“Tôi không nghĩ hắn có thể làm gì hơn ngoài việc đăm đăm nhìn con đường thẳng tắp ấy. Hắn dường như đã bối rối trước những gì mình chứng kiến, bởi hắn hết lần này đến lần khác tự cắt đứt câu chuyện để thốt lên: ‘Gần như suýt nữa hắn thoát khỏi tay ta ở chỗ đó. Ta không tài nào hiểu nổi hắn. Hắn là ai nhỉ?’ Và sau khi trừng mắt nhìn tôi một cách điên dại, hắn lại tiếp tục, vừa đắc thắng vừa mỉa mai. Giờ đây, đối với tôi, cuộc đối thoại giữa hai con người ấy qua khúc lạch trông giống như một trận đấu tử sinh cay nghiệt nhất, nơi Định Mệnh lạnh lùng quan sát với sự thấu suốt về đoạn kết. Không, hắn không lột trần được tâm hồn Jim, nhưng tôi dám chắc rằng tâm hồn người vốn nằm ngoài tầm với của hắn ấy cũng đã phải nếm trải trọn vẹn sự cay đắng của cuộc tranh đấu đó. Đó là những sứ giả mà thế giới hắn đã từ bỏ đang dùng để săn đuổi hắn chốn ẩn dật—những kẻ da trắng đến từ ‘miền đất ngoài kia’, nơi mà hắn từng cho rằng mình không đủ tư cách để sống. Tất cả những thứ ấy kéo đến với hắn—một mối đe dọa, một cú sốc, một nguy cơ cho công việc của hắn. Tôi cho rằng chính nỗi buồn bã, nửa oán trách nửa nhẫn nhịn ấy, thấp thoáng qua vài lời Jim thốt lên thỉnh thoảng, đã khiến Brown vô cùng bối rối khi muốn đọc vị con người anh. Một số vĩ nhân nợ phần lớn sự vĩ đại của mình khả năng nhận biết chính xác thứ sức mạnh cốt lõi cho công việc ở những kẻ mà họ chọn làm công cụ; và Brown, như thể hắn thực sự vĩ đại, sở hữu một thứ bản năng ma quỷ để tìm ra điểm mạnh nhất và yếu nhất ở các nạn nhân của mình. Hắn thừa nhận với tôi rằng Jim không phải kiểu người có thể bị thu phục bằng sự luồn cúi, và vì thế hắn cẩn trọng thể hiện mình là một kẻ đối mặt với bất hạnh, sự khiển trách và tai hoạ mà không chút nao núng. Việc buôn lậu vài khẩu súng chẳng phải tội ác tày trời gì, hắn chỉ ra điều đó. Còn việc đến Patusan, ai có quyền nói rằng hắn không đến để xin ăn mày? Lũ người khốn kiếp ở đây cứ nhằm vào hắn mà nã đạn từ cả hai bờ mà chẳng thèm hỏi han câu nào. Hắn trơ trẽn đưa ra luận điểm ấy, bởi vì, thực ra, hành động quyết liệt của Dain Waris đã ngăn chặn được những thảm họa lớn lao nhất; vì Brown nói thẳng với tôi rằng, nhận thấy quy mô của vùng đất, hắn đã định sẵn trong đầu ngay khi đặt chân lên được sẽ phóng hỏa khắp nơi, bắt đầu bằng việc bắn hạ mọi sinh vật trong tầm mắt nhằm dằn mặt và khủng bố người dân. Sự chênh lệch lực lượng quá lớn khiến đây là cách duy nhất mang lại cho hắn mảy may cơ hội đạt được mục đích—hắn biện bạch giữa một cơn ho sặc sụa. Nhưng hắn đã không nói điều này với Jim. Còn về những gian khổ và đó nạn mà họ phải trải qua, chúng hoàn toàn có thật; chỉ cần nhìn vào băng nhóm của hắn là đủ hiểu. Hắn huýt sáo một tiếng chói tai, ra hiệu cho tất cả đàn ông hiện ra đứng thành một hàng trên những thân cây lộ thiên hoàn toàn để Jim có thể trông thấy. Về vụ giết người đàn ông nọ, chuyện đó đã xảy ra—ừ thì đúng là đã xảy ra—nhưng đó chẳng phải là chiến tranh sao, một cuộc chiến đẫm máu trong một xó xỉnh ư? Và gã kia đã bị kết liễu một cách gọn gàng, trúng đạn xuyên ngực, không giống như cái thây tội nghiệp của hắn đang nằm dưới lạch kia. Họ đã phải nghe hắn rên rỉ chờ chết suốt sáu tiếng đồng hồ, với ruột gan bị đạn ghém xé nát. Dù sao thì đây cũng là mạng đổi mạng... Và tất cả những điều đó được thốt lên với sự mệt mỏi, với vẻ liều lĩnh của một kẻ bị vận rủi thúc ép mãi không ngừng cho đến khi chẳng còn màng mình đang chạy đi đâu nữa. Khi hắn hỏi Jim, với một vẻ bộc trực bất ngờ đầy tuyệt vọng, rằng liệu chính anh—nói thẳng ra nào—có hiểu rằng khi ‘đến tình thế phải cứu lấy mạng sống trong bóng tối, người ta chẳng còn bận tâm đến ai khác sẽ ra sao—ba người, ba mươi người, ba trăm người’—thì cứ như thể có một con quỷ đang thì thầm xúi giục bên tai hắn.
“‘Ta đã làm hắn phải nao núng,’ Brown khoe khoang với tôi như vậy. ‘Hắn chẳng mất nhiều thời gian để thôi ra điều đạo đức với ta. Hắn cứ đứng đó chẳng nói năng gì, mặt mày tối sầm như bão tố—không phải nhìn vào tôi—mà nhìn xuống đất.’ Hắn hỏi Jim liệu trong đời anh có điều gì mờ ám không thể nhớ nổi hay sao mà lại tàn nhẫn đến thế với một kẻ đang tìm cách thoát khỏi vũng lầy chết chóc bằng bất cứ phương tiện nào vớ được—cứ thế, cứ thế. Và xuyên suốt cuộc nói chuyện thô tục ấy là mạch ngầm ám chỉ tinh tế về dòng máu chung của họ, một sự mặc định về những trải nghiệm tương đồng; một gợi ý phát nôn về tội ác chung, về thứ tri thức thầm kín tựa như sợi dây liên kết tâm trí và trái tim họ.
‘Cuối cùng, Brown ngả người nằm dài ra và liếc nhìn Jim bằng đuôi mắt. Về phần mình, Jim đứng bên bờ lạch, vừa suy ngẫm vừa khua khua chân gậy. Những ngôi nhà trong tầm mắt đều chìm trong im lặng, như thể một trận dịch hạch vừa quét sạch mọi hơi thở sự sống; nhưng có vô số ánh mắt vô hình từ bên trong đang hướng về hai người đàn ông bị chia cắt bởi con lạch, một chiếc xuồng trắng mắc cạn, và cái xác của người thứ ba nửa chìm trong bùn. Trên sông, những chiếc xuồng lại bắt đầu di chuyển, bởi Patusan đang lấy lại niềm tin vào sự vững bền của những trật tự trần thế kể từ khi vị chúa tể người da trắng quay về. Bờ phải, những sàn nhà, những chiếc bè neo ven bờ, thậm chí cả mái của các nhà tắm, đều nghẹt người—từ khoảng cách xa tầm nghe và gần như khuất tầm mắt—đang rướn mắt nhìn về phía gò đất phía sau lũy tre của Rajah. Trong vòng vây rộng lớn và không theo trật tự của những khu rừng, bị cắt đứt ở hai nơi bởi ánh nước lấp lánh trên sông, bao trùm một sự im lặng. “Anh có hứa rời khỏi bờ biển không?” Jim hỏi. Brown giơ tay lên rồi thả xuống, coi như buông xuôi tất cả—chấp nhận điều không thể tránh khỏi. “Và giao nộp vũ khí chứ?” Jim tiếp lời. Brown ngồim dậy, trừng mắt nhìn sang. “Giao nộp vũ khí á! Chờ đến khi mày đến giật lấy chúng từ những bàn tay cứng đờ này đi. Mày tưởng tao phát điên vì sợ hãi chắc? Ồ không! Bộ đồ rách rưới tao đang mặc trên người này cùng với chỗ vũ khí đó là tất cả những gì tao có trên đời, bên cạnh vài khẩu súng nạp hậu trên thuyền; và tao mong sẽ tống khứ được mớ đó ở Madagascar, nếu tao đến được tận đó—vừa đi vừa xin ăn từ tàu này qua tàu khác.”
‘Jim không đáp lại điều này. Cuối cùng, vứt bỏ chiếc roi mây cầm trên tay, anh nói như thể đang tự lẩm bẩm với chính mình: “Tôi không biết mình có đủ quyền hạn đó không.”... “Anh không biết á! Thế mà ban nãy anh lại đòi tôi phải giao nộp vũ khí cơ đấy! Nực cười thật đấy,” Brown kêu lên; “Giả sử chúng bảo anh một đằng, rồi lại trở mặt với tôi thì sao.” Hắn bình tĩnh lại thấy rõ. “Tôi dám cá là anh có quyền lực đó, bằng không thì tất cả những lời lẽ này có ý nghĩa gì?” hắn tiếp tục. “Anh xuống đây làm gì? Để câu giờ chắc?”
‘“Được thôi,” Jim nói, ngẩng phắt đầu lên sau một hồi lâu im lặng. “Các người sẽ được mở đường hoặc là một trận chiến rõ ràng.” Anh quay gót bước đi.
‘Brown đứng dậy ngay lập tức, nhưng hắn chưa lên đồi vội cho đến khi thấy Jim khuất dạng sau những ngôi nhà đầu tiên. Hắn không bao giờ gặp lại anh nữa. Trên đường quay về, hắn gặp Cornelius đang lủi thủi bước xuống với cái đầu thụt giữa hai vai. Hắn ta dừng lại trước mặt Brown. “Sao ông không giết nó đi?” hắn ta chất vấn bằng giọng chua chát, bất mãn. “Bởi vì tao có thể làm tốt hơn thế,” Brown đáp với nụ cười đầy hứng thú. “Không đời nào! Không đời nào!” Cornelius quả quyết phản đối. “Không thể được đâu. Tôi sống ở đây nhiều năm rồi mà.” Brown tò mò ngước nhìn hắn ta. Cuộc sống của xứ sở đang cầm vũ khí chống lại hắn ấy có vô vàn khía cạnh; những điều mà hắn sẽ chẳng bao giờ thấu hiểu nổi. Cornelius thẫn thờ lủi thủi đi về phía bờ sông. Giờ đây hắn đang rời bỏ những người bạn mới của mình; hắn chấp nhận chuỗi sự kiện đầy thất vọng bằng một sự bướng bỉnh lầm lì khiến cho bộ mặt già nua vàng vọt của hắn càng thêmúm dó; và khi đi xuống, hắn cứ liếc xéo ngang dọc, quyết không từ bỏ ý định cố hữu của mình.
‘Từ nay về sau, các sự kiện diễn tiến nhanh chóng không ngừng nghỉ, trào ra từ tận sâu thẳm tâm can con người tựa dòng suối xuất phát từ nguồn cội tối tăm, và chúng ta thấy Jim hòa mình trong số đó, phần lớn qua đôi mắt của Tamb’ Itam. Đôi mắt thiếu nữ cũng dõi theo anh, nhưng cuộc đời cô đã đan cài quá sâu vào anh: ở đó có niềm đam mê, sự kinh ngạc, cơn giận dữ, và hơn hết thảy, là nỗi sợ hãi cùng tình yêu không bề tha thứ. Về phần người trung bộc trung thành, cũng ngơ ngác như những người khác, chỉ có lòng trung thành là được phát huy; một lòng trung thành và niềm tin vào chủ nhân lớn lao đến mức ngay cả sự kinh ngạc cũng chìm đi, nhường chỗ cho một sự chấp nhận đầy đau đớn trước một thất bại bí ẩn. Cậu chỉ có mắt cho duy nhất một hình bóng, và xuyên qua mọi mê cung hoang mang, cậu vẫn giữ vững cung cách bảo vệ, vâng lời và chăm sóc.
‘Chủ nhân của cậu bước về phía lũy tre trên đường phố sau cuộc nói chuyện với những kẻ da trắng vẻ đầy chậm rãi. Mọi người vô cùng vui mừng khi thấy anh quay về, bởi trong suốt thời gian anh vắng mặt, ai nấy đều nơm nớp lo sợ không chỉ việc anh bị sát hại, mà còn lo cho cả những chuyện sẽ xảy ra sau đó. Jim bước vào một trong những ngôi nhà, nơi già Doramin lui tới, và ở lại một mình suốt một thời gian dài với thủ lĩnh của cộng đồng người Bugis. Chắc hẳn khi ấy anh đã bàn bạc về hướng đi sắp tới với cụ, nhưng không một ai có mặt trong cuộc trò chuyện đó. Chỉ có Tamb’ Itam, nép sát cửa nhất có thể, nghe thấy chủ nhân mình nói: “Vâng. Tôi sẽ cho toàn thể dân chúng biết đó là mong muốn của tôi; nhưng tôi đã nói chuyện với cụ, hỡi Doramin, trước tất cả những người khác, và chỉ có hai chúng ta; bởi vì cụ hiểu lòng tôi rõ như tôi hiểu lòng cụ cùng mong mỏi lớn nhất của nó. Và cụ cũng thừa biết rằng tôi không có tâm tư nào khác ngoài lợi ích của nhân dân.” Rồi chủ nhân của cậu, vén tấm vải che cửa bước ra, và cậu, Tamb’ Itam, thoáng thấy già Doramin bên trong, đang ngồi trên chiếc ghế bành với hai bàn tay đặt trên đầu gối, đăm đăm nhìn xuống khoảng không giữa hai bàn chân. Sau đó, cậu đi theo chủ nhân đến pháo đài, nơi tất cả các nhân vật sừng sỏ người Bugis và cư dân Patusan đã được triệu tập để họp bàn. Bản thân Tamb’ Itam rất mong sẽ có chút giao tranh. “Có gì khác ngoài việc đánh chiếm thêm một ngọn đồi nữa đâu cơ chứ?” cậu thốt lên đầy tiếc nuối. Tuy nhiên, trong thị trấn, nhiều người hy vọng rằng những kẻ tha hóa ngoại lai sẽ bị lay chuyển, khi thấy ngần ấy con người dũng cảm sẵn sàng chiến đấu, mà tự động rút lui. Sẽ thật tốt biết bao nếu chúng chịu đi. Kể từ khi sự xuất hiện của Jim được loan báo từ trước bình minh bởi phát đại bác bắn ra từ pháo đài và tiếng trống lớn vang dội nơi đó, nỗi sợ hãi trùm lên Patusan đã vỡ tan và lắng xuống như con sóng vò nát trên vách đá, để lại lớp bọt sục sôi của sự phấn khích, trí tò mò và những suy đoán không hồi kết. Một nửa dân số đã phải rời bỏ nhà cửa vì mục đích phòng thủ, hiện đang sống ngoài đường phía bên bờ trái con sông, chen chúc quanh pháo đài, và chực chờ khoảnh khắc nhìn thấy những ngôi nhà bị bỏ hoang của họ bên bờ sông đang bị đe dọa bốc cháy ngút trời. Niềm mong mỏi chung là muốn mọi chuyện được giải quyết nhanh chóng. Thức ăn, nhờ sự quan tâm chu đáo của Jewel, đã được phân phát cho những người tị nạn. Chẳng ai biết vị chúa tể da trắng của họ sẽ làm gì. Một số người nhận xét rằng tình hình này còn tồi tệ hơn cả cuộc chiến chống Sherif Ali. Hồi đó nhiều người chẳng màng quan tâm; giờ thì ai nấy đều có thứ để mất. Nhịp chuyển động của những chiếc xuồng qua lại giữa hai khu vực của thị trấn được theo dõi với sự chú tâm lớn. Một cặp chiến thuyền Bugis thả neo giữa dòng để bảo vệ khúc sông, trên mũi mỗi chiếc đều lất phất một nhúm khói; đám đàn ông trên thuyền đang nấu cơm trưa thì Jim, sau các cuộc gặp gỡ với Brown và Doramin, băng qua sông và đi vào từ cửa nước của pháo đài. Mọi người bên trong xúm xít vây quanh anh, khiến anh chật vật lắm mới lách qua được để vào nhà. Họ chưa gặp anh trước đó, bởi vào lúc anh đến trong đêm, anh chỉ trao đổi vài lời với cô gái—người đã xuống tận cầu tàu vì mục đích đó—rồi lập tức đi ngay để hội quân với các tù trưởng và chiến binh ở bờ bên kia. Người dân hò reo chào đón anh dọc đường đi. Một cụ già gây ra tiếng cười rộ khi cố chen lên phía trước bằng mọi giá, miệng la mắng dặn dò anh phải để mắt tới hai đứa con trai đang đi theo Doramin, chớ để chúng gặp bất trắc dưới tay bọn cướp. Mấy người đứng quanh định kéo bà ra, nhưng bà giằng ra và thét lên: “Hãy để tôi đi. Cái gì thế này, hỡi những người theo đạo Hồi? Tiếng cười cợt này thật khó coi. Chúng chẳng phải là những tên cướp máu lạnh tàn ác chuyên đi tước đoạt mạng người đó sao?” “Cứ để mặc bà ấy,” Jim nói, và khi sự im lặng bất chợt bao trùm, anh chậm rãi nói: “Tất cả mọi người sẽ được an toàn.” Anh bước vào nhà trước khi tiếng thở phào nhẹ nhõm và những lời thì thầm mãn nguyện kịp tan biến.
‘Không còn nghi ngờ gì nữa, anh đã quyết định để Brown có một lối đi thênh thang quay về biển cả. Định mệnh, đầy bất tuân, đang ép buộc đôi tay anh. Lần đầu tiên anh phải khẳng định ý chí của mình trước sự chống đối công khai. “Đã có rất nhiều lời bàn tán, và thoạt đầu chủ nhân tôi giữ im lặng,” Tamb’ Itam kể lại. “Bóng tối buông xuống, rồi tôi thắp nến trên chiếc bàn dài. Các vị tù trưởng ngồi ở hai bên, còn phu nhân ở bên tay phải chủ nhân tôi.”
‘Khi anh cất lời, sự khó khăn bất thường dường như càng khiến quyết tâm của anh thêm phần vững chắc không gì lay chuyển nổi. Những kẻ da trắng giờ đây đang chờ đợi câu trả lời của anh trên đồi. Thủ lĩnh của chúng đã nói chuyện với anh bằng chính ngôn ngữ của đồng bào anh, làm sáng tỏ nhiều điều rất khó diễn giải bằng bất kỳ thứ tiếng nào khác. Chúng là những kẻ lầm đường lạc lối mà đau khổ đã làm cho mù quáng trước phải trái trắng đen. Đúng là đã có những sinh mạng bị cướp đi, nhưng hà cớ gì phải mất thêm nữa? Anh tuyên bố trước thính giả của mình, những vị đứng đầu tụ họp lại, rằng phúc lợi của họ chính là phúc lợi của anh, tổn thất của họ là tổn thất của anh, tang tóc của họ là tang tóc của anh. Anh nhìn quanh những khuôn mặt nghiêm nghị đang lắng nghe và nhắc nhở họ nhớ rằng họ đã cùng nhau chiến đấu và làm việc sát cánh bên nhau. Họ biết rõ lòng dũng cảm của anh... Đến đây một tiếng thì thầm ngắt lời anh... Và rằng anh chưa từng lừa dối họ. Nhiều năm qua họ đã gắn bó bên nhau. Anh dành một tình yêu sâu sắc vô vàn cho mảnh đất này và những con người đang sinh sống trên đó. Anh sẵn sàng lấy mạng sống của mình ra để bảo đảm cho bất kỳ tổn hại nào giáng xuống họ nếu những kẻ da trắng râu rậm được phép rút lui. Chúng là những kẻ ác nhân, nhưng số phận của chúng cũng đầy nghiệt ngã. Liệu anh đã từng đưa ra lời khuyên tồi nào cho họ chưa? Liệu những lời nói của anh có từng mang lại đau khổ cho nhân dân hay không? anh hỏi. Anh tin rằng cách tốt nhất là để những kẻ da trắng này cùng phe cánh của chúng bảo toàn tính mạng mà rút lui. Đó sẽ là một món quà nhỏ nhoi. “Tôi, người mà các anh đã thử thách và luôn thấy chân tình, xin các anh hãy để chúng đi.” Anh quay sang Doramin. Lão nakhoda không mảy may nhúc nhích. “Vậy thì,” Jim nói, “hãy gọi Dain Waris, con trai cụ, bạn tôi, đến đây, bởi vì trong việc này tôi sẽ không lãnh đạo nữa.”’
