Ngày 31 tháng Giêng là một ngày giông bão dữ dội: gió bắc thổi lồng lộng, kèm theo những trận tuyết rơi liên miên quất xuống mặt đất và cuồn cuộn bay trong không trung. Các bạn tôi vốn muốn giữ tôi lại, chậm ngày khởi hành; nhưng vì sợ làm phật ý các chủ nhân ngay từ lúc bắt đầu nhận việc chỉ vì sự lôi thôi giờ giấc ấy, tôi vẫn quyết tâm lên đường đúng hẹn.
Tôi không muốn kể lể với độc giả về buổi sáng mùa đông tối tăm khi tôi từ biệt gia đình: những lời tạm biệt bịn rịn, chuyến hành trình đằng đẵng về phía O——, những quãng thời gian cô độc ngồi chờ xe ngựa hoặc xe lửa ở các quán trọ — vì lúc bấy giờ đã có đường sắt — và cuối cùng là cuộc gặp gỡ tại O—— với người hầu của ông Murray, kẻ được phái đến cùng chiếc xe ngựa mui trần để đón tôi về Horton Lodge. Tôi chỉ xin nói gọn rằng lượng tuyết dày đặc đã gây ra biết bao trở ngại cho cả ngựa lẫn máy hơi nước, khiến tôi phải mất vài tiếng đồng hồ trong bóng tối mịt mùng mới đến nơi, và cuối cùng một cơn bão kinh hoàng đã nổi lên, biến khoảng không gian chỉ vài dặm giữa O—— với Horton Lodge thành một chặng đường dài đầy hiểm trở. Tôi ngồi đó phó mặc cho số phận, với những bông tuyết lạnh ngắt, sắc nhọn len lỏi qua mạng che mặt và phủ đầy lòng, chẳng nhìn thấy gì ngoài việc tự hỏi không biết làm sao mà con ngựa và người đánh xe khốn khổ lại có thể vượt qua nổi dù chỉ là tóm tạm; và quả thực, nói cho cùng thì đó chỉ là một kiểu tiến bước lê lết vô cùng nhọc nhằn. Cuối cùng, chúng tôi dừng lại; và theo tiếng gọi của người đánh xe, ai đó đã mở then và đẩy trượt trên những bản lề kẽo kẹt thứ trông giống như cánh cổng của một điền trang. Rồi chúng tôi tiếp tục đi trên một con đường bằng phẳng hơn, nơi chốc chốc tôi lại thoáng thấy những khối hình xám xịt, bạc phếch lờ mờ trong bóng đêm, mà tôi đoán là phần ngọn của một thân cây phủ đầy tuyết. Sau một hồi lâu, chúng tôi lại dừng lại trước hàng hiên uy nghi của một ngôi nhà lớn với những ô cửa sổ kéo dài sát mặt đất.
Tôi chật vật đứng dậy từ đống tuyết chất đống quanh người, bước xuống xe với hy vọng rằng một sự đón tiếp niềm nở, hiếu khách sẽ bù đắp cho những nhọc nhằn, cay đắng trong ngày. Một người đàn ông lịch thiệp mặc đồ đen mở cửa, dẫn tôi bước vào một sảnh lớn được thắp sáng bởi chiếc đèn màu hổ phách treo lơ lửng trên trần; ông dẫn tôi qua đó, dọc theo một hành lang, rồi mở cửa căn phòng ở phía sau và bảo rằng đó là phòng học. Tôi bước vào, thấy hai tiểu thư và hai thiếu gia — có lẽ là những học trò tương lai của tôi. Sau màn chào hỏi xã giao, cô chị, người đang cúi đầu mân mê một mảnh vải thêu can-vas cùng giỏ len Đức, hỏi tôi có muốn lên lầu không. Dĩ nhiên tôi đáp là có.
“Matilda, cầm lấy ngọn nến và dẫn cô ấy về phòng,” cô ta nói.
Cô Matilda, một thiếu nữ vạm vỡ tuổi chừng mười bốn, mặc chiếc váy ngắn và quần chẽn, nhún vai làm ra vẻ mặtmếu máo đôi chút, nhưng rồi cũng cầm lấy ngọn nến và đi trước dẫn đường cho tôi lên chiếc cầu thang phía sau (một cầu thang dài, dốc, gồm hai nhịp), đi qua một hành lang dài và hẹp để đến một căn phòng nhỏ nhưng tương đối thoải mái. Con bé liền hỏi tôi có muốn dùng trà hay cà phê không. Tôi suýt định đáp là Không; nhưng chợt nhớ ra từ bảy giờ sáng tới giờ mình chưa có gì lót dạ và cảm thấy người hơi bủn rủn, nên tôi bèn bảo cho mình xin một tách trà. Nói rằng sẽ đi bảo “Brown”, cô bé liền quay đi; và khi tôi vừa kịp cởi bỏ chiếc áo choàng nặng nề ướt sũng, khăn quàng, mũ nón các thứ, một cô hầu trẻ điệu đà bước vào báo rằng các tiểu thư muốn biết tôi muốn dùng trà ở trên phòng hay dưới phòng học. Lấy cớ mệt mỏi, tôi chọn dùng ngay tại phòng. Ả lui ra; và một lát sau, ả quay lại mang theo một khay trà nhỏ đặt lên chiếc tủ đựng đồ có gắn gương trang điểm. Sau khi lịch sự cảm ơn, tôi hỏi sáng hôm sau tôi phải thức dậy vào lúc mấy giờ.
“Thưa cô, các tiểu thư và thiếu gia ăn sáng lúc tám giờ rưỡi,” ả nói; “chúng dậy sớm; nhưng vì hiếm khi chúng học hành gì trước bữa sáng, tôi nghĩ cô dậy lúc hơn bảy giờ một chút là vừa.”
Tôi dặn ả nhớ gọi tôi dậy vào lúc bảy giờ, và sau khi hứa hẹn sẽ làm đúng hẹn, ả lui ra. Thế rồi, sau khi đã lót dạ cơn đói kéo dài bằng một tách trà và chút bánh mì phết bơ mỏng tang, tôi ngồi xuống bên cạnh đống lửa nhỏ đang âm ỉ cháy, tự thưởng cho mình một trận khóc nức nở cho đã đời; xong xuôi, tôi đọc kinh cầu nguyện, rồi cảm thấy lòng nhẹ nhõm hơn hẳn và bắt đầu sửa soạn đi ngủ. Nhận thấy hành lý của mình vẫn chưa được mang lên, tôi bèn đi tìm chuông gọi người hầu; và sau khi tìm mỏi mắt mà chẳng thấy dấu hiệu của tiện ích nào ở bất kỳ góc phòng nào, tôi cầm lấy ngọn nến, liều mình bước qua hành lang dài và đi xuống chiếc cầu thang dốc đứng để thực hiện một chuyến thám hiểm. Gặp một phụ nữ ăn mặc tươm tất dọc đường, tôi bèn nói rõ điều mình muốn; nhưng không khỏi ngập ngừng đôi chút, vì tôi không chắc đó là một người hầu cấp trên hay chính là bà Murray: thế nhưng hóa ra đó lại là cô hầu phòng riêng của phu nhân. Với điệu bộ của kẻ đang ban ơn huệ lớn, ả rủ lòng thương nhận lời sai người mang đồ đạc lên hộ tôi; và khi tôi đã quay trở lại phòng, mòn mỏi chờ đợi và thắc mắc suốt một hồi lâu (vô cùng lo sợ rằng ả đã quên hoặc lơ là lời hứa, đồng thời phân vân không biết nên tiếp tục chờ đợi, đi ngủ hay lại đi xuống dưới nhà), hy vọng của tôi cuối cùng cũng được thắp lại bởi tiếng nói cười kèm theo tiếng bước chân thình thịch dọc hành lang; và chẳng mấy chốc, hành lý đã được bê vào bởi một ả hầu nom thô kệch và một tên đàn ông, cả hai đều chẳng lấy gì làm kính trọng tôi cho lắm. Sau khi khép cửa lại trước những bước chân đang rút lui của chúng và mở một ít hành lý ra, tôi đi ngủ; mừng rỡ vô cùng, bởi cả thể xác lẫn tâm trí tôi đều đã rã rời.
Sáng hôm sau, tôi thức dậy với một cảm giác cô quạnh lạ lùng, hòa lẫn với sự ngỡ ngàng trước hoàn cảnh mới mẻ và nỗi tò mò không chút vui thú về những điều hãy còn chưa biết; tôi cảm thấy mình giống như một kẻ bị cuốn đi bởi bùa phép, bất ngờ bị thả rơi từ trên mây xuống một vùng đất xa xôi và lạ lẫm, hoàn toàn bị cô lập khỏi mọi thứ mình từng thấy hoặc từng biết trước kia; hay giống như một hạt bồ công anh theo gió bay đến một xó xỉnh kỳ lạ trên mảnh đất cằn cỗi, nơi nó phải nằm lại ở đó một thời gian dài trước khi có thể bén rễ và nảy mầm, chắt chiu dưỡng chất từ những thứ vốn xa lạ với bản chất của mình: nếu như thực sự nó có thể làm được điều đó. Nhưng chừng ấy vẫn chưa thể diễn tả đúng đắn cảm xúc của tôi; và bất cứ ai chưa từng sống một cuộc đời ẩn dật, quẩn quanh như tôi thì không sao tưởng tượng nổi chúng ra sao: họa chăng là người từng trải qua cảm giác thức dậy vào một buổi sáng nào đó và thấy mình đang ở Port Nelson, New Zealand, cách biệt với tất cả những ai quen biết bởi một đại dương mênh mông.
Tôi sẽ chẳng thể nào quên được cảm giác kỳ lạ khi mình kéo tấm rèm cửa lên và phóng tầm mắt nhìn ra thế giới xa lạ ngoài kia: một vùng hoang vu trắng xóa là tất cả những gì đập vào mắt tôi;
Một miền hoang mạc ngập chìm trong tuyết,
Và những lùm cây nặng trĩu sương sa.
Tôi bước xuống phòng học mà chẳng hề có chút háo hức nào trong việc gặp gỡ đám học trò, dù không phải là không tò mò muốn biết sự quen thuộc sau này sẽ hé lộ những gì. Có một điều, bên cạnh những thứ quan trọng hiển nhiên khác, mà tôi đã tự quyết định với bản thân — tôi phải bắt đầu bằng cách gọi chúng là Cô và Cậu. Điều đó đối với tôi có vẻ là một thứ khách sáo lạnh lùng và gượng gạo giữa những đứa trẻ trong một gia đình với người dạy học kiêm bạn đồng hành hằng ngày; nhất là khi bọn trẻ còn ở tuổi lứa tuổi thơ ấu như ở Wellwood House; nhưng ngay cả ở đó, việc tôi gọi những đứa trẻ nhà Bloomfield bằng tên củ củ đã bị coi là một hành động sỗ sàng đáng trách: như chính cha mẹ chúng đã cẩn thận cho tôi thấy bằng cách cố tình gọi chúng là Cậu Bloomfield và Cô Bloomfield,... khi trò chuyện với tôi. Tôi đã rất chậm hiểu ra ngụ ý ấy, bởi toàn bộ câu chuyện đối với tôi quá sức vô lý; nhưng giờ đây tôi quyết định phải khôn ngoan hơn, bắt đầu ngay lập tức với sự câu nệ và lễ nghi mà bất kỳ thành viên nào trong gia đình cũng có thể đòi hỏi: và quả thực, vì bọn trẻ đã lớn hơn rất nhiều nên việc đó sẽ bớt khó khăn hơn; dẫu cho hai tiếng Cô và Cậu ấy dường như có một tác dụng đáng kinh ngạc trong việc kìm nén mọi sự thân thiện cởi mở, chân tình, đồng thời dập tắt mọi tia ấm áp có thể nảy sinh giữa chúng tôi.
Vì tôi không thể, giống như nhân vật Dogberry, nhẫn tâm trút toàn bộ sự dài dòng của mình lên đầu độc giả, nên tôi sẽ không tiếp tục làm phiền họ bằng những chi tiết tỉ mỉ về mọi phát hiện và diễn biến trong ngày này cũng như ngày tiếp theo. Chắc chắn người đọc sẽ hoàn toàn mãn nguyện với một phác thảo sơ lược về các thành viên trong gia đình, cùng cái nhìn tổng quan về năm đầu tiên hoặc hai năm đầu tiên tôi sống chung với họ.
Hãy bắt đầu từ người đứng đầu: Ông Murray, theo mọi lời đồn đại, là một lão địa chủ quê mùa, thô lỗ và hay làm rùm beng: một tay săn cáo cuồng nhiệt, một tay nài ngựa kiêm thợ chữa giày ngựa cừ khôi, một chủ trại thực tế, xông xáo và là một kẻ ăn nhậu cự phách. Theo mọi lời đồn đại, tôi phải nhấn mạnh là thế; bởi vì ngoại trừ những ngày Chủ nhật đi nhà thờ, tôi chẳng bao giờ nhìn thấy mặt ông từ tháng này qua tháng nọ: trừ phi, khi đang băng qua sảnh hay đi dạo trong khuôn viên, bóng dáng của một quý ông cao lớn, vạm vỡ với đôi má đỏ au và chiếcếc mũi đỏ lòm vô tình lướt qua tôi; và trong những dịp ấy, nếu ông đi đủ gần để cất lời, một cái gật đầu không chút lễ nghĩa, đi kèm câu “Chào cô Grey,” hoặc một lời chào vắn tắt tương tự thường được ban phát. Quả thực, thường xuyên có những tràng cười lớn của ông vọng lại từ đằng xa; và thường hơn thế nữa, tôi nghe thấy ông chửi rủa, lăng mạ bọn gia đinh, người dắt ngựa, người đánh xe hay bất kỳ kẻ phụ thuộc bất hạnh nào khác.
Bà Murray là một phu nhân bốn mươi tuổi kiều diễm, bốc lửa, chắc chắn chẳng cần đến má hồng hay độn vai để tô điểm thêm cho vẻ quyến rũ của mình; và niềm vui thích lớn nhất của bà là, hoặc có vẻ là, tổ chức hay tham gia các bữa tiệc, và ăn diện theo mốt thời thượng nhất. Mãi đến mười một giờ sáng ngày hôm sau khi tôi đến, tôi mới gặp mặt bà; khi đó bà đến thăm tôi, hệt như một bà mẹ ghé xuống nhà bếp để ngó một cô hầu gái mới vào làm: nhưng cũng chẳng hẳn là thế, vì mẹ tôi chắc chắn sẽ gặp người hầu ngay sau khi họ đến chứ không đợi đến tận hôm ngày hôm sau; hơn nữa, bà sẽ trò chuyện với họ bằng một thái độ ân cần, thân thiện hơn và dành cho họ vài lời động viên cũng như chỉ bảo rạch ròi về công việc; nhưng bà Murray thì chẳng làm điều này mà cũng chẳng làm điều kia. Bà chỉ bước vào phòng học trên đường từ phòng quản gia lên sau khi đã dặn dò bữa tối, chào tôi một tiếng, đứng bên lò sưởi tầm hai phút, nói vài câu về thời tiết và chuyến đi “có vẻ hơi gập ghềnh” mà tôi đã trải qua ngày hôm qua; cưng nựng đứa con út — một thằng bé mười tuổi — vừa mới dùng vạt áo của bà để lau miệng và tay sau khi ngấu nghiến một miếng mồi ngon từ chạn của quản gia; ca tụng nó là một đứa bé ngọt ngào, ngoan ngoãn biết bao; rồi nghênh ngang lượn ra ngoài với một nụ cười tự mãn trên môi: chắc hẳn mụ nghĩ rằng mình đã làm quá đủ cho hiện tại và kèm theo đó là một sự ban ơn vô cùng ngọt ngào. Bọn trẻ nhà bà rõ ràng cũng có chung một suy nghĩ ấy, và chỉ có mình tôi là nghĩ khác.
Sau lần đó, bà thò đầu vào phòng tôi một hai lần trong lúc vắng bóng các học trò để soi sáng cho tôi về bổn phận của mình đối với chúng. Riêng với hai cô con gái, bà dường như chỉ lo làm sao để chúng trở nên hào nhoáng về bề ngoài và có những tài nghệ lòe loẹt nhất có thể, mà không bắt chúng phải chịu chút phiền toái hay khó chịu nào; và tôi phải hành động theo hướng đó — phải nghiên cứu, cố gắng làm sao để vừa lòng chúng, hướng dẫn, gọt giũa và uốn nắn chúng với sự gắng sức ít ỏi nhất từ phía chúng và không có chút quyền lực nào từ phía tôi. Về phần hai cậu con trai, tình hình cũng chẳng khá hơn là mấy; chỉ có điều thay vì các môn tài nghệ, tôi phải nhồi nhét vào đầu chúng lượng ngữ pháp tiếng Latinh và cuốn Delectus của Valpy lớn nhất có thể, nhằm chuẩn bị cho chúng vào trường — chí ít là lượng lớn nhất mà không làm chúng phải bận tâm mệt nhọc. John có thể là một đứa “hơi hiếu động,” còn Charles có thể là một đứa “hơi nhạy cảm và phiền phức—”
“Nhưng dù thế nào đi nữa, cô Grey,” bà nói, “tôi hy vọng cô sẽ giữ được bình tĩnh, luôn dịu dàng và kiên nhẫn trong suốt thời gian qua; đặc biệt là với bé Charles thân yêu; thằng bé cực kỳ nhạy cảm, dễ xúc động và hoàn toàn không quen với bất cứ điều gì ngoài sự đối xử âu yếm nhất. Cô thông cảm cho tôi khi phải nhắc đến những điều này; bởi thực tế là từ trước đến nay tôi thấy tất cả các gia sư, kể cả những người giỏi nhất, đều mắc khuyết điểm ở điểm này. Họ thiếu cái tâm hồn hiền hòa và lặng lẽ mà thánh Matthew, hoặc một vị thánh nào đó trong số họ, nói rằng còn quý hơn cả việc xiêm y lừng lẫy — chắc cô thừa biết đoạn kinh thánh tôi đang ám chỉ, vì cô là con gái của một mục sư. Nhưng tôi tin chắc cô sẽ làm hài lòng mọi người về mặt này cũng như các mặt khác. Và hãy nhớ rằng, trong mọi hoàn cảnh, khi bất kỳ đứa trẻ nào làm điều gì không đúng phép, nếu sự khuyên nhủ và can ngăn nhẹ nhàng không có tác dụng, hãy bảo một đứa khác đến báo cho tôi; vì tôi có thể nói thẳng với chúng rõ ràng hơn là những gì cô nên làm. Và hãy làm cho chúng hạnh phúc nhất có thể nhé cô Grey, tôi dám chắc cô sẽ làm tốt thôi.”
Tôi nhận thấy trong khi bà Murray vô cùng lo lắng cho sự thoải mái và hạnh phúc của các con mình, liên tục nhắc đi nhắc lại về điều đó, thì mụ lại chẳng mảy may đếm xỉa gì đến tôi; dẫu cho chúng đang ở nhà, được vây quanh bởi bạn bè, còn tôi lại là một kẻ tha hương giữa chốn đất khách quê người; và lúc bấy giờ tôi vẫn chưa đủ từng trải để thôi không cảm thấy kinh ngạc trước sự bất công trớ trêu này.
Cô tiểu thư Murray, tên thật là Rosalie, độ chừng mười sáu tuổi khi tôi mới đến, quả thực là một thiếu nữ rất xinh xắn; và hai năm sau đó, khi thời gian càng làm tôn lên vóc dáng và thêm phần uyển chuyển cho dáng đi lẫn phong thái của cô, cô trở nên xinh đẹp tuyệt trần; và sắc đẹp ấy chẳng phải loại tầm thường. Cô cao ráo, mảnh khảnh nhưng không gầy; thân hình hoàn hảo, làn da trắng ngần tinh khiết dẫu vẫn phảng phất một nét đẹp hồng hào, khỏe khoắn; mái tóc uốn thành những lọn dài bồng bềnh mang sắc nâu rất nhạt ngả sang màu vàng; đôi mắt cô có màu xanh nhạt nhưng trong và sáng đến mức ít ai muốn chúng sẫm màu hơn; những nét còn lại trên khuôn mặt cô nhỏ nhắn, không hẳn là hoàn hảo nhưng cũng chẳng có gì đáng chê trách: nói tóm lại, bạn không thể ngần ngại khi thốt lên rằng cô là một thiếu nữ vô cùng đáng yêu. Ước gì tôi cũng có thể dành những lời đẹp đẽ ấy cho tâm trí và tính cách của cô giống như đối với vóc dáng và khuôn mặt cô vậy.
Thế nhưng đừng vội nghĩ rằng tôi có những bí mật kinh khủng nào để phơi bày: cô là một người hoạt bát, vô tư, và có thể rất dễ chịu với những ai không trái ý cô. Đối với tôi, những ngày đầu mới đến, cô lạnh lùng, kiêu ngạo, rồi sau đó trở nên xấc láo, hách dịch; nhưng qua thời gian tiếp xúc, cô dần rũ bỏ đi cái vẻ điệu đà ta đây ấy, và theo năm tháng, cô đã gắn bó với tôi sâu đậm nhất có thể đối với một người có tính cách và địa vị như tôi: bởi cô hiếm khi quên đi được quá nửa tiếng đồng hồ thực tế rằng tôi chỉ là một kẻ làm thuê ăn lương và là con gái của một vị mục sư nghèo túng. Thế nhưng ngẫm lại, tôi tin rằng cô tôn trọng tôi hơn chính bản thân cô nhận ra; bởi vì tôi là người duy nhất trong ngôi nhà này kiên định tôn thờ các nguyên tắc đạo đức, quen nói thật, và luôn nỗ lực bắt những sở thích cá nhân phải khuất phục trước bổn phận; và tôi nói điều này, tất nhiên không phải để ca ngợi bản thân, mà để vạch trần tình trạng đáng buồn của gia đình mà tôi đang tận tụy phục vụ lúc bấy giờ. Chẳng có thành viên nào trong gia đình khiến tôi phải nuối tiếc cho sự thiếu hụt nguyên tắc trầm trọng ấy như chính cô tiểu thư Murray; không chỉ vì cô quý mến tôi, mà còn bởi ở bản thân cô có quá nhiều điểm dễ mến và cuốn hút đến nỗi, bất chấp những lỗi lầm của cô, tôi thực sự rất quý mến cô — miễn là cô không khơi dậy cơn thịnh nộ của tôi hay làm tôi chướng mắt bằng cách phô bày quá đà những thói hư tật xấu của mình. Tuy nhiên, tôi vẫn muốn tự nhủ rằng những điều ấy thiên về hệ quả của nền giáo dục gia đình hơn là do bản tính của cô: cô chưa bao giờ được dạy dỗ một cách hoàn hảo ranh giới giữa đúng và sai; cô, cũng giống như các anh chị em của mình, từ thủa ấu thơ đã được nuông chiều để rồi tha hồ thống trị các vú nuôi, gia sư và người hầu; cô chưa bao giờ được dạy phải tiết chế ham muốn, kiểm soát tính khí hay kìm hãm cái tôi, hay hy sinh niềm vui bản thân vì lợi ích của người khác. Vốn có bản tính hiền lành nên cô chưa bao giờ hung dữ hay cáu bẳn, nhưng do được nuông chiều quá mức và thói quen coi thường lẽ phải, cô thường hay hờn dỗi và thất thường; tâm trí cô chưa từng được mài giũa: trí tuệ của cô, nói cho cùng, cũng hơi cạn cợt; cô sở hữu sự lanh lợi đáng kể, khả năng nhận thức nhanh nhạy và chút ít năng khiếu về âm nhạc cũng như ngoại ngữ, nhưng mãi cho đến năm mười lăm tuổi, cô chẳng buồn nhọc công học hỏi bất cứ thứ gì;—chính lúc đó, niềm khao khát được khoe mẽ đã đánh thức các năng lực tiềm ẩn trong cô, thúc giục cô vùi đầu vào học tập, nhưng chỉ là với những môn nghệ thuật mang tính trưng bày lòe loẹt. Và khi tôi đến thì mọi chuyện vẫn y như thế: mọi thứ đều bị phớt lờ ngoại trừ tiếng Pháp, tiếng Đức, âm nhạc, ca hát, khiêu vũ, thêu thùa và một chút hội họa — thứ hội họa nhằm tạo ra vẻ hào nhoáng lớn nhất với công sức bỏ ra ít nhất, và các phần chính trong đó thường do một tay tôi làm hộ. Về âm nhạc và ca hát, ngoài những buổi tôi hướng dẫn thỉnh thoảng, cô còn được theo học người thầy giỏi nhất trong vùng; và ở những môn tài nghệ ấy, cũng như khiêu vũ, cô quả thực đã đạt đến trình độ vô cùng thành thạo. Thậm chí, cô dành quá nhiều thời gian cho âm nhạc, điều mà dẫu là gia sư, tôi cũng thường xuyên phàn nàn với cô; nhưng mẹ cô cho rằng nếu con bé thích thì chẳng bao giờ là quá nhiều thời gian cho việc theo đuổi một bộ môn nghệ thuật hấp dẫn đến thế. Về môn thêu thùa, tôi chẳng biết gì sất ngoài những gì học lỏm được từ học trò và sự quan sát của bản thân, thế nhưng ngay khi tôi vừa nắm bắt được, cô liền sai khiến tôi đủ điều: tất cả những công đoạn tẻ nhạt trong bài thêu của cô đều được trút hết lên đôi vai tôi; chẳng hạn như căng khung, khâu vải can-vas, phân loại len và chỉ, thêu phần nền, đếm mũi khâu, sửa chữa những chỗ sai và hoàn thiện những bức tranh mà cô đã chán ngấy.
Năm mười sáu tuổi, cô tiểu thư Murray ra dáng một cô bé nghịch ngợm, nhưng điều đó vẫn nằm trong giới hạn tự nhiên và có thể châm chước được ở một thiếu nữ trạc tuổi ấy; thế nhưng đến năm mười bảy tuổi, xu hướng đó, cũng giống như vạn vật khác, bắt đầu nhường chỗ cho niềm đam mê chi phối duy nhất và nhanh chóng bị nuốt chửng bởi tham vọng duy nhất là thu hút và làm chói lóa phái mạnh. Nhưng thế là quá đủ về cô ta rồi; giờ hãy chuyển sang cô em gái.
Cô Matilda Murray là một đứa con gái nghịch ngợm chính hiệu, chẳng có mấy điều để bàn. Con bé kém chị nó chừng hai tuổi rưỡi; các nét trên mặt thô hơn, làn da ngăm đen hơn nhiều. Nó có thể sẽ trở thành một người phụ nữ ưa nhìn; nhưng xương cốt quá thô kệch và vụng về để có thể được gọi là một thiếu nữ xinh xắn, và hiện tại thì con bé chẳng mảy may quan tâm đến điều đó. Rosalie biết rõ mọi nét cuốn hút của mình, thậm chí còn tưởng chúng lớn hơn thực tế và coi trọng chúng hơn mức cần thiết dẫu cho chúng có lớn gấp ba đi chăng nữa; Matilda thì nghĩ mình trông cũng tàng tàng vừa mắt nhưng chẳng thèm bận tâm; nó lại càng ít quan tâm đến việc trau dồi tâm hồn hay học hỏi các môn tài nghệ nữ công gia chánh. Cách con bé học bài và luyện đàn đủ sức đẩy bất kỳ vị gia sư nào đến bờ vực tuyệt vọng. Dù bài tập ngắn và dễ đến thế nào đi nữa, nếu có làm đi chăng nữa, chúng cũng bị qua loa đại khái, lúc nào cũng được và kiểu nào cũng xong; nhưng thường là vào những thời điểm bất tiện nhất, theo cách ít mang lại lợi ích nhất cho bản thân nó, và ít làm tôi thỏa mãn nhất; cái nửa tiếng luyện đàn ngắn ngủi bị cào cấu thành những âm thanh chói tai dở khóc dở cười; trong khi đó, con bé không tiếc lời chì chiết tôi, hoặc vì tôi ngắt lời nó để sửa sai, hoặc vì tôi không chịu bắt lỗi trước khi nó kịp phạm sai lầm, hay một lý do vô lý nào đó tương tự. Một hai lần, tôi liều mình nghiêm khắc quở trách con bé vì hành vi vô lý ấy; thế nhưng sau mỗi lần như vậy, tôi lại nhận được những lời trách móc, dạy đời từ người mẹ của nó, khiến tôi hiểu ra rằng nếu muốn giữ được cái chỗ làm này, tôi tốt hơn hết là cứ để cô Matilda muốn làm gì thì làm.
Tuy nhiên, một khi đã học xong, cơn khó chịu của con bé thường cũng tan biến: lúc cưỡi trên con ngựa lùn phi nước đại, hay lúc đùa giỡn với bầy chó hoặc các anh chị em, và đặc biệt là với cậu anh trai John yêu quý, nó vui như một chú chim sơn ca. Dưới góc độ của một sinh vật thuần túy, Matilda hoàn toàn bình thường, tràn đầy sức sống, sự sung sức và năng động; còn dưới góc độ của một thực thể có trí tuệ, nó lại dốt nát một cách dã man, khó bảo, cẩu thả và vô lý; và do đó, vô cùng gây phiền toái cho người có nhiệm vụ mài giũa trí tuệ, uốn nắn cung cách và giúp nó tiếp thu những môn tài nghệ mà trái ngược với chị nó, nó khinh miệt chẳng khác nào những thứ bỏ đi khác. Mẹ nó phần nào nhận thức được những sự thiếu sót của con bé và đã giảng đạo cho tôi không biết bao nhiêu lần về việc tôi phải cố gắng định hình gu thẩm mỹ của nó ra sao, nỗ lực đánh thức và nuôi dưỡng tính hư vinh đang ngủ quên của nó như thế nào; rồi bằng những lời nịnh nót khéo léo, đầy ám thị để lôi kéo sự chú ý của nó vào các mục tiêu mong muốn — điều mà tôi nhất quyết không làm; và cách tôi phải dọn đường, san bằng con đường học vấn để nó có thể lướt đi trên đó mà không phải nhọc công mảy may — điều mà tôi không thể làm, bởi chẳng có thứ gì có thể dạy được đến nơi đến chốn nếu thiếu đi chút ít nỗ lực từ phía người học.
Dưới lăng kính đạo đức, Matilda là một kẻ liều lĩnh, bướng bỉnh, hung hăng và chẳng tài nào lay chuyển nổi bằng lý lẽ. Một minh chứng cho trạng thái tâm lý tồi tệ của con bé là noi gương cha, nó đã học được thói chửi thề như một tên lính trơn. Mẹ nó vô cùng sốc trước cái “thói hư tật xấu không giống phụ nữ” ấy và tự hỏi “không biết nó học lơ ở đâu ra.” “Nhưng cô có thể nhanh chóng uốn nắn con bé bỏ được tật đó mà, cô Grey,” bà ta nói: “đó chỉ là một thói quen thôi; và nếu cô cứ nhẹ nhàng nhắc nhở nó mỗi lần nó lỡ lời, tôi chắc chắn con bé sẽ sớm bỏ được thôi.” Tôi không chỉ “nhẹ nhàng nhắc nhở” con bé, tôi còn cố gắng khắc ghi vào đầu nó rằng điều đó sai trái thế nào, và gây khó chịu ra sao cho đôi tai của những người tử tế: nhưng tất cả đều vô ích: thứ tôi nhận lại chỉ là một tiếng cười cợt nhả và câu nói: “Ôi, cô Grey, cô mới sốc làm sao! Em vui quá đi mất!” hoặc, “Thờ ơ! Em chịu thôi; bố có dạy em đâu chứ; em học toàn bộ từ bố đấy; và có lẽ lỏm thêm chút từ gã đánh xe nữa.”
Cậu anh trai John, hay còn gọi là Thiếu gia Murray, độ chừng mười một tuổi khi tôi bước chân đến đây: một cậu nhóc khôi ngô, vạm vỡ, khỏe mạnh, thoạt nhìn thì thẳng thắn, tốt tính và lẽ ra đã có thể trở thành một đứa trẻ ngoan ngoãn nếu được giáo dục đàng hoàng; nhưng giờ đây cậu ta thô lỗ chẳng khác gì một con gấu non, ồn ào, bất trị, vô nguyên tắc, dốt đặc cán mai, không tài nào dạy nổi — ít nhất là đối với một nữ gia sư dưới cặp mắt săm soi của người mẹ. Các thầy giáo ở trường có lẽ quản lý cậu ta tốt hơn — bởi vì cuối cùng cậu ta cũng được gửi đi học nội trú, khiến tôi thở phào nhẹ nhõm, sau khoảng một năm trời; tất nhiên là trong tình trạng dốt nát đáng xấu hổ về tiếng Latinh, cũng như những môn học hữu ích khác nhưng bị lãng quên: và điều này, chắc chắn sẽ lại đượcổm hết lên đầu việc nền giáo dục của cậu ta đã phó mặc cho một ả giáo viên dốt nát, kẻ dám cả gan gánh vác thứ mà bản thân hoàn toàn không đủ năng lực thực hiện. Tôi chỉ thực sự được giải thoát khỏi cậu anh trai của nó tròn đúng mười hai tháng sau đó, khi mà gã này cũng bị tống đi trong cái tình trạng dốt nát đáng xấu hổ y hệt người tiền nhiệm.
Thiếu gia Charles là đứa con cưng độc nhất của mẹ. Cậu nhóc kém John vỏn vẹn hơn một tuổi, nhưng nhỏ con hơn nhiều, da xanh xao hơn và kém phần nhanh nhẹn, tráng kiện; một thằng bé hờn dỗi, hèn nhát, thất thường, ích kỷ, chỉ giỏi cái trò quậy phá và chỉ khôn lỏi trong việc bị đặta điều gian dối: không đơn thuần là để che đay lỗi lầm của mình, mà hoàn toàn vì sự cay độc, ngỗ ngược cốt để bôi nhọ người khác. Thực ra, Thiếu gia Charles chính là một tai họa lớn đối với tôi: sống chung hòa bình với nó đã là một thử thách lòng kiên nhẫn; trông chừng nó còn tồi tệ hơn; còn dạy học cho nó, hoặc làm bộ dạy học cho nó, thì quả là vượt ngoài sức tưởng tượng. Lên mười tuổi, nó vẫn không thể đọc trôi chảy dù chỉ là dòng dễ nhất trong cuốn sách vỡ lòng đơn giản nhất; và vì theo nguyên tắc của mẹ nó, cậu nhóc phải được nhắc cho biết trước mọi từ ngữ trước khi kịp ngập ngừng hay đánh vần, và tuyệt đối không bao giờ được phép cho biết — như một động lực phấn đấu — rằng những đứa trẻ khác tiến bộ hơn nó, thế nên chẳng có gì ngạc nhiên khi cậu ta chẳng tiến bộ là bao trong suốt hai năm tôi gánh vác trách nhiệm giáo dục. Những phần ngữ pháp tiếng Latinh ngắn ngủi của cậu ta cứ phải được đọc đi đọc lại cho đến khi nào cậu ta chịu phán là đã thuộc, rồi sau đó sẽ được dìu dắt để đọc lại; nếu cậu ta làm sai những bài toán cộng trừ đơn giản, đáp án sẽ được chỉ cho thấy ngay lập tức, và bài toán sẽ được làm thay luôn cho cậu ta, thay vì để cậu ta tự vận dụng tư duy để tìm ra; thế nên dĩ nhiên, cậu ta chẳng thèm bận tâm tránh né lỗi sai, mà thường điền bừa các con số một cách hú họa chẳng thèm tính toán gì sất.
Tôi không phải lúc nào cũng rập khuôn theo những quy tắc ấy: làm thế là đi ngược lại lương tâm tôi; nhưng tôi hiếm khi dám cả gan sai lệch dù chỉ một chút mà không rước lấy cơn thịnh nộ từ cậu học trò nhỏ, và sau đó là từ thân mẫu của nó; người mà trước mặt cậu ta sẽ kể lể về những tội lỗi của tôi dưới lăng kính phóng đại đầy ác ý hoặc thêu dệt thêm những tình tiết do chính nó nghĩ ra; và kết quả là không ít lần, tôi suýt mất việc hoặc phải từ chức. Nhưng vì gia đình ở quê, tôi đành nén lòng nuốt giọt tủi hờn, dằn nén cơn thịnh nộ, cố gắng chật vật bám trụ cho đến khi tên tiểu yêu tinh đó được tống cổ đến trường; chính miệng cha nó đã tuyên bố rằng việc giáo dục tại nhà “đối với nó là bất khả thi, rõ mười mươi rồi; mẹ nó nuông chiều nó hư hỏng quá quắt, còn cô gia sư thì chẳng tài nào thuần hóa nổi nó.”
Thêm vài lời nhận xét nữa về Horton Lodge và nếp sinh hoạt ở đây, tôi xin khép lại những dòng miêu tả khô khan này tại đây. Ngôi nhà này rất bề thế; vượt trội hơn hẳn nhà gia đình Bloomfield cả về tuổi đời, quy mô lẫn sự tráng lệ: khu vườn không được bài trí có gu thẩm mỹ bằng; nhưng thay vì bãi cỏ được cắt tỉa phẳng lì, những cây non được rào giậu bảo vệ, hàng cây dương mọc chồm hổm và khu rừng thông, nơi đây sở hữu một công trường rộng lớn thả đầy nai, được tô điểm bởi những cổ thụ đẹp tuyệt trần. Bản thân vùng quê xung quanh cũng rất dễ chịu, nếu xét đến những cánh đồng màu mỡ, những hàng cây xanh tốt, những con đường làng yên bình rợp bóng cây cùng những hàng rào mọc đầy hoa dại ven đường; nhưng nó lại mang đến cảm giác bằng phẳng đến ngột ngạt đối với một kẻ sinh ra và lớn lên giữa những ngọn đồi gập ghềnh ở ——.
Khu nhà chúng tôi ngự cách nhà thờ làng gần hai dặm, và hệ quả là chiếc xe ngựa của gia đình được lôi ra dùng đến vào mọi sáng Chủ nhật, đôi khi còn thường xuyên hơn thế. Ông bà Murray thường nghĩ rằng việc tạt mặt ra nhà thờ một bận trong ngày là đã đủ lắm rồi; nhưng thường thì bọn trẻ thích đến lần thứ hai hơn là lẩn thẩn lang thang quanh khuôn viên cả ngày chẳng có việc gì làm. Nếu một vài đứa học trò của tôi chọn đi bộ và lôi tôi theo cùng thì đó là điều may mắn cho tôi; bởi vì nếu không, số phận của tôi trên chiếc xe ngựa sẽ là bị nhét vào góc khuất nhất cách xa cửa sổ mở, với tấm lưng quay về phía bắp đùi ngựa: một vị trí mà không lần nào không khiến tôi say xe; và nếu tôi không thực sự buộc phải rời nhà thờ giữa buổi lễ, thì những lời cầu nguyện của tôi cũng bị phá bấy bởi cảm giác uể oải, nôn nao cùng nỗi sợ hãi ám ảnh rằng nó sẽ còn tồi tệ hơn: và một cơn đau đầu bủa vây thường là người bạn đồng hành của tôi suốt cả ngày hôm đó — ngày lẽ ra phải là một khoảng thời gian nghỉ ngơi chào đón cùng sự bình yên, thánh thiện đầy hoan hỉ.
“Lạ thật đấy cô Grey, sao cứ đi xe ngựa là cô lại bị say thế nhỉ; em có bao giờ bị thế đâu,” cô Matilda nhận xét.
“Em cũng thế,” chị nó tiếp lời; “nhưng em dám cá là em sẽ bị, nếu em ngồi chỗ của cô ấy — một cái chỗ tởm lợm, kinh khủng làm sao, cô Grey ạ; em thắc mắc không biết sao cô chịu nổi nữa!”
“Tôi buộc phải chịu thôi, vì chẳng còn sự lựa chọn nào khác,” — lẽ ra tôi đã có thể đáp lại như vậy; nhưng vì thương xót cho cảm xúc của chúng, tôi chỉ ôn tồn đáp lại: “Ôi! Quãng đường có ngắn ngủi thôi mà, và nếu ta không bị say ở nhà thờ thì tôi chẳng bận tâm đâu.”
Nếu tôi được yêu cầu đưa ra một bản miêu tả về các khung giờ sinh hoạt và sắp xếp thường nhật trong ngày, chắc chắn đó sẽ là một thử thách vô cùng khó khăn. Tôi dùng bữa cùng lũ trẻ trong phòng học, vào bất kỳ thời điểm nào chúng hứng lên: có khi chúng réo gọi bữa trưa khi thức ăn chưa chín nổi một nửa; có khi chúng để mặc đồ ăn nguội ngắt trên bàn suốt hơn một tiếng đồng hồ rồi nổi cáu vì khoai tây đã nguội ngắt và lớp nước sốt đã đóng váng mỡ đông cứng; có khi chúng đòi uống trà từ lúc bốn giờ; thường thì chúng sẽ tru tréo lên với bọn người hầu vì trà không được dọn lên đúng bon năm giờ; thế nhưng khi những mệnh lệnh ấy được tuân thủ, nhằm mục đích khuyến khích sự đúng giờ, chúng lại cứ để mặc ấm trà trên bàn mãi cho đến bảy hoặc tám giờ tối.
Giờ giấc học tập của chúng cũng diễn ra theo một kịch bản y hệt như thế; phán đoán hay sự tiện lợi của tôi chưa từng một lần được đem ra bàn bạc. Có lúc Matilda và John quyết định “giải quyết gọn ghẽ mọi thứ phiền toái trước bữa sáng,” và sai người hầu gọi tôi dậy từ lúc năm rưỡi mà chẳng thèm áy náy hay xin lỗi câu nào; có lúc, tôi được bảo là phải sẵn sàng đúng sáu giờ, để rồi vội vã diện đồ chạy xuống thì thấy một căn phòng trống không, và sau một hồi dài chờ đợi trong phập phồng lo âu, tôi phát hiện ra chúng đã đổi ý và vẫn còn đang rúc trong chăn; hoặc có lẽ, nếu đó là một buổi sáng mùa hè đẹp trời, Brown sẽ đến thông báo rằng các tiểu thư và thiếu gia đã nghỉ học và đi chơi đâu mất tiêu rồi; và thế là tôi bị bỏ bơ vơ chờ bữa sáng cho đến khi suýt ngất xỉu: trong khi chúng đã tự tẩm bổ cái gì đó lót dạ trước khi đi mất.
Thường thì chúng sẽ học bài ở ngoài trời; điều này tôi chẳng có gì phàn nàn: ngoại trừ việc tôi thường xuyên bị cảm lạnh do ngồi trên bãi cỏ ẩm ướt, hoặc do phơi mình dưới sương đêm, hay dính phải những luồng gió lùa quái ác nào đó — thứ dường như chẳng gây ra chút tác hại nào cho chúng. Việc chúng có một cơ thể khỏe mạnh dẻo dai là điều hoàn toàn đúng đắn; nhưng suy cho cùng, lẽ ra chúng nên được dạy cách để ý đến những người kém thế hơn mình. Tuy nhiên, tôi không thể trách chúng về thứ vốn dĩ có lẽ là lỗi của chính tôi; bởi vì tôi chưa bao giờ đưa ra bất kỳ ý kiến phản đối cụ thể nào về việc ngồi ở đâu chúng muốn; vì sự dại dột mà tôi thà chấp nhận đánh cược với hậu quả còn hơn là làm phiền chúng vì sự tiện lợi của bản thân.
Cái cung cách học tập thiếu nghiêm túc của chúng cũng nổi bật chẳng kém gì sự thất thường thể hiện trong việc lựa chọn thời gian và địa điểm. Trong lúc tiếp thu sự chỉ dạy của tôi, hay đọc lại những gì đã học, chúng sẽ ngả ngốn trên ghế sô-pha, nằm dài trên thảm, vươn vai, ngáp ngắn ngáp dài, trò chuyện với nhau hoặc nhìn ra ngoài cửa sổ; trong khi đó, tôi thậm chí chẳng thể nhích nổi lò sưởi hay cúi xuống nhặt chiếc khăn tay vừa đánh rơi, mà không bị một đứa học trò quở trách vì sự thiếu tập trung, hoặc bị dằn mặt rằng “mẹ sẽ không thích cô bất cẩn như thế đâu.”
Bọn người hầu, khi chứng kiến người gia sư bị cả cha mẹ lẫn con cái xem nhẹ đến mức nào, cũng tự điều chỉnh hành vi của chúng theo đúng tiêu chuẩn đó. Không ít lần tôi đã đứng ra bênh vực chúng, dẫu đối mặt với nguy cơ rước họa vào thân, trước sự bạo ngược và bất công của những cậu ấm cô chiêu; và tôi luôn cố gắng tạo ít phiền toái nhất có thể cho chúng; thế nhưng chúng hoàn toàn phớt lờ sự thoải mái của tôi, khinh miệt những thỉnh cầu và phớt lờ các chỉ dẫn của tôi. Tôi tin chắc rằng không phải người hầu nào cũng cư xử như vậy; nhưng nhìn chung giới hầu hạ, vốn dốt nát và ít quen với lý lẽ lẫn sự suy ngẫm, rất dễ bị tiêm nhiễm bởi thói cẩu thả và tấm gương xấu xa của những kẻ bề trên; và ngẫm lại, tôi nghĩ lớp người hầu ở đây ngay từ đầu đã chẳng phải loại xuất sắc gì cho cam.
Đôi khi tôi cảm thấy tủi nhục vì cuộc đời mình đang trải qua, và xấu hổ vì phải nhẫn nhục chịu đựng quá nhiều nỗi nhục nhã; và đôi khi tôi lại tự thấy mình thật ngu ngốc khi cứ bận lòng quá nhiều về chúng, đồng thời lo sợ rằng bản thân chắc đang thiếu hụt trầm trọng sự khiêm nhường theo lời Chúa dạy, hay thứ tình yêu thương “chịu đựng lâu và nhân từ, không ghen tị, không khoe khoang, không dễ nổi giận, bao dung tất cả, kiên nhẫn vượt qua mọi điều.”
Thế nhưng, theo thời gian và sự kiên nhẫn, mọi chuyện cũng dần được cải thiện đôi chút: dẫu chậm chạp và gần như không thể nhận ra bằng mắt thường; nhưng tôi đã tống khứ được mấy cậu học trò nam (đó không phải là một lợi thế nhỏ), và các tiểu thư, như tôi từng ám chỉ trước đó về một trong hai người, đã bớt xấc láo hơn một chút và bắt đầu bộc lộ vài dấu hiệu của sự kính trọng. “Cô Grey là một sinh vật kỳ quặc: cô ấy chẳng bao giờ nịnh hót, và khen ngợi bọn em chưa bằng một nửa; nhưng hễ khi nào cô ấy cất lời khen ngợi bọn em, hay bất cứ thứ gì thuộc về bọn em, thì bọn em có thể hoàn toàn chắc chắn sự tán thành ấy là chân thành. Cô ấy rất nhã nhặn, trầm tính và nhìn chung là ôn hòa, nhưng có dăm ba thứ sẽ khiến cô ấy nổi đóa: dĩ nhiên bọn em chẳng thèm bận tâm lắm đến điều đó đâu, nhưng dù sao thì giữ cho tâm trạng cô ấy vui vẻ vẫn hơn; bởi vì khi vui vẻ, cô ấy sẽ trò chuyện với bọn em, đôi khi tỏ ra rất dễ mến và thú vị theo cách riêng của mình; hoàn toàn khác biệt với cách của mẹ; nhưng thế cũng rất hay để đổi gió. Cô ấy có quan điểm riêng về mọi vấn đề và kiên định giữ vững chúng — những quan điểm thường rất phiền phức; bởi vì cô ấy luôn suy nghĩ về việc điều gì là đúng, điều gì là sai, lại còn dành một sự kính trọng kỳ lạ cho các vấn đề liên quan đến tôn giáo, cùng một sự yêu thích khó hiểu đối với những người tốt.”
