhà kia thì đưa ra yêu cầu quá khắt khe, còn chỗ nọ thì trả thù lao quá bủn xỉn.
“Tài năng của con không phải là thứ mà bất kỳ cô con gái của mục sư nghèo nào cũng có được, Agnes,” bà thường nói như vậy, “và con không được phép phung phí chúng. Hãy nhớ rằng con đã hứa phải kiên nhẫn: chẳng việc gì phải vội vàng cả; thời gian hãy còn thênh thang trước mắt, và con vẫn còn rất nhiều cơ hội ở phía trước.”
Cuối cùng, bà khuyên tôi nên tự đăng một mẩu quảng cáo lên báo, trong đó nêu rõ các bằng cấp và kỹ năng của bản thân.
“Âm nhạc, thanh nhạc, hội họa, tiếng Pháp, tiếng Latin và tiếng Đức,” bà nói, “đó không phải là những thứ tầm thường: rất nhiều người sẽ cảm thấy may mắn khi có được một gia sư giỏi giang chừng ấy môn; và lần này, con hãy thử vận may ở một gia đình có thế giá hơn một chút — trong gia quyến của những quý ông đích thực, dòng dõi đàng hoàng; bởi những người như vậy sẽ có nhiều khả năng đối xử với con bằng sự tôn trọng và nể trọng đúng mức hơn là đám trọc phú kiêu căng cùng lũ phất lên nhờ thời thế. Mẹ từng quen biết một số người thuộc tầng lớp thượng lưu đối xử với gia sư chẳng khác nào người trong nhà; dẫu rằng mẹ phải công nhận có vài kẻ xấc láo và hách dịch chẳng kém bất kỳ ai: vì tầng lớp nào cũng có người tốt kẻ xấu cả.”
Mẩu quảng cáo nhanh chóng được soạn thảo và gửi đi. Trong số hai bên đáp lại lời quảng cáo, chỉ có duy nhất một người đồng ý trả năm mươi bảng — con số mà mẹ đã bảo tôi nêu ra làm mức lương yêu cầu; và lúc ấy, tôi đã chần chừ không dám nhận lời, vì e rằng bọn trẻ đã quá lớn, và cha mẹ chúng sẽ đòi hỏi một gia sư trông bắt mắt hơn, dày dặn kinh nghiệm hơn, nếu không muốn nói là tài hoa hơn tôi. Nhưng mẹ đã can ngăn, không cho tôi từ chối vì lý do đó: bà bảo tôi sẽ làm rất tốt, miễn là tôi chịu vứt bỏ sự rụt rè và bồi đắp thêm chút tự tin cho bản thân. Tôi chỉ việc trình bày một cách rành mạch, trung thực về vốn hiểu biết cùng các kỹ năng của mình, nêu rõ những điều kiện mà tôi muốn đặt ra, rồi cứ thế chờ đợi kết quả. Điều kiện duy nhất mà tôi mạo muội đề xuất là được nghỉ hai tháng trong năm để về thăm người thân, vào giữa mùa hè và dịp Giáng sinh. Trong bức thư phúc đáp, vị phu nhân giấu tên đã không hề phản đối điều này, đồng thời tuyên bố rằng về phần học vấn của tôi, bà hoàn toàn tin tưởng tôi có thể đáp ứng yêu cầu; tuy nhiên, khi tuyển dụng gia sư, bà xem những yếu tố đó chỉ là phụ; vì sinh sống ở vùng lân cận O——, bà có thể dễ dàng thuê các thầy giáo đến bù đắp bất kỳ sự thiếu sót nào về mặt đó: nhưng theo quan điểm của bà, bên cạnh phẩm hạnh không thể chê trách, thì một tính cách ôn hòa, vui vẻ cùng thái độ nhã nhặn mới là những phẩm chất thiết yếu nhất.
Mẹ tôi không hề thích điều này chút nào, và bắt đầu đưa ra vô số lý lẽ phản đối việc tôi nhận công việc ấy; chị tôi cũng hết lời hò reo ủng hộ quan điểm của mẹ; nhưng vì không muốn lại một lần nữa bị cản trở, tôi đã gạt phăng tất cả; và sau khi đã giành được sự đồng thuận từ cha (người vừa mới được thông báo về những chuyển biến này trước đó không lâu), tôi liền viết một bức thư cực kỳ nhã nhặn gửi cho người phụ nữ ẩn danh kia, và cuối cùng, mọi thỏa thuận đã được chốt lại.
Theo định đoạt, vào ngày cuối cùng của tháng Giêng, tôi sẽ chính thức nhận nhiệm vụ mới làm gia sư cho gia đình ông Murray, ở Horton Lodge, gần vùng O——, cách làng tôi khoảng bảy mươi dặm — một khoảng cách đáng sợ đối với tôi, bởi trong suốt hai mươi năm tồn tại trên cõi đời này, chưa bao giờ tôi đi xa nhà quá hai mươi dặm; hơn nữa, mọi cá nhân trong gia đình ấy cũng như ở vùng đất đó đều hoàn toàn xa lạ đối với tôi và tất cả những người tôi quen biết. Thế nhưng, chính điều đó lại càng làm tôi thêm phần phấn khích. Giờ đây, tôi đã phần nào rũ bỏ được thói ngượng ngùng từng đè nặng lên tôi biết bao; ý định dấn thân vào những vùng đất xa lạ ấy và tự mình bươn chải giữa những con người xa lạ mang đến một sự kích thích đầy dễ chịu. Giờ đây, tôi tự mãn nguyện rằng mình sắp sửa được mở mang tầm mắt với đời: dinh cơ của ông Murray nằm gần một thị trấn lớn, chứ không phải ở một vùng chuyên sản xuất công nghiệp — nơi mà người ta chẳng màng gì ngoài việc kiếm tiền; qua những gì thu lượm được, địa vị của ông có vẻ cao hơn so với ông Bloomfield; và chắc chắn, ông chính là một trong số những vị quý ông đích thực, dòng dõi gia giáo mà mẹ tôi từng nhắc đến, người sẽ đối xử với gia sư bằng sự tôn trọng xứng đáng dành cho một quý cô đáng kính, học thức uyên bác, là người dạy dỗ và dẫn dắt các con mình chứ không phải một đứa ở cao cấp. Thêm vào đó, đám học trò của tôi lớn tuổi hơn, hẳn sẽ lý trí hơn, dễ bảo hơn và đỡ phiền phức hơn đám trước; chúng sẽ ít bị giam hãm trong phòng học hơn, và không đòi hỏi sự nhọc nhằn hay canh chừng liên tục ấy nữa; và cuối cùng, những viễn cảnh tươi sáng đan xen với niềm hy vọng của tôi, nơi mà việc chăm sóc trẻ em hay bổn phận thông thường của một gia sư chẳng còn bận tâm mấy hoặc chẳng dính dáng gì đến nữa. Cứ như thế, độc giả sẽ nhận thấy rằng tôi chẳng có chút danh tiếng nào để được xem như một vị tử đạo vì lòng hiếu thảo, người dấn thân hy sinh sự bình yên và tự do chỉ với mục đích duy nhất là tích góp của cải để an ủi và phụng dưỡng cha mẹ: dẫu rằng sự an nhàn của cha và tương lai của mẹ quả thực chiếm một phần lớn trong những tính toán của tôi; và năm mươi bảng Anh đối với tôi chẳng phải là một số tiền tầm thường. Tôi phải sắm sửa những bộ quần áo tươm tất phù hợp với địa vị; dường như tôi còn phải thuê người giặt giũ, lại phải trả tiền cho bốn chuyến đi lại hằng năm giữa Horton Lodge và nhà; nhưng nếu tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc tiết kiệm, chắc chắn hai mươi bảng, hoặc hơn kém chút ít, sẽ đủ trang trải những khoản ấy, và khi đó tôi sẽ còn lại ba mươi bảng để cống hiến cho quỹ tiết kiệm, hoặc ngót nghét ngần ấy: thật là một sự bổ sung quý giá cho nguồn tài chính của gia đình biết bao! Ồ, tôi phải chiến đấu để giữ cho bằng được công việc này, bất kể nó ra sao! Cả vì danh dự của bản thân trước mặt bạn bè lẫn vì những lợi ích thiết thực mà tôi có thể mang lại cho họ khi tiếp tục bám trụ nơi đó.
