Vợ một thương gia, trong lúc thi hành di chúc của chồng, đã hiểu theo chiều hướng có lợi cho bản thân và các con. (1)
Tại thị trấn Safagossa có một thương gia giàu có. Khi thấy thần chết cận kề và bản thân không còn giữ nổi của cải — thứ mà có lẽ ông đã vơ vét bằng những con đường bất chính — ông nghĩ rằng nếu dâng một món quà nhỏ cho Chúa, thì sau khi chết, ông có thể phần nào chuộc lại tội lỗi của mình, cứ như thể Chúa đem ơn tha thứ ra bán lấy tiền vậy. Do đó, sau khi đã sắp xếp ổn thỏa việc gia đình, ông bày tỏ nguyện vọng rằng con chiến mã Tây Ban Nha tuyệt đẹp mà ông đang sở hữu sẽ được đem bán với giá cao nhất có thể, và số tiền thu được sẽ đem phân phát cho người nghèo. Ông tha thiết dặn dò vợ bằng mọi giá phải bán con ngựa ngay khi ông vừa qua đời, rồi đem số tiền ấy bố thí theo đúng cách ông đã truyền lại.
1 Dù các sự việc được kể lại ở đây có thực hay không, thì đây có lẽ là một câu chuyện được kể cho Vương hậu Margaret nghe trong chuyến hành trình tới Tây Ban Nha vào năm 1525. Như đã nhận thấy (tr. 36 và 42), cả câu chuyện trước lẫn câu chuyện này đều được đưa vào tập Heptameron theo một cách ngầm phân trần, tựa hồ như ban đầu Vương hậu không hề có ý định đưa những giai thoại ngắn ngủi, nhẹ nhàng như vậy vào tác phẩm của mình. Tuy nhiên, ngay từ giai đoạn này — mới chỉ là câu chuyện thứ năm mươi lăm trong tổng số một trăm câu chuyện mà bà dự tính viết — có lẽ bà thấy số tư liệu sẵn có ít hơn so với dự kiến, nên đành quay lại với những sự việc từ thời trẻ mà thoạt đầu bà từng cho là quá tầm thường không đáng ghi lại. Dẫu sao, dẫu câu chuyện này có nhỏ nhặt đi nữa, nó vẫn mang một ý nghĩa nhất định. Tấm gương do người vợ của thương gia ở Saragossa tạo ra đã được thời hiện đại noi theo bằng nhiều cách khác nhau. — Nd.
Khi tang lễ đã hoàn tất và những giọt nước mắt đầu tiên đã rơi, người vợ vốn chẳng hề khờ khạo hơn những phụ nữ Tây Ban Nha bình thường bèn tìm gặp người đầy tớ — người cùng cô từng nghe người chủ bày tỏ tâm nguyện — và bảo rằng:
— Ta thiết tưởng mình đã mất mát đủ đường khi phải ra đi người chồng mà ta hết mực yêu thương, hà cớ gì phải mất luôn cả tài sản của ông ấy sau đó. Dù vậy, ta không muốn trái lời chồng, mà chỉ muốn làm cho ý nguyện ấy thêm phần trọn vẹn; bởi vì người đàn ông tội nghiệp ấy, vì bị lòng tham của bọn tu sĩ che mờ mắt, đã tưởng rằng có thể dâng một lễ vật lớn cho Chúa bằng cách ban phát một khoản tiền sau khi chết — dẫu ngươi thừa biết, một đồng cắc ông ta cũng chẳng đời nào chịu bỏ ra khi còn sống dẫu là để cứu giúp hoàn cảnh ngặt nghèo nhất. Thế nên, ta đã ngẫm nghĩ và quyết định rằng chúng ta sẽ làm đúng những gì ông ấy dặn dò lúc lâm chung, thậm chí còn làm chu đáo hơn gấp bội so với những gì ông ấy có thể làm nếu sống thêm dứa hai tuần nữa. Nhưng tuyệt đối không một ai sinh ra trên đời này được phép hay biết chuyện này.
Khi đã nhận được lời hứa giữ kín từ người đầy tớ, cô tiếp tục bảo:
— Ngươi hãy đem con ngựa đi bán, và khi có kẻ hỏi “Giá bao nhiêu?”, ngươi hãy đáp rằng: “Một đồng ducat.” Tuy nhiên, ta còn có một con mèo rất đẹp cũng muốn tống khứ đi, ngươi hãy bán nó kèm theo con ngựa với giá chín mươi chín đồng ducat, để tổng cộng cả mèo lẫn ngựa sẽ mang về đủ một trăm đồng ducat — đúng số tiền mà chồng ta mong muốn khi bán riêng con ngựa.
Người đầy tớ vui vẻ tuân lệnh chủ nhân. Trong lúc dắt ngựa đi dạo quanh khu chợ và ôm con mèo trong tay, một quý ông — từng nhìn thấy con ngựa trước đó và rất ao ước sở hữu nó — liền bước đến hỏi người đầy tớ mức giá.
— Một đồng ducat, — người đầy tớ đáp.
— Ta xin ngươi, — vị quý ông nói, — đừng đùa giỡn với ta.
— Thưa ngài, tôi xin cam đoan rằng nó chỉ có giá một đồng ducat. Chỉ có điều là ngài buộc phải mua kèm cả con mèo, và riêng con mèo thì tôi phải thu chín mươi chín đồng.
Ngay lập tức, vị quý ông thấy thương vụ này quá ư hợp lý liền trả một đồng ducat cho con ngựa, đưa số tiền còn lại như đã đòi hỏi, rồi dắt món hàng của mình ra về.
Về phần người đầy tớ, anh ta mang tiền về cho bà chủ. Người vợ vô cùng hài lòng, và cô không quên đem đồng ducat bán ngựa bố thí cho các tu sĩ Hành khất nghèo khó (2) y như lời chồng đã dặn, còn phần tiền còn lại cô giữ lại để lo cho nhu cầu của bản thân và các con. (3)
2 Điển tích này không ám chỉ những kẻ ăn mày thông thường vốn nhan nhản ở Tây Ban Nha thời đó cũng như bây giờ, mà ám chỉ các tu sĩ dòng Hành khất. — Nd.
3 Trong các ấn bản Heptameron của Boaistuau và Gruget, đoạn đối thoại tiếp theo sau câu chuyện này đã được thay thế bằng nội dung do chính họ tự sáng tác. Họ không dám tái hiện những quan điểm táo bạo của Vương hậu Margaret đối với giới tăng lữ, các dòng tu, v.v., vào thời điểm mà hàng loạt người, thậm chí cả các Nghị viên Quốc viện, đang bị thiêu sống vì tội dị giáo. — L. và Nd.
— Các vị nghĩ sao? Chẳng phải bà ta khôn ngoan hơn chồng gấp bội, và chẳng phải bà ta ít bận tâm đến lương tâm hơn là lợi ích của gia đình hay sao?
— Theo tôi, — Parlamente lên tiếng, — bà ấy thực lòng yêu chồng; nhưng ngặt nỗi đa phần đàn ông thường lú lẫn khi cận kề cái chết, và vì thấu hiểu ý nguyện của chồng, bà đã tìm cách diễn giải nó theo hướng có lợi cho các con mình. Về điểm này, tôi cho rằng bà ấy vô cùng khôn ngoan.
— Sao cơ! — Geburon thốt lên. — Các người không cho rằng việc không thực hiện di nguyện cuối cùng của những người đã khuất là một sai lầm lớn hay sao?
— Chắc chắn là có chứ, — Parlamente đáp; — nghĩa là với điều kiện người lập di chúc vẫn còn minh mẫn, chứ không phải đang nói sảng.
— Thế việc dâng hiến tài sản của mình cho Giáo hội và các tu sĩ Hành khất nghèo có bị coi là nói sảng không?
— Tôi không gọi đó là nói sảng, — Parlamente nói, — nếu một người đem phân phát những gì Chúa đã ban vào tay mình cho người nghèo; nhưng đem tài sản của kẻ khác ra để làm từ thiện thì, theo quan điểm của tôi, chẳng có chút khôn ngoan nào cả. Các vị thường thấy chính những kẻ cho nặng lãi nhất lại hay xây dựng những nhà nguyện đẹp đẽ và tráng lệ nhất tưởng tượng ra được, cứ như thể chúng có thể xoa dịu Chúa bằng một công trình trị giá mười ngàn ducat để bù cho tội cướp bóc trị giá một trăm ngàn ducat, hệt như thể Chúa không biết đếm vậy.
— Quả thật, — Oisille nói, — đã bao lần tôi tự hỏi làm sao họ có thể nghĩ rằng mình có thể xoa dịu Thiên Chúa trước những điều mà chính Ngài từng quở trách khi còn ngự trên trần gian, chẳng hạn như những công trình kiến trúc đồ sộ, những lớp dát vàng hay những bức tranh vẽ phô trương. Nếu thực sự hiểu được đoạn kinh thánh trong đó Chúa bảo rằng thứ lễ vật duy nhất Ngài đòi hỏi nơi chúng ta là một cõi lòng tan nát và khiêm cung, (4) cùng đoạn khác mà Thánh Phaolô nói rằng chúng ta là đền thờ của Thiên Chúa — nơi Ngài muốn ngự trị, (5) hẳn họ đã nhọc công trau chuốt cho tâm hồn mình ngay khi còn sống, chứ chẳng dại gì đợi đến cái giờ mà con người chẳng thể làm gì thêm được nữa, dù là thiện hay ác, hoặc tệ hơn thế — lại đi ủy thác cho những kẻ ở lại trần thế phải phân phát của bố thí cho những người mà khi sinh thời, họ chẳng thèm ngó ngàng tới. Nhưng Đấng thấu suốt tâm can nào có thể bị lừa dối, và Ngài sẽ phán xét họ không phải dựa trên việc làm, mà dựa vào đức tin và lòng bác ái của họ đối với Ngài.
4 “Của lễ đẹp lòng Đức Chúa Trời là tâm thần đau thương: Đức Chúa Trời ơi, lòng đau thương thống hối Chúa không khinh dể đâu.” — Thi-thiên li. 17. — Nd.
5 “Vì chúng ta là đền thờ của Đức Chúa Trời hằng sống, như Đức Chúa Trời đã phán rằng: Ta sẽ ở trong họ và đi lại giữa họ,” v.v. — Cô-rinh-tô nhì vi. 16. — Nd.
— Thế thì tại sao, — Geburon cất lời, — những tu sĩ dòng Áo xám và dòng Hành khất ấy lúc chúng ta lâm chung lại chẳng rót vào tai chúng ta điều gì ngoài chuyện ban ơn phước lớn lao cho các tu viện của họ, đồng thời cam đoan rằng họ sẽ đưa chúng ta lên Thiên đàng dù chúng ta có muốn hay không?
— Gì thế, Geburon? — Hircan chen vào. — Anh đã quên mất những thói hư tật xấu mà anh từng kể cho chúng ta nghe về đám tu sĩ áo xám rồi sao, mà lại còn đi hỏi làm thế nào mà những kẻ đó lại có thể nói dối giỏi đến vậy? Tôi xin tuyên bố với anh rằng chẳng có lời nói dối nào lớn hơn của bọn chúng đâu. Quả thực, những kẻ lên tiếng đại diện cho cả cộng đồng thì không đáng trách, nhưng trong số chúng có những kẻ đã vứt xó lời thề khó nghèo để thỏa mãn lòng tham lam ích kỷ của bản thân.
— Này Hircan, — Nomerfide bảo, — hẳn anh phải biết một câu chuyện nào đó đại loại như vậy, và nếu nó xứng đáng với thưa quý vị ở đây, tôi xin anh hãy kể cho chúng tôi nghe đi.
— Tôi sẽ kể, — Hircan đáp, — dẫu lòng tôi rất lấy làm ngán ngẩm khi phải nhắc đến hạng người đó. Thiết tưởng chúng cũng nằm trong số những kẻ mà thi hào Virgil từng bảo với Dante rằng: “Hãy bước qua và đừng bận tâm đến họ.” (6) Dù vậy, để cho các vị thấy rằng họ chẳng hề vứt bỏ những dục vọng trần tục cùng với tấm áo tu hành, tôi sẽ kể cho nghe một chuyện từng xảy ra.
6 Non ragioniam di lor, ma guarda e passa (Khúc thứ III trong tác phẩm Luyện ngục của Dante, câu 51). Điển tích ám chỉ linh hồn của những kẻ từng trải qua một cuộc đời vô tích sự và lười nhác trên trần thế, không làm tròn bổn phận tôn vinh Thiên Chúa bằng nhân đức, cũng chẳng phục vụ thế lực hắc ám bằng tội lỗi. Do đó họ bị trục xuất khỏi cả thiên đường lẫn địa ngục. — Nd.


