“Cho đến tận khoảnh khắc cuối cùng, khi ánh ngày bừng lên rực rỡ, những ngọn lửa ở bờ tây vẫn bùng cháy sáng rực; và rồi Brown nhìn thấy giữa một nhúm bóng người đủ màu sắc đang đứng bất động giữa những ngôi nhà phía trước xuất hiện một người mặc Âu phục, đội mũ cát-két, trắng toàn thân. ‘Đó hắn kìa; nhìn kìa! nhìn kìa!’ Cornelius kích động nói. Tất cả thuộc hạ của Brown đều chồm dậy, xúm lại sau lưng hắn với đôi mắt đục ngờ. Nhóm người với sắc màu rực rỡ và những khuôn mặt sậm đen, ở giữa là bóng người trắng toát, đang quan sát gò đất. Brown có thể thấy những cánh tay trần giơ lên che mắt và những cánh tay da nâu khác đang chỉ trỏ. Hắn phải làm gì đây? Hắn đảo mắt nhìn quanh, và những khu rừng sừng sững ở mọi phía bao quanh võng đấu của một cuộc chiến không cân sức. Hắn nhìn lại thuộc hạ của mình lần nữa. Sự khinh miệt, sự mệt mỏi, ham muốn sống, khát vọng níu kéo thêm một cơ hội nữa — cho một nấm mồ nào khác — đang tranh giành trong lồng ngực hắn.
Từ dáng vẻ của bóng người đó, hắn đoán rằng gã đàn ông da trắng kia, được hậu thuận bởi toàn bộ sức mạnh của vùng đất này, đang quan sát vị trí của hắn qua ống nhòm. Brown nhảy phắt lên khúc gỗ, vung hai tay lên, lòng bàn tay hướng ra ngoài. Nhóm người nhiều màu sắc xúm lại quanh gã đàn ông da trắng, và lùi lại hai lần trước khi gã bước ra được, thong thả đi một mình. Brown vẫn đứng trên khúc gỗ cho đến khi Jim, lúc ẩn lúc hiện giữa những khóm lùm cây gai góc, đã đến gần sát con lạch; rồi Brown nhảy xuống và đi về phía bên kia để đón gã.
‘Họ gặp nhau, tôi tưởng tượng, không cách xa nơi đó là mấy, có lẽ ngay tại chính chỗ mà Jim đã thực hiện cú nhảy liều lĩnh thứ hai trong đời — cú nhảy đưa anh bước vào cuộc đời ở Patusan, bước vào lòng tin, tình yêu và sự tín nhiệm của người dân nơi đây. Họ đối mặt nhau qua con lạch, và bằng ánh mắt kiên định, cố gắng thấu hiểu nhau trước khi thốt lên lời. Sự thù địch giữa họ hẳn đã bộc lộ qua cái nhìn; tôi biết rằng Brown căm ghét Jim ngay từ cái nhìn đầu tiên. Mọi hy vọng hắn từng ấp ủ đều tiêu tan lập tức. Đây không phải là kẻ mà hắn mong đợi được gặp. Hắn căm ghét Jim vì điều đó — và trong chiếc áo sơ mi flannel sờn kẻ sọc đã bị cắt cụt tay đến khuỷu, với bộ râu xám xịt, khuôn mặt hốc hác đen sạm vì nắng, hắn thầm nguyền rủa tuổi trẻ và sự tự tin của đối phương, đôi mắt trong trẻo cùng phong thái bình thản ấy. Tên kia đã đi trước hắn một bước quá xa rồi! Trông hắn chẳng có vẻ gì là một kẻ sẵn sàng đánh đổi mọi thứ để cầu cứu cả. Hắn nắm giữ mọi lợi thế trong tay — địa bàn, sự an toàn, quyền lực; hắn đứng về phía của một lực lượng áp đảo! Hắn không đói khát và tuyệt vọng, và hắn cũng chẳng hề tỏ ra sợ hãi chút nào. Và có điều gì đó trong sự gọn gàng đến chỉn chu trên trang phục của Jim, từ chiếc mũ cát-két trắng cho đến đôi xà cạp vải bạt và giày quét phấn trắng, dưới cái nhìn u ám đầy bực bội của Brown, dường như thuộc về những thứ mà chính cõi đời hắn đã từng phán xét và khinh miệt.
“Anh là ai?” Jim cuối cùng cũng lên tiếng, cất giọng bình thường quen thuộc. “Tên tôi là Brown,” gã kia lớn tiếng đáp; “Đại úy Brown. Còn anh tên gì?” và Jim sau một thoáng ngưng lại liền điềm tĩnh tiếp lời, như thể chẳng nghe thấy gì: “Điều gì đưa anh đến đây?” “Anh muốn biết lắm nhỉ,” Brown cay đắng nói. “Nói ra thì dễ thôi. Nỗi đói. Thế còn anh, cái gì đưa anh đến đây?”
“Gã đó giật mình trước câu hỏi này,” Brown kể lại cho tôi nghe về màn mở đầu của cuộc đối thoại kỳ lạ giữa hai con người ấy, chỉ bị ngăn cách bởi lòng lạch bùn lầy, nhưng lại đứng ở hai đầu chiến tuyến của quan niệm sống bao trùm toàn nhân loại — “Gã đó giật mình trước câu hỏi này và đỏ bừng mặt. Chắc là quá lớn lối nên không chịu nổi việc bị chất vấn. Tôi bảo rằng nếu gã coi tôi như một kẻ sắp chết để mà có thể muốn làm gì thì làm, thì bản thân gã thực ra cũng chẳng khá khẩm hơn là bao. Tôi có một tên đệ ở trên kia đã nhắm sẵn súng vào đầu gã suốt từ nãy đến giờ, và chỉ chờ một hiệu lệnh từ tôi thôi. Chẳng có gì mà phải sốc cả. Chính gã đã tự nguyện lặn lội đến đây. ‘Hãy đồng ý với nhau thế này,’ tôi nói, ‘rằng cả hai chúng ta đều là người chết cả rồi, và hãy nói chuyện trên cơ sở đó, như những người bình đẳng. Tất cả chúng ta đều bình đẳng trước cái chết,’ tôi nói thế. Tôi thừa nhận mình ở đây chẳng khác nào con chuột trong rọ, nhưng chúng tôi đã bị dồn vào chân tường, và ngay cả một con chuột bị dồn chân tường cũng biết cắn đấy. Gã chộp lấy lời tôi ngay tức khắc. ‘Trừ khi mày không bén mảng lại gần cái rọ cho đến khi con chuột chết ngắc.’ Tôi bảo rằng cái trò mèo đó thì hợp với mấy thân nhân bản xứ của gã đấy, nhưng tôi cứ nghĩ gã là một trang nam nhi đàng hoàng hơn thế, hóa ra ngay cả với một con chuột mà gã cũng nỡ chơi ác vậy sao. Phải, tôi đã muốn nói chuyện với gã. Dù sao thì cũng chẳng phải để cầu xin mạng sống. Đám đàn ông của tôi thì — ừ thì — họ thế nào đi nữa — dẫu sao cũng là những kẻ giống như gã. Tất cả những gì chúng tôi muốn ở gã là nhân danh quỷ sứ mà xông lên và giải quyết dứt điểm đi. ‘Mẹ kiếp,’ tôi nói, trong khi gã cứ đứng như trời trồng ở đó, ‘anh đâu có muốn ngày nào cũng lặn lội ra đây kè kè cái ống nhòm để đếm xem tụi này còn bao nhiêu mạng đứng vững đâu. Nào. Hoặc là dẫn cái đám chết tiệt của anh theo đây, hoặc để chúng tôi kéo nhau ra biển mở mà chết đói cho rồi, lạy Chúa! Mày đã từng là một kẻ ra trò, dẫu cho mày có lớn tiếng khoác lác rằng đây là thần dân của mày và mày là một phần trong số họ. Phải thế không? Và mày kiếm chác được cái quái gì từ đó; thứ quái quỷ gì mà mày tìm thấy ở đây lại quý giá đến thế cơ chứ? Hả? Mày không muốn chúng tao bén mảng xuống đây có phải không — đúng không? Tụi mày chấp hai trăm chọi một cơ mà. Mày không muốn chúng tao xông ra chỗ quang đãng đâu. À! Tao hứa với mày là chúng tao sẽ cho tụi mày một vố ra trò trước khi mọi chuyện kết thúc đấy. Mày mở miệng ra là bảo tao hèn hạ tấn công những người vô tội. Bọn họ vô tội thì can quái gì đến tao, trong khi tao đang chết đói vì dường như chẳng phạm tội gì cơ chứ? Nhưng tao không phải là kẻ hèn. Mày cũng đừng có hèn thế. Dẫn tụi nó ra đây, bằng không, thề có quỷ thần hỡi, chúng tao vẫn sẽ kéo theo một nửa cái thị trấn vô tội của mày bay lên trời trong khói lửa đấy!’”
‘Hắn thật đáng sợ — khi kể lại chuyện này cho tôi — cái bộ xương người tiều tụy ấy co quắp lại với hai đầu gối sát cằm, nằm trên chiếc giường khốn khổ trong căn lều rách nướt, rồi ngẩng đầu nhìn tôi với vẻ đắc thắng đầy hiểm độc.
“Đó là những gì tao đã nói với gã — tao thừa biết phải nói thế nào,” hắn lại bắt đầu, thoạt đầu thì yếu ớt, nhưng rồi bừng lên với tốc độ đáng kinh ngạc thành những lời lẽ hừng hực sự khinh bỉ. “Tụi tao không thèm đi vào rừng để lang thang như một chuỗi xương sống biết đi, cứ rơi rụng từng đứa một để đám kiến tha hồ xâu xé trước khi kịp chết hẳn đâu. Ồ không! . . . ‘Mày không xứng đáng nhận một kết cục khá hơn đâu,’ gã nói thế. ‘Thế tụi mày thì xứng đáng cái gì,’ tôi thét vào mặt gã, ‘mở miệng ra là trách nhiệm, là sinh mạng vô tội, là bổn phận chết tiệt của mày đấy ư? Mày biết quái gì về tao hơn là tao biết về mày? Tao đến đây để kiếm ăn. Nghe rõ chưa?—kiếm đồ nhét vào cái bụng đói. Thế còn mày đến vì cái gì? Mày đòi hỏi cái quái gì khi bước chân đến đây? Tụi tao chẳng xin xỏ mày cái gì ngoài việc cho một trận chiến hoặc một con đường quang toả để quay về nơi tao đã đến. . . .’ ‘Bây giờ tôi có thể đấu với anh đấy,’ gã nói, tay mân mê bộ ria mép nhỏ. ‘Và tôi xin sẵn sàng để anh bắn, hoan nghênh là đằng khác,’ tôi nói. ‘Đây cũng là một chỗ nhảy xuống mồ tốt chán chẳng kém gì chỗ khác. Tao đã phát ngấy cái vận rủi chết tiệt của mình rồi. Nhưng thế thì dễ dãi quá. Đám thuộc hạ của tao cũng chung một thuyền — và, lạy Chúa, tao không phải loại tiểu nhân chuồn lậu khỏi chốn hiểm nguy để mặc tụi nó chết quách trong hoàn cảnh khốn cùng thế này đâu,’ tôi nói thế. Gã đứng trầm ngâm một lúc rồi muốn gặng hỏi xem tôi đã làm gì (‘ở ngoài kia’ gã nói, hất cằm về phía hạ lưu) mà bị săn đuổi dữ vậy. ‘Bộ chúng ta hẹn nhau ra đây để kể tiểu sử cuộc đời nhau chắc?’ tôi hỏi gã. ‘Hay là anh mở lời trước đi? Không à? Chà, chắc chắn là tôi cũng chẳng thiết nghe đâu. Cứ giữ lấy mà gặm nhấm đi. Tôi biết nó chẳng khá hơn gì của tôi đâu. Tôi đã sống — và anh cũng thế, dẫu cho anh cứ ra điều mình là một thứ sinh linh có cánh để bay lượn mà không phải chạm chân vào cõi đời nhơ nhớp này. Vâng—nó nhơ nhớp thật đấy. Tôi chẳng có cái cánh nào cả. Tôi ở đây vì đã có lần trong đời tôi biết sợ. Muốn biết sợ cái gì không? Sợ cảnh ngục tù. Thứ đó làm tôi khiếp vía đấy, và cứ việc ghi nhận lấy — nếu điều đó có ích gì cho anh. Tôi sẽ không hỏi cái gì đã đẩy anh vào cái xó chết tiệt này, nơi mà anh có vẻ vớ được những mối béo bở phết. Đó là may mắn của anh còn đây là phần của tôi — cái đặc ân được van xin ơn huệ là hãy bắn cho lẹ, hoặc không thì tống cổ đi để tôi được tự do mà chết đói theo cách của mình.’ . . .”
‘Cái thể xác suy kiệt của hắn rung lên trong niềm hân hoan sục sôi đến độ mãnh liệt, chắc nịch và đầy ác ý, dường như đã xua đuổi được cả thần chết đang chầu chực hắn trong căn lều đó. Cái xác chết của lòng tự ái điên cuồng trỗi dậy từ đống rách rưới và bần cùng như từ những âm khí hãi hùng của nấm mồ. Thật không thể nói nổi lúc ấy hắn đã dối gác Jim bao nhiêu phần, bây giờ hắn dối gác tôi bao nhiêu — và với chính bản thân hắn thì lúc nào cũng vậy. Sự kiêu căng luôn giở những trò ma quái đầy ám ảnh với ký ức của chúng ta, và sự thật của mọi thứ cảm xúc đều cần đến một lớp vỏ ngụy trang nào đó để có thể tồn tại. Đứng trước ngưỡng cửa của thế giới bên kia trong lốt một kẻ ăn mày, hắn đã vả vào mặt thế giới này, hắn đã khạc nhổ vào nó, hắn đã trút lên nó một nỗi khinh bỉ và phản kháng vô tận ẩn sâu dưới đáy những hành vi tội lỗi của mình. Hắn đã khuất phục tất cả bọn họ — đàn ông, đàn bà, thổ dân, thương gia, bọn lưu manh, nhà truyền giáo — và cả Jim — “cái gã mặt bệu ấy.” Tôi không tiếc nuối gì với hắn về chiến thắng trong lúc lâm chung này, về cái ảo tưởng gần như đã vượt qua cõi tử sinh rằng hắn đã dẫm nát cả mặt đất này dưới chân mình. Trong lúc hắn đang khoác lác với tôi, giữa cơn thống khổ bỉ ổi và đáng ghê tởm ấy, tôi không sao kìm được ý nghĩ liên tưởng đến những lời bàn tán cười cợt nhắc về thời kỳ huy hoàng nhất của hắn khi mà, trong suốt một năm hoặc hơn thế nữa, con tàu của Quý ông Brown từng xuất hiện, hết ngày này sang ngày khác, lảng vảng ngoài khơi một hòn đảo nhỏ viền xanh ngắt trên nền nước biếc, với chấm đen của ngôi nhà truyền giáo nằm trên dải cát trắng; trong khi Quý ông Brown, khi lên bờ, đang thả bùa yêu chinh phục một thiếu nữ lãng mạn mà xứ Melanesia đã quá sức đối với cô, đồng thời thắp lên hy vọng về một cuộc cải đạo ngoạn mục nơi chồng cô. Tội nghiệp gã đàn ông đó, vào lúc này hay lúc khác, đã từng bị nghe thấy bày tỏ ý định cảm hóa “Đại úy Brown hướng về một lối sống lương thiện hơn.” . . . “Bắt sống Quý ông Brown vì Vinh Quang” — như lời một gã lang thang láu cá từng thốt lên — “cho tụi trên trơn thấy một tay thuyền trưởng buôn bán ở Tây Thái Bình Dương trông ra làm sao.” Và đây cũng chính là kẻ đã bắt cóc một người phụ nữ đang hấp hối, rồi rơi lệ trên thi thể cô. “Làm trò như một đứa trẻ to xác,” tay bạn thuyền cũ của hắn cứ tha hồ kể đi kể lại mãi, “và cái quái gì vui thú ở chỗ đó thì xin cho tôi bị đám dân đảo Kanaka bệnh hoạn đá chết tươi nếu mà tôi hiểu nổi. Cha mẹ ơi! lúc hắn đưa ả lên tàu thì ả đã ngấp ngoé gần chết đến nơi rồi còn biết quái gì mà nhận ra hắn; ả cứ nằm ngửa trên chiếc giường tầng của hắn, trừng trừng nhìn lên xà nhà bằng đôi mắt sáng quắc đầy ám ảnh — rồi ả chết. Chắc là loại sốt rét chết tiệt gì đó. . . .” Tôi nhớ lại tất cả những câu chuyện đó trong lúc hắn, vừa dùng bàn tay tái mét lau chùi búi râu bết bát, vừa kể cho tôi nghe từ chiếc giường hôi hám của mình về cách hắn xoay sở, len lỏi, và quật ngã ra sao đối với cái gã chết tiệt, hoàn hảo, động vào là nhảy dựng lên đó. Hắn thừa nhận rằng mình không thể bị dọa sợ, nhưng có một con đường, “rộng thênh thang như quốc lộ, để len lỏi vào khuấy đảo tâm hồn nhỏ nhoi của gã từ trong ra ngoài, lộn tung phèo lên — lạy Chúa!”’
