Nhiếp chính quốc của Louise xứ Savoy — Margaret và các vương tử — Thất bại tại Pavia và cái chết của Công tước xứ Alençon — Bộ ba hoàng gia — “Mất tất cả trừ danh dự” — Chuyến hành trình đến Tây Ban Nha của Margaret và các cuộc đàm phán với Charles V — Lúc từ biệt Madrid — Âm mưu bắt giữ nàng và cuộc tẩu thoát trên lưng ngựa — Sự giải thoát cho Francis I — Cuộc trốn ngục tài tình của Henry xứ Navarre — Tình cảm thầm kín của Margaret dành cho chàng — Dung mạo của nàng vào thời kỳ này — Hôn lễ của Henry và Margaret tại St. Germain.
Những sự kiện đáng nhớ nhất trong cuộc đời công chúng của Margaret bắt đầu từ giai đoạn này. Francis, người quyết tâm tái chiếm vùng Milan, lập tức chuẩn bị cho một chiến dịch mới. Louise xứ Savoy lại được chỉ định làm Nhiếp chính của vương quốc, và khi người vợ của Francis là Claude đang lâm bệnh nặng vì bệnh lao, các hoàng tử vương tôn được giao cho Margaret chăm sóc, trong khi phu quân của nàng tháp tùng quân đội. Louise xứ Savoy thoạt đầu đến Lyons cùng các con để ở gần nước Ý hơn, nhưng bà và Margaret chẳng mấy chốc đã trở lại Blois, nơi Hoàng hậu đang lâm. Trước khi quân đội hoàng gia đến được Milan thì Claude đã qua đời, và chẳng bao lâu sau, Louise bị kiệt quệ bởi một cơn gút dữ dội, trong khi các con của Francis cũng ngã bệnh. Những đứa trẻ mà Margaret chăm sóc gồm ba hoàng tử và ba công chúa; các hoàng tử là Francis, Thái tử — người qua đời năm 1536, Charles, Công tước xứ Orleans — người qua đời năm 1545, và Henry, Bá tước xứ Angoulême — người kế vị ngai vàng của phụ vương. Các công chúa gồm Madeleine — sau này là vợ của James V xứ Scotland, Margaret — sau này là Nữ công tước xứ Savoy, và Công chúa Charlotte. Người con út sau này được người cô Margaret hết mực yêu thương, và về sau Margaret đã dành tặng tập thơ Le Miroir de l’Ame Pécheresse để tưởng nhớ nàng.
Trong khi các đứa trẻ khác đã bình phục, bé Charlotte, như Margaret ghi chép trong các lá thư gửi Giám mục Briçonnet, đã mắc phải “một cơn bệnh sốt và tiêu chảy trầm trọng” đến mức sau một tháng chịu đựng, cô bé đã qua đời trong nỗi đau thương vô hạn của người cô — người hầu như không rời nửa bước khỏi bên giường bệnh trong suốt thời gian cháu gái lâm bệnh.
Nỗi đau khổ này chỉ là sự khởi đầu cho những giông bão của Margaret. Chẳng bao lâu sau, Bá tước xứ Bourbon, liên minh với Pescara và Lannoy, đã trả thù cho những bất bình của mình ngay dưới tường thành Pavia. Trong dịp này, cũng như tại Marignano, Công tước xứ Alençon chỉ huy lực lượng dự bị của Pháp và chịu trách nhiệm trấn giữ trại kiên cố — nơi Francis, nghe theo lời Bonnivet, đã lao ra bất chấp lời khuyên của những sĩ quan giỏi nhất. Nhà vua chiến đấu vô cùng dũng cảm nhưng bị thương nặng và buộc phải đầu hàng, sau khi La Palisse, Lescun, Bonnivet, La Trémoïlle và Bussy d’Amboise đã ngã xuống ngay trước mắt ông. Charles xứ Alençon lúc đó không thể cưỡng lại lời khuyên rút lui để cứu vạn người Pháp còn sống sót sau lưỡi gươm của quân Đế quốc. Với bốn trăm kỵ sĩ, ông rời bỏ trại, vượt sông Ticino, đi qua ngõ Piedmont để về Pháp rồi tiến thẳng đến Lyons, nơi ông hội ngộ Louise xứ Savoy và Margaret.
Người ta cho rằng họ đã tiếp đón ông bằng những lời trách mắng cay nghiệt, và vì không thể chịu đựng được sự hổ thẹn đè nặng lên hành vi của mình, ông đã qua đời chỉ vài ngày sau trận chiến. (1)
1 Xem cuốn Histoire de France của Garnier, tập xxiv; Histoire de France của Gaillard, v.v. Odolant Desnos, vốn là người nắm rõ thông tin, cũng mắc phải sai lầm tương tự khi quả quyết rằng khi Công tước vừa đến và xin Margaret hôn mình, nàng đã đáp: “Đồ hèn nhát, hãy biến đi! Ngươi đã sợ cái chết. Ngươi có thể tìm thấy nó trong vòng tay ta, vì ta không đảm bảo được cho bản thân mình đâu.” — Mémoires historiques, tập ii, tr. 253.
Có một vài sai sót trong những lời khẳng định này, và một tài liệu đương thời đã giúp chúng ta đính chính lại. Trận Pavia diễn ra vào ngày 14 tháng 2 năm 1525, và Charles xứ Alençon mãi đến ngày 11 tháng 4 mới qua đời — hơn một tháng sau khi ông đến Lyons. Ông bị cơn bệnh viêm màng phổi quật ngã chỉ trong vòng năm ngày, và vài giờ trước khi lâm, ông vẫn có thể gượng dậy để chịu phép Thánh Thể. Margaret đã chăm sóc ông bằng tất cả sự ân cần dịu dàng nhất, và chính Nhiếp chính cũng đến thăm ông. Vị Công tước đã cố gắng tụ tập chút sức lực để thưa với bà rằng: “Thưa Phu nhân, tôi xin Người hãy báo cho Nhà vua biết rằng kể từ ngày ngài bị bắt làm tù binh, tôi chưa từng mong mỏi điều gì khác ngoài cái chết, bởi tôi không được Thiên phú vinh hạnh chia sẻ số phận với ngài hoặc hy sinh khi đang phục vụ một người vừa là vua, là cha, là anh lẫn là bậc minh chủ của tôi.” Sau khi hôn tay Nhiếp chính, ông nói thêm: “Tôi xin gửi gắm người vợ đã gắn bó với tôi mười lăm năm qua — người luôn đối xử với tôi bằng tất cả sự hiền thục và đức hạnh.” Sau đó, khi Louise xứ Savoy muốn đưa Margaret rời đi, Charles liền quay sang nàng và van nài: “Xin đừng rời bỏ anh.”
Nữ công tước từ chối rời đi theo mẫu thân; nàng ôm lấy người phu nhân đang hấp hối và giơ cao cây thánh giá trước mắt ông. Vị Công tước gọi một trong các cận thần của mình là M. de Chandeniers, căn dặn ông thay lời mình gửi lời từ biệt tới toàn thể gia nhân, cảm ơn sự phục vụ của họ và cáo lỗi rằng ông không còn đủ sức để gặp mặt trực tiếp. Ông lớn tiếng cầu xin Chúa tha thứ tội lỗi, chịu phép xức dầu thánh từ Giám mục Lisieux, rồi ngước mắt lên trời khẽ thốt “Giê-xu” và trút hơi thở cuối cùng. (1)
Trong lúc tận tụy chăm sóc người phu nhân đang lâm chung, Margaret đồng thời vô cùng lo lắng cho số phận của người anh trai bị bắt làm tù binh — người mà nàng luôn dành trọn tình cảm thắm thiết nhất. Quả thực, sợi dây liên kết giữa Louise xứ Savoy và hai người con chặt chẽ đến mức họ thường được gọi là “Bộ ba”, như Clement Marot và chính Margaret từng ghi lại trong các vần thơ của mình. (2)
1 Trích từ một tập thơ viết tay lưu giữ tại Thư viện Quốc gia mang tựa đề Les Prisons, йh có thể do William Philander hay còn gọi là Filandrier, một kinh sĩ ở Rodez, sáng tác.
2 Xem OEuvres de Clément Marot, 1731, tập v, tr. 274; và Poésies de François Ier của A. Champollion-Figeac, Paris, 1847, tr. 80.
Trong bộ ba ấy, vị thế cao nhất thuộc về Francis; mẫu thân gọi ông là “bậc Caesar và anh hùng khải hoàn của bà”, trong khi người em gái tôn kính ông tuyệt đối và luôn sẵn sàng tuân lệnh. Do đó, tin tức về việc ông bị thương và bị bắt làm tù binh đã đẩy họ vào cảnh hoảng loạn khôn cùng; và họ vẫn chưa biết phải xử trí ra sao thì nhận được bức thư nổi tiếng — nơi Francis viết, không phải câu nói huyền thoại rằng “Mất tất cả trừ danh dự”, mà là — “Trong tất cả mọi thứ, ta chỉ còn lại danh dự và tính mạng hiện vẫn được bảo toàn.” Sau khi cầu xin mẫu thân và em gái hãy đối mặt với nghịch cảnh bằng sự khôn ngoan vốn có, Nhà vua gửi gắm các con mình cho họ chăm sóc và bày tỏ niềm tin rằng Thiên Chúa sẽ không bỏ rơi ông. (1) Bức thư này đã vực dậy dũng khí của Nhiếp chính và Margaret, bởi chẳng bao lâu sau, người ta thấy Margaret viết thư cho Francis rằng: “Lá thư của ngài đã mang lại hiệu quả kỳ diệu cho sức khỏe của Phu nhân [Louise] cùng tất cả những ai yêu quý ngài; nó tựa như Chúa Thánh Thần giáng lâm giữa cơn hoạn nạn của cuộc Thương khó... Phu nhân cảm thấy sinh lực như được hồi sinh mãnh liệt đến mức từ sáng đến tối chẳng phút nào lơ là việc của ngài, vì thế ngài không cần phải bận lòng hay lo lắng bất cứ điều gì về vương quốc và các con nữa.” (2)
1 Xem phần trích từ Sổ ghi chép của Nghị viện Paris (ngày 10 tháng 11 năm 1525) trong Histoire de Paris của Dulaure, Paris, 1837, tập iii, tr. 209; và Journal d’un Bourgeois de Paris của Lalanne, Paris, 1854, tr. 234. Bản gốc của bức thư nay không còn nữa, nhưng tính xác thực của nội dung là không thể chối cãi, bởi tất cả các phần cốt yếu đều được trích dẫn trong bức thư phúc đáp chung của Margaret và Louise xứ Savoy — văn bản hiện vẫn còn lưu giữ. Xem Captivité de François Ier của Champollion-Figeac, tr. 129, 130.
2 Nouvelles Lettres de la Reine de Navarre của Génin, Paris, 1842, tr. 27.
Giờ đây, Louise xứ Savoy thực sự thể hiện được bản lĩnh và tài trí của mình. Chẳng mấy chốc tin báo về cho hay Nhà vua đã được áp giải đến Madrid, và rằng Charles đòi những điều kiện vô cùng ngặt nghèo để đổi lấy tự do cho tù nhân. Giữa lúc dầu sôi lửa bỏng này, Francis viết thư báo cho mẫu thân hay ông đang lâm bệnh nặng và khẩn khoản xin bà hãy đến với ông. Tuy nhiên, Louise hiểu rằng bà không thể đáp lại lời thỉnh cầu ấy, bởi việc đưa cả Nhiếp chính lẫn Quốc vương Pháp vào tay Hoàng đế chẳng khác nào đẩy nền quân chủ vào cảnh nguy nan; do đó, bà quyết định để Margaret thay mặt mình lên đường.
Nam tước xứ St. Blancard, tổng chỉ huy các chiến thuyền của Nhà vua — người từng ngỏ ý giải cứu Francis khi ông đang trên đường đến Tây Ban Nha — nhận lệnh chuẩn bị mọi thứ cho chuyến hải hành của Margaret. Chính nàng là người chi trả toàn bộ chi phí, như minh chứng qua bức thư nàng gửi John Brinon, Tổng quản xứ Alençon. Trong thư, nàng nêu rõ Nam tước xứ St. Blancard đã chi tiêu rất nhiều khoản cho chuyến đi của nàng và những khoản đó sẽ được hoàn trả, “để ông ấy biết rằng ta không hề vô ơn trước những cống hiến tốt đẹp mà ông đã dành cho ta, bởi ông đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ đến mức khiến ta vô cùng hài lòng.” (1)
1 Lettres de Marguerite, v.v. của Génin, tr. 193. — Phần chú thích của Génin, sđd, tr. 19.
Bất chấp gió ngược chiều, Margaret xuống thuyền vào ngày 27 tháng 8 năm 1525 tại Aigues-Mortes, đi cùng Chủ tịch tòa án de Selves, Tổng giám mục xứ Embrun, Giám mục xứ Tarbes và một đoàn tùy tùng phu nhân khá đông đảo. Hoàng đế đã cấp cho nàng giấy thông hành có thời hạn sáu tháng, và ngay khi đặt chân lên đất Tây Ban Nha, nàng vội vã phóng nhanh về Madrid để tìm người anh trai đang suy sụp cả về thể xác lẫn tinh thần. Nàng ân cần vuốt ve, chăm sóc ông, và kết quả mang lại vô cùng khả quan bởi nàng hiểu rõ thể chất và cơ địa của ông hơn hẳn các ngự y. Để vực dậy tinh thần đang bệ rạc của anh, nàng cho lập một bàn thờ ngay trong căn phòng ông nằm. Nàng đề nghị Tổng giám mục xứ Embrun làm lễ thánh, và cùng toàn bộ tùy tùng người Pháp ở cạnh nhà vua tham gia lễ rước mình thánh. Tương truyền rằng Nhà vua — người đã lịm đi không chút dấu hiệu sự sống suốt nhiều giờ — bỗng mở bừng mắt vào đúng thời điểm cử hành nghi thức thánh hóa và xin chịu phép Thánh Thể, miệng lẩm bỗng: “Chúa sẽ chữa lành cho trẫm, cả thể xác lẫn tâm hồn.” Kể từ khoảnh khắc ấy, sức khỏe ông bắt đầu hồi phục, dù tâm tính vẫn còn hay cáu bẳn vì cảnh ngục tù.
Việc giành lại tự do cho ông là một nhiệm vụ vô cùng gian nan. Triều đình và Hoàng đế tỏ ra cực kỳ lịch thiệp, nhưng Margaret sớm nhận ra sự giả dối đằng sau những lời hứa hẹn thiện chí của họ. “Họ đều nói với ta rằng họ rất yêu quý Nhà vua,” nàng viết, “nhưng ta chẳng thấy có bằng chứng nào xác thực cả. Nếu ta phải đối phó với những kẻ chính trực, những kẻ hiểu thế nào là danh dự thì ta đã chẳng bận lòng, đằng này sự thật lại hoàn toàn ngược lại.” (1)
1 Lettres de Marguerite, v.v., tr. 21.
Tuy nhiên, nàng không phải tuýp phụ nữ sẽ chùn bước trước chướng ngại đầu tiên; nàng bắt đầu bằng cách tìm cách lôi kéo một vài nhân vật có thế lực, và khi nhận ra các quý ông thường né tránh việc bàn chuyện đại sự với mình, nàng liền xoay hướng tiếp cận các bậc mẫu thân, hiền thê hoặc con gái của họ. Trong một bức thư gửi Thống chế de Montmorency — người bấy giờ đang ở cạnh Nhà vua — nàng nhắc đến Công tước del Infantado, người từng tiếp đón nàng tại lâu đài Guadalaxara của ông như sau: “Ngươi hãy nói với Nhà vua rằng Công tước đã được triều đình cảnh cáo rằng nếu muốn làm hài lòng Hoàng đế thì cả ông ấy lẫn con trai đều không được phép nói chuyện với ta; thế nhưng triều đình đâu có cấm các quý bà tiếp chuyện ta, và ta sẽ nói chuyện với họ gấp đôi.” (1)
Xuyên suốt các cuộc đàm phán nhằm giải cứu người anh, Margaret luôn giữ vững phong thái đường hoàng và mực thước xứng tầm với thân phận và địa vị của mình. Khi viết thư bàn về vấn đề này cho Francis, nàng bày tỏ: “Phó vương (Lannoy) vừa cho người nhắn với ta rằng ông ta cho rằng ta nên diện kiến Hoàng đế, nhưng ta đã thông qua M. de Senlis nhắn lại rằng ta chưa từng tự ý rời khỏi phòng trọ nếu chưa được thỉnh mời, và hễ khi nào Hoàng đế muốn gặp, ta vẫn luôn ở đó.” (2)
1 Lettres de Marguerite, v.v., tr. 197.
2 Captivité de François Ier, tr. 358.
Margaret đã nhiều lần được triệu vào hội đồng hoàng gia để bàn thảo về các điều kiện chuộc người anh. Trong những dịp ấy, nàng thể hiện một trí tuệ sắc sảo cùng tầm vóc tinh thần cao cả, có không ít lần thuyết phục được chính Charles V và cả vị bộ trưởng cứng rắn nhất đi theo quan điểm của mình. (1)
1 Brantôme thuật lại rằng Hoàng đế đã vô cùng ấn tượng và kinh ngạc trước lối nói chuyện thẳng thắn của nàng. Nàng quở trách ông vì đã đối xử quá cay nghiệt với Francis, khẳng định rằng con đường đó sẽ chẳng tài nào giúp ông đạt được mục đích. “Bởi mặc dù ngài ấy (Nhà vua) có thể chết vì hậu quả của sự đối xử hà khắc này, cái chết ấy sẽ không đời nào trôi qua mà không bị trừng phạt, vì ngài ấy có những đứa con rồi sẽ trưởng thành và thực hiện những cuộc trả thù rung trời chuyển đất.” Brantôme nói thêm rằng: “Những lời này, được thốt lên vô cùng can trường và đầy phẫn nộ, đã khiến Hoàng đế phải suy ngẫm, đến mức ông ta đã tiết chế lại, đích thân đến thăm Nhà vua và hứa hẹn với ông rất nhiều điều hay ho — tuy nhiên sau đó ông ta lại chẳng giữ lấy lời nào.” Đối với các bộ trưởng, Margaret thậm chí còn tỏ ra bộc trực hơn; nhưng người ta kể lại rằng nàng đã vận dụng tài hùng biện của mình “với hiệu quả tuyệt vời đến mức khiến người ta cảm thấy dễ chịu hơn là căm ghét hay khó chịu; nhất là khi nàng lại xinh đẹp, là một góa phụ đang ở độ tuổi xuân thì rực rỡ nhất.” — OEuvres de Brantôme, bản 8vo, tập v (Les Dames illustres).
Nàng hết lòng ủng hộ cuộc hôn nhân được đề xuất giữa Francis và em gái của đối thủ — Eleanor xứ Austria, khi nhìn nhận ở liên minh này con đường chắc chắn nhất để tiến tới sự giải thoát nhanh chóng. Eleanor sinh ra tại Louvain vào năm 1498, từng kết hôn vào năm 1519 với Emanuel, Vua Bồ Đào Nha — người qua đời hai năm sau đó. Kể từ đó, nàng đã được hứa gả cho Bá tước xứ Bourbon, nhưng Hoàng đế chẳng ngần ngại hy sinh vị Bá tước để phục vụ lợi ích của chính mình.
Bản thân Hoàng đế, khi bị thu hút bởi vẻ duyên dáng và sự thông minh sắc sảo của Margaret, cũng từng nảy sinh ý định kết hôn với nàng và phái một bức thư đến Louise xứ Savoy để chính thức ngỏ lời. Trong bức thư ấy, khi nhắc đến Bá tước xứ Bourbon, Charles nhận xét rằng “ở Pháp có thừa những mối lương duyên tốt đẹp dành cho ông ta; ví dụ như phu nhân Renée, (1) người mà ông ta hoàn toàn có thể cảm thấy hài lòng.” (2) Những lời này từng khiến người ta tin rằng đã có lúc người ta bàn đến chuyện kết hôn giữa Margaret và vị Bá tước; tuy nhiên, không hề có bất kỳ ghi chép nào về một liên minh như thế trong các tài liệu ngoại giao được trao đổi giữa Pháp và Tây Ban Nha liên quan đến việc chuộc Nhà vua. Những tài liệu này chỉ bao gồm cam kết trả lại thái ấp cho vị Bá tước và thậm chí sắp xếp một đám cưới cho ông ta ở Pháp, (3) chứ tuyệt nhiên không nhắc gì đến Margaret. Bản thân nàng, qua vô số bức thư còn lưu lại cho hậu thế, chưa từng một lần nhắc đến vị lưu vong nổi tiếng ấy, và những âm mưu tình ái được thêu dệt bởi một số sử gia cùng tiểu thuyết gia rõ ràng hoàn toàn không có lấy một cơ sở vững chắc. (4)
1 Renée, người con gái út của Louis XII và Anne xứ Brittany, sau này nổi danh là Renée xứ Ferrara.
2 Bức thư này hiện được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia, kho tàng thư Béthune, số 8496, tờ xiii.
3 Captivité de Francois Ier, v.v., tr. 167-207.
4 Varillas là sử gia chính nhắc đến mối tình thêu dệt này — thứ sau này cũng trở thành đề tài cho một cuốn tiểu thuyết mang tựa đề Histoire de Marguerite, Reine de Navarre, v.v., xuất bản năm 1696.
Sau ba tháng đàm phán liên tục bị gián đoạn rồi nối lại, Margaret và người anh, khi đã tận mắt chứng kiến và tin chắc vào những ý đồ đen tối của Charles V, quyết định tiến hành các bước đi nhằm đảm bảo nền độc lập cho nước Pháp. Theo lệnh của Nhà vua, Robertet — viên thư ký của ông — đã soạn thảo các văn kiện sắc phong mang mốc thời gian tháng 11 năm 1525, trong đó ra sắc lệnh rằng vị Thái tử trẻ tuổi sẽ phải được đăng quang ngay lập tức, và quyền nhiếp chính sẽ tiếp tục nằm trong tay Louise xứ Savoy, nhưng trong trường hợp bà qua đời thì quyền lực ấy sẽ được trao lại cho “người em gái duy nhất vô cùng trân quý và yêu dấu của Francis, là Margaret xứ France, Nữ công tước xứ Alençon và Berry.” (1) Dù vậy, toàn bộ các điều khoản này sẽ bị tuyên bố vô hiệu nếu Francis giành được tự do.
Đã có những lời đồn đại sai lầm cho rằng khi rời Tây Ban Nha, Margaret đã mang theo văn bản thoái vị này bên mình, và Hoàng đế, khi hay tin, đã ra lệnh bắt giữ nàng ngay khi giấy thông hành hết hạn. (2) Thực tế, chính Thống chế de Montmorency mới là người mang văn bản ấy về Pháp, và lệnh bắt giữ Margaret của Charles V chẳng qua chỉ nhằm mục đích tóm lấy một con tin dự phòng trong trường hợp hiệp ước ký với Francis không được thực thi.
1 Captivité de François Ier, v.v., tr. 85.
2 Phần chú thích của Génin trong Lettres de Marguerite, v.v., tr. 25.
Trước sự thúc giục của anh trai, cuối cùng Margaret cũng ngỏ lời xin cấp phép rời khỏi Tây Ban Nha. Qua cách thức mà tấm giấy phép được ban phát, nàng nhận ra Hoàng đế đang muốn trì hoãn thay vì tạo điều kiện cho chuyến đi của nàng. Khoảng tháng 11, nàng gửi cho Francis một bức thư bày tỏ rõ ràng sự hoài nghi này, và vào khoảng ngày 19 của tháng, nàng rời Madrid bắt đầu cuộc hành trình đường bộ trở về Pháp.
Ban đầu nàng di chuyển rất thong thả, nhưng cuối cùng nàng nhận được tin nhắn từ người anh khuyên nên mau chóng tăng tốc, bởi Hoàng đế hy vọng nàng vẫn còn ở Tây Ban Nha cho đến tháng 1 khi giấy thông hành hết hạn nên đã hạ lệnh bắt giữ nàng. Do đó, khi vừa đến Medina-Celi, nàng liền bỏ kiệu bước lên lưng ngựa và hoàn thành phần còn lại của chặng đường trên yên ngựa. Chín hay mười ngày trước khi giấy thông hành hết hiệu lực, nàng đã vượt qua Perpignan để đến Salces, nơi một nhóm quý tộc Pháp đang đợi sẵn.
Chẳng bao lâu sau khi trở về Pháp, nàng lại tiếp tục gánh vác trọng trách chăm sóc các hoàng tử — những đứa trẻ lại một lần nữa ngã bệnh, lần này là bệnh sởi, như Margaret đã thuật lại trong bức thư mang đậm dấu ấn cá nhân gửi cho người anh vẫn đang bị giam cầm ở Tây Ban Nha như sau:
“Thưa Chúa thượng, nỗi sợ hãi mà thần đã trải qua vì bệnh tình của các con ngài — mà thần thậm chí chẳng dám hé răng nửa lời với Phu nhân (Louise xứ Savoy), người bấy giờ cũng đang lâm bệnh nặng — buộc thần phải tấu trình thật chi tiết cho ngài niềm vui sướng khôn tả khi chứng kiến chúng bình phục. M. d’Angoulême mắc bệnh sởi kèm theo một cơn sốt dai dẳng và ác tính; sau đó Công tước xứ Orleans cũng lây bệnh với một cơn sốt nhẹ; rồi đến tiểu thư Madeleine không sốt không đau; và cuối cùng, góp vui cho đủ bộ là Thái tử — người chẳng hề phải chịu chút đau đớn hay sốt rét nào. Giờ đây tất cả bọn trẻ đều đã khỏi hẳn và vô cùng khỏe mạnh; riêng Thái tử thì lập nên những kỳ tích trong chuyện đèn sách, đan xen giữa việc học hành là hàng vạn mối bận tâm khác. Chẳng còn ai nhắc đến những cơn đau bệnh nữa mà thay vào đó là muôn vàn đức tính tốt đẹp; M. d’Orléans cắm cúi vào sách vở và tuyên bố cậu muốn trở thành một đứa trẻ ngoan; nhưng M. d’Angoulême còn làm được nhiều hơn thế khi thốt ra những lời lẽ giống như những lời tiên tri hơn là câu nói ngô nghê của trẻ thơ, nếu được nghe tận tai chắc chắn Chúa thượng sẽ phải ngạc nhiên tột độ. Tiểu thư Margot nhỏ bé thì giống hệt thần; con bé sẽ chẳng buồn ốm đau đâu; nhưng thần được đảm bảo rằng con bé có những cử chỉ vô cùng duyên dáng và ngày càng xinh đẹp hơn cả Mademoiselle d’Angoulême (1) thuở trước.”
1 Lettres de Marguerite, v.v., tr. 70. Nàng Mademoiselle d’Angoulême được nhắc đến ở cuối bức thư chính là bản thân Margaret.
Sau khi đồng ý với những điều kiện ngặt nghèo do Charles V áp đặt, cuối cùng Francis cũng được tự do. Vào ngày 17 tháng 3 năm 1526, ông được trao đổi để đổi lấy hai người con trai lớn — những người sẽ ở lại làm con tin đảm bảo cho sự thành tín của ông — và chính thức đặt chân lên lãnh thổ Béarn. Ông nợ Margaret một ân tình sâu sắc vì những nỗ lực không mệt mỏi của nàng nhằm đẩy nhanh ngày đoàn tụ, và một trong những việc đầu tiên ông làm khi rời Tây Ban Nha là lo cho nàng một đám cưới xứng đáng. Dường như ông đã khởi xướng các cuộc đàm phán hôn nhân với Henry VIII của Anh, (1) nhưng may mắn thay cho Margaret, mọi chuyện không đi đến đâu. Có vẻ như nàng đã sớm tự định đoạt bến đỗ cho riêng mình. Lúc bấy giờ ở triều đình Pháp có một vị vua trẻ — dẫu đúng là không vương quốc trong tay, nhưng lại hội tụ vô số phẩm chất cá nhân xuất chúng. Đó chính là Henry d’Albret, Bá tước xứ Béarn và là quốc vương hợp pháp của Navarre — vùng đất bấy giờ đang bị Charles V chiếm giữ bất chấp các thỏa thuận hiệp ước. Henry từng bị bắt làm tù binh cùng Francis tại Pavia và bị giam giữ trong pháo đài nơi ấy, tuy nhiên ông đã mưu trí tẩu thoát bằng cách thức sau.
Sau khi kiếm được một chiếc thang dây nhằm trượt xuống từ lâu đài, ông ra lệnh cho Francis de Rochefort — người hầu của mình — chui lên giường nằm và giả vờ ngủ say. Kế đó, ông trượt xuống bằng thang dây, theo sau là Nam tước xứ Arros và một người hầu phòng. Sáng hôm sau, khi viên đại úy trực ban đến thăm Henry theo lệ thường, ông ta được một người hầu thưa rằng xin hãy để Nhà vua ngủ thêm chút nữa vì ban đêm ngài bị mưu sinh bất an. Nhờ vậy, mưu mẹo này chỉ bị phát hiện khi một phần lớn thời gian trong ngày đã trôi qua và những kẻ đào tẩu đã đi xa đến mức không thể đuổi theo được nữa. (2)
1 Lettres de Marguerite, v.v., tr. 31.
2 Histoire de Foix, Béarn, Navarre, v.v. của Olhagaray, Paris, 1609, tr. 487.
Vì vị vua trẻ xứ Navarre từng trải qua một khoảng thời gian tuổi thơ tại triều đình Pháp, ông rất quen thuộc với Margaret — người dường như đã dành cho ông một tình cảm thầm kín. Lúc ấy ông vừa tròn hai mươi tư tuổi, có diện mạo khôi ngô và vô cùng dũng cảm. (1) Quả thực có một khoảng cách lớn về tuổi tác giữa ông và Margaret, nhưng điều này chắc chắn chỉ làm tăng thêm chứ không hề làm vơi bớt niềm đam mê của nàng. Bản thân nàng lúc đó đã bước sang tuổi ba mươi lăm, và nếu đánh giá qua một bức chân dung vẽ vào khoảng thời gian này (2) — nơi nàng mặc y phục tang lễ dành cho Công tước xứ Alençon với một chiếc khăn voan dài rủ xuống từ mũ — thì nhan sắc cá nhân của nàng khó có thể gọi là nổi trội.
Mối lương duyên được dạm hỏi đã nhận được sự đồng thuận từ Francis — người luôn đối xử vô cùng hào phóng với em gái. Ông ban cho nàng quyền hưởng dụng trọn đời các công tước lĩnh Alençon và Berry, cùng các quận Armagnac, Le Perche và một số lãnh địa khác. Cuối cùng, hôn lễ được tổ chức trọng thể vào ngày 24 tháng 1 năm 1527 tại St. Germain-en-Laye, nơi, như ghi chép của Sauval, “đã diễn ra các cuộc đấu thương trên ngựa, hội hè đình đám và những màn hoan ca rực rỡ kéo dài suốt khoảng tám ngày trời.” (3)
1 Ông sinh ra tại Sanguesa vào tháng 4 năm 1503, và trở thành Vua xứ Navarre vào năm 1517.
2 Bức chân dung này hiện được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia trong tập Recueil de Portraits au crayon do Clouet, Dumonstier thực hiện, v.v. (tờ 88).
3 Antiquités de Paris, tập ii, tr. 688.