Heptameron Của Margaret, Nữ Vương Xứ Navarre

Lượt đọc: 1197 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Iii.

❊ ❊ ❊

Việc Vua Henry lui về Béarn — Mối quan hệ giữa Marguerite và người anh trai — Dòng khắc tại Chambord — Cuộc phiêu lưu của Marguerite với Bonnivet — Mối quan hệ giữa Marguerite và chồng — Những quan điểm của bà về tình yêu và lòng chung thủy trong hôn nhân — Những lần sinh nở và con cái của bà — Triều đình ở Béarn và những người cải đạo tị nạn — Những vần thơ đầu tay của Marguerite — Các huy hiệu, thơ mục đồng và kịch thần bí của bà — Việc tô điểm thành Pau — Marguerite trên bàn ăn và trong phòng nghiên cứu — Các cuộc cải cách và cải thiện ở Béarn — Các công trình phòng thủ tại Navarrenx — Kế hoạch củng cố lại thành Sauveterre.

Một số sử gia đã khẳng định rằng khi gả em gái mình cho Henry d’Albret, Francis đã hứa sẽ buộc Charles V. phải trả lại vương quốc Navarre cho người em rể. Tuy nhiên, đây chỉ là một dự án chính trị không có văn bản nào đảm bảo việc thực thi. Không còn nghi ngờ gì nữa, Francis đã hứa với Marguerite rằng ông sẽ làm mọi cách để thúc đẩy việc hoàn trả, và bà liên tục nhắc nhở ông về lời hứa đó, như được minh chứng qua một số bức thư của bà. Dù vậy, những yêu cầu cấp bách về chính trị đã ngăn cản Francis thực hiện các kế hoạch của mình, và trong một văn kiện ngoại giao liên quan đến việc phóng thích những đứa trẻ bị Charles bắt làm con tin, điều khoản sau đây đã xuất hiện: “Điều khoản, Chủ nhân kiêm Quốc vương hứa sẽ không giúp đỡ hoặc ủng hộ Vua Navarre (mặc dù ngài đã kết hôn với người em gái duy nhất và vô cùng yêu dấu của ngài) trong việc tái chinh phục vương quốc của ông.” (1)

Sự thờ ơ mà Francis thể hiện đối với vận mệnh chính trị của người em rể, bất chấp những dịch vụ to lớn và xuất sắc mà người sau đã cống hiận cho ông, đã khiến Henry vô cùng bất mãn. Cuối cùng, ông quyết định rời khỏi Triều đình — nơi Montmorency, Brion và một số nhân vật khác vốn là kẻ thù không đội trời chung của ông đang nắm quyền thế. Marguerite rõ ràng phải đi theo chồng trong chốn cáo quan về ở ẩn, bởi Sainte-Marthe nhận xét rằng: “Khi Vua Navarre, cảm thấy chán ghét Triều đình và không thấy bất kỳ lời hứa nào mà người anh vợ đã hứa với mình được hiện thực hóa, quyết định lui về Béarn, thì Marguerite — mặc dù không khí lạnh lẽo của vùng núi non rất có hại cho sức khỏe của bà, và các bác sĩ đã dọa bà sẽ chết yểu nếu bà tiếp tục thách thức sự khắc nghiệt của khí hậu — vẫn thà đặt cuộc đời mình vào vòng hiểm nguy còn hơn là làm trái đạo làm vợ mà không chịu tháp tùng phu quân.” (2)

1 Thư viện Quốc gia, Bản thảo Số 8546 (Béthune), tờ 107.

2 Oraison funèbre, &c., tr. 70.

Nhiều nhà tiểu sử học bày tỏ quan điểm rằng việc lui về ở ẩn này diễn ra vào năm 1529, không lâu sau Hiệp ước Cambray, trong khi những người khác đưa ra năm 1530 là thời điểm có khả năng xảy ra nhất. Chúng ta thấy rằng Marguerite đã có một chuyến ghé thăm chớp nhoáng tới Béarn cùng chồng vào năm 1527; ngày 7 tháng 1 năm 1528, bà sinh hạ đứa con đầu lòng là Jane tại Fontainebleau; và năm tiếp theo, người ta bắt gặp bà cùng cô con gái nhỏ ở Longray, gần Alençon. Đến năm 1530, bà sinh hạ tại Blois đứa con thứ hai là John, Vương tử xứ Viana — người đã qua đời tại Alençon vào Ngày lễ Giáng sinh cùng năm khi mới được năm tháng rưỡi tuổi. Sau đó, vào năm 1531, những bức thư của bà cho thấy bà đang ở cùng mẹ tại Fontainebleau; và khi Louise xứ Savoy bị mắc chứng dịch hạch đang hoành hành lúc bấy giờ ở Pháp, Marguerite đã nhắm mắt tiễn đưa mẹ tại Gretz, một ngôi làng nhỏ nằm giữa Fontainebleau và Nemours, vào ngày 22 tháng 9 năm năm đó.

Chính sau sự kiện này, Nhà vua và Vương hậu Navarre mới quyết định tiến về Béarn; nhưng xét riêng đối với bản thân Marguerite, chắc chắn rằng việc lui về ở ẩn chưa bao giờ kéo dài lâu chừng nào người anh trai của bà còn sống. Người ta liên tục bắt gặp bà ở Alençon, Fontainebleau và Paris, thường xuyên túc trực bên Nhà vua — vị quân chủ không thích phải rời xa bà trong bất kỳ khoảng thời gian dài nào. Ông có thói quen hé lộ cho bà biết những âm mưu chính trị của mình nhằm tận dụng trí tuệ sắc sảo và nhạy bén của em gái. Brantôme, khi đề cập đến vấn đề này, đã nhận xét rằng sự khôn ngoan của bà lớn đến mức các đại sứ khi “trò chuyện với bà đã bị mê hoặc sâu sắc và đã báo cáo lại rất nhiều về điều đó với những người đồng hương của họ khi trở về; về mặt này, bà đã giúp gánh vác thay cho Nhà vua — người anh trai của bà, bởi vì họ (các đại sứ) luôn tìm đến bà sau khi đã giao dịch xong công việc chính của sứ mệnh, và thường là khi có những công việc quan trọng, Nhà vua đã giao phó hẳn cho bà, hoàn toàn tin tưởng vào khả năng giải quyết dứt điểm của bà. Bà rất biết cách tiếp đón và làm hài lòng các đại sứ bằng những lời lẽ hay ho — thứ mà bà không tiếc rẻ, đồng thời cũng rất tài tình trong việc dò la bí mật của họ, vì lý do đó mà Nhà vua thường nói rằng bà đã giúp đỡ ông rất đắc lực và gánh vác thay ông rất nhiều việc.” (1)

1 Tác phẩm của Brantôme, khổ 8vo, tập v, tr. 222.

Chính những bức thư của Marguerite là bằng chứng cho điều này. Người ta liên tục thấy bà nhúng tay vào các công việc quốc gia và phát huy tầm ảnh hưởng của mình. Bà tiếp đón các phái đoàn từ Basel, Bern và Strasbourg đến Paris vào năm 1537 để thỉnh cầu Francis I. phóng thích những người theo phái Kháng cách đang bị giam cầm. Bà hội quân với Nhà vua tại Valence khi ông đang chuẩn bị cho một cuộc chiến tranh mới chống lại Charles V.; sau đó, bà đến thăm Montmorency tại trại quân ở Avignon — nơi mà bà hết lời ca ngợi trước mặt anh trai mình; kế tiếp, bà vội vã đến Picardy khi quân đội Flanders đang xâm lược nơi này, viết thư từ Amiens và nhắc đến Thérouenne cùng Boulogne — những nơi mà bà thấy đã được củng cố kiên cố.

Tuy nhiên, Francis không chỉ coi trọng bầu không khí của bà và những lời khuyên của bà thuần túy vì lý do chính trị; ông cũng rất thích trò chuyện với bà về văn chương, và đôi khi họ cùng nhau sáng tác thơ tình. Theo một truyền thuyết được lặp đi lặp lại nhiều lần, có một hôm tại Lâu đài Chambord, trong lúc Marguerite đang khoe với anh trai về sự ưu việt của phái nữ trong các vấn đề tình yêu, Nhà vua đã rút một chiếc nhẫn kim cương khỏi ngón tay và viết lên một ô cửa kính câu thơ đôi sau đây:—

“Souvent femme varie,

Bien fol est qui s’y fie.” (1)

Brantôme — người khẳng định rằng ông đã tận mắt nhìn thấy dòng chữ khắc đó — lại bổ sung thêm rằng nó thực ra chỉ gồm có ba từ, “Toute femme varie” (tất cả phụ nữ đều thay lòng đổi dạ), được khắc bằng những chữ cái lớn ở cạnh cửa sổ. (2) Ông không đả động gì đến ô cửa kính nào cả (tất cả các ô cửa kính thời đó đều vô cùng nhỏ) hay việc người ta đã dùng kim cương để khắc; (3) và rất có thể Francis đơn giản chỉ dùng một viên phấn hoặc than củi để vạch những từ đó lên thành của một trong những hốc tường sâu — những thứ vẫn còn có thể nhìn thấy cho đến ngày nay ở các khung cửa sổ của lâu đài.

1 “Phụ nữ thường thay lòng,

Kẻ tin họ thật điên rồ biết bao.”

2 Vies des Dames galantes, Diễn luận iv.

3 Thói quen cắt kính bằng kim cương dường như không được áp dụng cho đến tận cuối thế kỷ mười sáu. Xem Les Subtiles et Plaisantes Inventions de J. Prévost, Lyon, 1584, phần i, tr. 30, 31.

Marguerite đã dung thứ cho người anh trai đến mức bênh vực cả những cuộc tình vụng trộm của ông, và bà thường giữ mối quan hệ rất tốt đẹp với các sủng tỳ của ông. (1) Người ta từng khẳng định rằng đã có mối quan hệ bất chính giữa hai anh em, nhưng lời buộc tội này hoàn toàn dựa vào một bức thư không đề ngày tháng của bà gửi cho Francis — bức thư có thể được giải thích theo nhiều cách khác nhau. Bá tước de la Ferrière, trong phần mở đầu cuốn sổ ghi chép chi tiêu của Marguerite, (2) bày tỏ quan điểm rằng bức thư được viết vào năm 1525, trước chuyến rời đi vội vã khỏi Tây Ban Nha của bà; trong khi ông M. Le Roux de Lincy lại quy cho nó một mốc thời gian muộn hơn, nhận xét rằng nó có lẽ được viết trong một trong những trận cãi vã thường xuyên xảy ra giữa anh trai của Marguerite và chồng bà. Tuy nhiên, cả hai vị đều có chung quan điểm rằng bức thư không mang ý nghĩa mà những cây bút khác đã gán cho nó. (3)

1 L’Esprit dans l’Histoire của E. Fournier, Paris, 1860, tr. 132 và các trang tiếp theo.

2 Livre de Dépenses de Marguerite d’Angoulême, &c. (Phần mở đầu).

3 Xem Lettres de Marguerite, &c., tr. 246.

Cuộc tình duy nhất thực sự được xác thực rõ ràng mà Marguerite từng vướng vào — và trong đó bà đã đóng một vai trò vô cùng đức hạnh — chính là cuộc phiêu lưu của bà với Đô đốc de Bonnivet, câu chuyện thứ tư trong tập Heptameron được xây dựng dựa trên cơ sở đó. (1) Quả thực, bà rất bất hạnh trong cả hai cuộc hôn nhân. Cuộc sống của bà với Công tước xứ Alençon đã được nhắc tới trước đó; và đối với cuộc hôn nhân thứ hai của bà, mặc dù được kết nối dưới những điềm lành bề ngoài, nhưng nó đã không mang lại cho Marguerite niềm hạnh phúc mà bà từng hy vọng. Chỉ bốn năm sau lễ cưới, bà đã viết thư cho Thống chế de Montmorency rằng: “Vì ông đang ở bên Vua Navarre, tôi chẳng có gì phải sợ hãi ngoại trừ việc mọi chuyện sẽ suôn sẻ, miễn là ông có thể ngăn ngài ấy vướng vào lưới tình với các quý bà Tây Ban Nha.” (2) Và một lần nữa: “Cháu tôi ơi, ta đã nhận được những bức thư cháu viết cho ta, qua đó ta biết rằng cháu là một người họ hàng tốt hơn nhiều so với việc Vua Navarre là một người chồng tốt, bởi vì chỉ có một mình cháu là đem đến cho ta tin tức về Nhà vua (Francis) và về ngài ấy, trong khi ngài ấy chẳng hề muốn làm ơn cho một người vợ tội nghiệp đang mang thai bằng cách viết lấy một chữ cho nàng.” (3)

1 Những chi tiết cụ thể liên quan đến cuộc phiêu lưu này sẽ được tìm thấy trong phần chú thích của Truyện iv, và cả trong phần Phụ lục của tập sách này (C).

2 Lettres de Marguerite, &c., tr. 246.

3 Sđd, tr. 248.

Trong một bức thư khác được viết gửi cho Thống chế vào cùng giai đoạn đó, bà nói: “Nếu ông cứ nghe theo Vua Navarre, ngài ấy sẽ xúi ông gây ra biết bao rắc rối đến mức ngài ấy sẽ làm ông khánh kiệt đấy.” (1) Có lẽ những lời này không nên được hiểu theo nghĩa đen; thế nhưng chúng vẫn mang lại cho người ta lý do để suy ngẫm khi nhớ rằng chúng được viết bởi một người phụ nữ vừa bước qua tuổi bốn mươi nói về người chồng chưa tròn ba mươi tuổi của mình.

Những quan điểm của Marguerite về tình yêu và sự cộng hưởng tâm hồn có phần kỳ lạ, nhưng chúng lại cho thấy một bản tính cao thượng và hào phóng. Trong một vài đoạn của tập Heptameron, bà đã bộc lộ quan điểm của mình về những vấn đề này, nồng nhiệt bảo vệ danh dự của phái nữ và lên án những người vợ tỏ ra khoan dung đối với sự bất trung của chồng mình. (2) Bà quở trách những kẻ gieo rắc sự bất hòa giữa vợ chồng, xúi giục họ thượng cẳng chân hạ cẳng tay; (3) và khi có ai đó hỏi bà rằng bà hiểu thế nào là tình yêu đích thực, bà đã đáp lại rằng: “Tôi gọi những người yêu nhau đích thực là những người tìm kiếm một sự hoàn mỹ nào đó ở đối tượng tình yêu của họ, có thể là nhan sắc, lòng tốt, hay dáng vẻ kiều diễm hướng về đức hạnh, và là những người sở hữu một trái tim cao cả cùng sự lương thiện đến mức họ sẽ không vì bất kỳ nỗi sợ cái chết nào mà làm những việc đê tiện bị danh dự và lương tâm lên án.”

1 Lettres de Marguerite, &c., tr. 251.

2 Phần kết của Truyện xxxvii.

3 Phần kết của Truyện xlvi.

Liên quan đến chủ đề lòng chung thủy trong hôn nhân này, có một câu chuyện kỳ thú được kể lại về Marguerite. Một hôm tại Mont-de-Marsan, khi nhìn thấy một thanh niên bị kết tội sát hại cha đẻ đang được dẫn đi hành quyết, bà đã nhận xét với những người xung quanh rằng thật là sai trái khi đem tử hình một chàng trai trẻ chưa hề phạm vào tội ác mà người ta gán cho cậu ta. Người ta chỉ ra cho bà thấy rằng các thẩm phán chỉ kết án cậu ta dựa trên những bằng chứng xác thực và chính những lời thú nhận của cậu ta mà thôi. Tuy nhiên, Marguerite vẫn giữ nguyên lập trường của mình, khiến một số người thân cận phải nài nỉ bà hãy giải thích cho lời nói đó, bởi vì đối với họ ít nhất thì nó cũng rất kỳ lạ. “Tôi không hề nghi ngờ,” bà đáp lại, “rằng kẻ khốn khổ tội nghiệp này đã giết chồng của mẹ hắn, nhưng chắc chắn hắn không giết cha ruột của chính mình.” (1)

Bên cạnh việc bất hạnh trong chuyện chồng con, Marguerite cũng không được hưởng những đặc quyền của một người mẹ. Bà đã phải chịu đựng những đau đớn tột cùng trong các lần sinh nở, (2) và trong hai dịp, bà đã sinh ra những đứa trẻ sinh tính nữ nhưng đều là thai chết lưu.

1 De la Beauté, Discours divers, &c. của Gabriel de Minut, Lyon, 1587, tr. 74.

2 Nouvelles Lettres de Marguerite, tr. 84 và 93.

Bà từng đặt rất nhiều hy vọng vào đứa con trai nhỏ tên là John — người mà bà sinh nở suôn sẻ không gặp tai biến gì, nhưng như đã đề cập, cậu bé đã qua đời khi còn quá nhỏ, và bất hạnh này là một cú sốc lớn đối với bà, mặc dù bà đã cố gắng che giấu nó bằng cách cho cử hành bài thánh ca Te Deum trong đám tang thay cho nghi lễ thông thường, và bằng cách cho dựng lên trên các đường phố của Alençon dòng chữ, “Chúa đã ban cho, Chúa đã lấy đi.” Tuy nhiên, kể từ thời điểm đó trở đi, bà không bao giờ cởi bỏ bộ y phục màu đen của mình nữa, mặc dù về sau bà có mặc nó với viền bằng lông chồn. Bức chân dung nổi tiếng nhất của bà (1) khắc họa bà trong trang phục kiểu này với chiếc mũ kỳ lạ xứ Béarn — kiểu mũ mà bà cũng đã chọn — được đội trên đầu.

1 Thư viện Quốc gia, Recueil de Portraits au crayon, &c., tờ 46.

Không những mất đi đứa con trai vì cái chết, Marguerite còn bị tước đoạt niềm vui tận hưởng sự đồng hành của cô con gái Jane. Francis — kẻ chưa bao giờ quên đi lợi ích của chính mình — nhận thấy việc chiếm đoạt đứa trẻ này là điều khôn ngoan, bởi cô bé chính là người thừa ngai vàng Navarre. Theo đó, khi Jane mới chỉ tròn hai tuổi, cô bé đã được Nhà vua sai đưa đến Lâu đài Plessis-lès-Tours, nơi cô được nuôi dưỡng vô cùng cẩn thận trong sự cách ly nghiêm ngặt.

Việc Marguerite chưa bao giờ thực sự hạnh phúc bên bất kỳ người chồng nào, cùng với việc bà bị ngăn cản thực hiện các bổn phận của một người mẹ, phần nào có thể được quy cho là nguyên nhân khiến bà thích quy tụ xung quanh mình một Triều đình nơi các nhà thần học, học giả và trí thức đóng những vai trò nổi bật. Sự quan tâm lớn lao mà bà dành cho các vấn đề tôn giáo, như được thể hiện qua rất nhiều bức thư của bà, (1) đã dẫn dắt bà che chở cho rất nhiều người theo phái Kháng cách đang bị bách hại ở Béarn; những người khác thì được bà cứu khỏi giàn hỏa thiêu, và khi viết thư cho Nhà vua cùng Thống chế de Montmorency, bà thường xuyên khẩn khoản xin tha bổng cho một vài kẻ dị giáo đang bị giam cầm.

1 Một trong những bức thư này, do bà viết gửi cho Philiberta xứ Savoy, Nữ công tước xứ Nemours, hoặc gửi cho Charlotte d’Orléans, Nữ công tước xứ Nemours (cả hai vị đều là dì của bà), có thể được dịch sang tiếng Anh như sau: “Thưa dì, khi rời Paris để thộ tùng Nhà vua, Monsieur de Meaux (Giám mục Briçonnet) đã gửi cho con bộ Phúc âm bằng tiếng Pháp, được dịch bởi Fabry, từng chữ một, mà ngài ấy nói rằng chúng ta nên đọc với tất cả lòng kính cẩn và sự chuẩn bị tâm thế để đón nhận Thánh Linh của Chúa — thứ mà Ngài đã để lại cho chúng ta trong Kinh thánh Thánh thiện của Ngài — giống như khi chúng ta đi rước Ngài dưới hình thức Bí tích. Và vì Monsieur de Villeroy đã hứa sẽ trao chúng cho dì, con đã yêu cầu ông ấy làm như vậy, bởi vì những lời này (Phúc âm) không được phép rơi vào tay kẻ xấu. Con cầu xin dì, thưa dì, nếu qua những phương tiện đó mà Chúa ban cho dì một ân huệ nào đó, xin đừng quên người trên hết thảy vẫn là người cháu gái kiêm người em gái tốt của dì, Marguerite.” Bản dịch Phúc âm của Fabry được thực hiện vào năm 1523-24.

Những quan điểm tôn giáo của Marguerite thường xuyên gây ra sự bất hòa giữa bà và chồng — người mà trước mặt ông, bà luôn kiềm chế không bộc lộ chúng. Hilarion de Coste đề cập rằng: “Vua Henry sau khi được thông báo vào một ngày nọ rằng một nghi thức cầu nguyện và giảng dạy trái ngược với tôn giáo của tổ tiên ngài đang diễn ra trong phòng của Vương hậu — vợ ngài, đã bước vào đó với ý định trừng trị vị mục sư, nhưng khi phát hiện ra vị này đã vội vã tẩu thoát, phần giận dữ còn lại đã trút lên đầu người vợ — người đã phải hứng chịu một cái tát từ ngài, kèm theo câu nói: ‘Thưa phu nhân, bà muốn biết quá nhiều về chuyện đó đấy,’ và ngài lập tức sai người báo lại sự việc này cho Vua Francis.”

Chính tại Nérac, phần lớn các nhà thần học được Marguerite bảo trợ đã tìm thấy chốn nương thân khỏi những cuộc bách hại của giáo hội Sorbonne. Tại đây, bà duy trì triều đình của mình trong một tòa lâu đài mà giờ đây chỉ còn lại một phòng trưng bày có mái vòm từ thế kỷ mười lăm từng thuộc về cánh phía bắc. Tuy nhiên, Nérac vẫn bảo tồn nguyên vẹn một cặp cầu thời Trung cổ kỳ lạ — những cây cầu mà hẳn Marguerite đã phải băng qua vô số lần trong rất nhiều chuyến hành trình của mình. Hơn thế nữa, người dân thị trấn vẫn chỉ cho nhau xem cái gọi là Cung điện Marianne — được cho là do chồng của Marguerite xây dựng cho một trong những tình nhân của ngài, và cả những nhà tắm hoàng gia cổ kính mà hẳn Vương hậu thường xuyên lui tới.

Chính tại lâu đài Nérac, vị sủng thần đáng kính của Marguerite — học giả đáng kính Lefèvre d’Étaples — đã qua đời ở tuổi một trăm lẻ một, ngay trước mặt người bảo trợ của mình, người mà trước khi nhắm mắt xuôi tay đã tuyên bố với bà rằng trong suốt cuộc đời mình, ông chưa từng quan hệ xác thịt với bất kỳ người phụ nữ nào. Tuy nhiên, ông lại đầy hối tiếc khi bổ sung thêm rằng theo đánh giá của bản thân, ông đã phạm một tội lỗi lớn hơn, bởi vì ông đã lãng quên việc dâng hiến cả sinh mạng của mình cho đức tin. Một tín đồ khác của phong trào Cải cách là Gerard Roussel — người suýt chút nữa bị Marguerite kéo khỏi giàn hỏa thiêu và được phong làm Giám mục Oloron — đã không có dịp nào phải thốt lên sự hối tiếc tương tự. Đoàn chiên của chính ông đã nhanh chóng tiếp thu các giáo lý của phong trào Cải cách, nhưng khi ông tiến đến Mauléon và cố gắng thuyết giáo ở đó, người Basque đã từ chối lắng nghe ông, đập nát bét chiếc bục giảng, khiến vị Giám mục ngã nhào xuống những phiến đá lát nền và bị thương nặng đến mức qua đời.

Bên cạnh các nhà thần học tìm kiếm nơi trú ẩn tại Nérac, còn có sự hiện diện của nhiều nhân vật văn học nổi tiếng khác, đứng đầu trong số đó là hai vị thư ký của Vương hậu: nhà thơ Clement Marot và Peter Le Maçon — dịch giả tác phẩm Decameron của Boccaccio. Bản dịch này được thực hiện theo yêu cầu của Vương hậu, như Le Maçon đã khẳng định trong lời đề tặng gửi đến bà, và nó vẫn luôn được coi là một trong những tác phẩm văn học tài năng nhất của thời kỳ đó. Sát cánh cùng Marot và Le Maçon, nhưng ở một vai trò khiêm nhường hơn là người hầu phòng với mức lương hằng năm là một trăm mười livres, còn có sự xuất hiện của Bonaventure Despériers vui tính — tác giả của tập Les Joyeux Devis; (1) những cây bút khác như John Frotté, John de la Haye và Gabriel Chapuis cũng nằm trong số những người hầu cận của Marguerite.

1 Livre de Dépenses de Marguerite d’Angoulême.

Bản thân bà từ lâu cũng đã thực hành việc làm thơ. Chính vào năm 1531, tại Alençon, bà đã cho phát hành tập thơ đầu tay của mình mang tên Miroir de l’Ame Pécheresse, (1) tạo ra một tiếng vang lớn vào thời điểm đó, bởi vì khi nó được tái bản tại Paris bởi Augereau vào năm 1533, (2) giáo hội Sorbonne đã lên án nó là phi chính thống, và Marguerite suýt chút nữa đã bị đóng dấu là kẻ dị giáo nếu Francis không nhúng tay vào và ra lệnh cho Viện trưởng trường Sorbonne rút lại sắc lệnh khiển trách tác phẩm của em gái mình. Sự việc đó vẫn chưa làm Nhà vua thỏa mãn, vì ông đã sai bắt giữ Noël Béda — tổng đại diện của Phân khoa Thần học — và giam cầm ông ta trong một ngục tối tại Mont St. Michel, nơi ông ta đã chết một cách thảm hại.

1 Sách hướng dẫn của Brunet, ấn bản lần thứ 4, tập iii, tr. 275.

2 Một ấn bản thứ hai cũng xuất hiện tại Alençon trong cùng năm đó.

Bằng cách đó, Marguerite đã giành chiến thắng, nhưng sự phiền toái mà bà phải hứng chịu chắc chắn đã dạy cho bà bài học về sự thận trọng, bởi mặc dù bà vẫn đều đặn viết lách, mười sáu năm đã trôi qua trước khi bất kỳ tập thơ nào khác của bà được xuất hiện trên mặt chữ. Trong khoảng thời gian đó, nhiều bản sao chép tay — một số trong đó vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay — đã được thực hiện, đáng chú ý nhất là một bản của bài thơ mang tên “Débat d’Amour” do Marguerite sáng tác, và được đặt lại tên là “La Coche” bởi viên thư ký của bà là John de la Haye khi ông sau đó cho xuất bản nó trong tập Marguerites de la Marguerite. Bản thảo này được làm phong phú thêm bởi mười một bức tranh thu nhỏ kỳ lạ, bức cuối cùng trong số đó vẽ cảnh Vương hậu trao tập sách được bọc bằng nhung trắng (1) cho Nữ công tước xứ Etampes — sủng phụ của anh trai bà — người mà những phẩm chất tốt đẹp đã được bài thơ ca ngợi hết lời. Vương hậu Navarre giữ mối quan hệ vô cùng tốt đẹp với vị sủng tỳ này, người mà trong một bức thư của mình, bà đã gửi gắm một số người hầu.

Marguerite không chỉ thích làm thơ mà còn rất ưa chuộng việc thiết kế các huy hiệu — những thứ được bà khắc lên sách vở và đồ đạc của mình. Có một dạo, bà chọn làm huy hiệu cho mình hình ảnh một bông hoa cúc vạn thọ đang quay về hướng các tia nắng mặt trời, kèm theo châm ngôn, “Non inferiora secutus,” ngụ ý rằng bà hướng “tất cả mọi hành động, suy nghĩ, ý chí và tình cảm của mình về phía Mặt trời Công lý vĩ đại, tức Chúa Tối Cao.” (2)

1 Từ cuốn Livre de Dépenses của Vương hậu do M. de la Ferrière ấn hành, chúng ta được biết rằng bản thảo này, cùng với các bức tranh thu nhỏ và phần bìa đóng sách, đã ngốn của Marguerite năm mươi đồng tiền vàng. Nó từng thuộc quyền sở hữu của M. Jérôme Pichon, và sau đó được mua lại bởi M. Didot trong phiên đấu giá thư viện của ông với giá 804 bảng Anh. Bản thảo này gần đây thuộc quyền sở hữu của M. de La Roche-la-Carelle.

2 Dévises héroïques của Claude Paradin, Lyon, 1557, tr. 41.

Trong tác phẩm Miroir de l’Ame Pécheresse của bà đã được nhắc đến trước đó, xuất hiện một huy hiệu khác chỉ gồm ba từ “Ung pour tout;” và trong bản thảo của bài thơ “La Coche” được dâng tặng cho Nữ công tước xứ Etampes, châm ngôn “Plus vous que moys” được khắc bên dưới mỗi bức tranh thu nhỏ. Marguerite cũng sáng tác một loạt huy hiệu cho một số món trang sức mà anh trai bà đã tặng cho người sủng tỳ của ông là Madame de Châteaubriant. Liên quan đến những món đồ này, Brantôme kể lại một giai thoại kỳ thú như sau:—

“Ta từng nghe kể lại, và giữ vững từ nguồn tin đáng tin cậy, rằng khi Vua Francis I. đã rời bỏ Madame de Châteaubriant — vị sủng tỳ được sủng ái của ngài — để đến với Madame d’Etampes, ví như dùng chiếc đinh này để nhổ chiếc đinh kia, Madame d’Etampes đã nài nỉ Nhà vua hãy đòi lại từ tay Madame de Châteaubriant tất cả những món trang sức đẹp nhất mà ngài đã từng tặng cho bà ta, không phải vì giá trị chi phí của chúng, bởi ngọc trai và đá quý thời đó không hề thịnh hành như những giai đoạn sau này, mà vì tình yêu dành cho những chiếc huy hiệu tinh xảo được chạm khắc và in ấn trên đó; những chiếc huy hiệu mà Vương hậu Navarre — em gái ngài — đã tạo ra và sáng tác, bởi bà là một bậc thầy trong những vấn đề như vậy.”

“Vua Francis đã chấp thuận thỉnh cầu đó và hứa sẽ thực hiện. Với mục đích này, khi đã phái một quý ông đến gặp Madame de Châteaubriant để đòi lại số trang sức, bà ta liền giả vờ lâm bệnh và khất lần vị quý ông đó trong ba ngày, khi đó bà ta sẽ giao ra những gì được yêu cầu. Tuy nhiên, vì lòng hậm hực, bà ta đã cho gọi một thợ kim hoàn đến và nấu chảy tất cả số trang sức đó không sót một món nào, mà không màng tới những chiếc huy hiệu đẹp đẽ được khắc trên chúng. Và sau đó, khi vị quý ông kia quay trở lại, bà ta trao cho ông ta toàn bộ số trang sức đã biến thành những thỏi vàng ròng.”

“‘Hãy cầm lấy,’ bà ta nói, ‘và mang những thứ này về dâng Nhà vua, rồi nói với ngài ấy rằng vì ngài đã vui lòng đòi lại từ tôi những gì ngài đã rộng lượng ban tặng, tôi xin hoàn trả và gửi lại dưới dạng những thỏi vàng. Còn về phần những chiếc huy hiệu, tôi đã khắc ghi chúng quá sâu đậm trong tâm trí và trân trọng chúng đến mức tôi không thể để bất kỳ ai khác sở hữu và thưởng ngoạn chúng ngoài chính bản thân mình.’”

“Khi Nhà vua nhận được tất cả những thứ đó, cả những thỏi vàng lẫn câu nói của người phụ nữ, ngài chỉ thốt lên rằng: ‘Hãy mang trả lại hết cho nàng ấy. Những gì trẫm làm không phải vì giá trị của chúng, bởi trẫm sẵn sàng đền bù gấp đôi cho nàng, mà vì tình yêu dành cho những chiếc huy hiệu, và vì nàng đã hủy hoại chúng như vậy, trẫm không cần số vàng này nữa và xin gửi trả lại. Qua sự việc này, nàng ấy đã thể hiện một lòng can đảm và sự hào phóng vượt xa những gì người ta có thể nghĩ là xuất phát từ một người phụ nữ.’” (1)

Bên cạnh việc viết thơ và thiết kế huy hiệu, Marguerite, như Brantôme kể cho chúng ta nghe, “thường xuyên sáng tác các vở hài kịch và kịch luân lý — những thể loại vào thời đó được gọi là thơ mục đồng, và được bà cho các tiểu thư trong triều đình của mình trình diễn.” (2)

1 Tác phẩm của Brantôme, khổ 8vo, tập vii, tr. 567.

2 Sđd, khổ 8vo, tập v, tr. 219.

Hilarion de Coste còn tuyên bố thêm rằng: “Bà đã soạn thảo một bản dịch mang màu sắc bi-hài kịch của gần như toàn bộ Tân Ước — thứ mà bà cho trình diễn trước mặt Nhà vua — phu quân của bà, sau khi tập hợp được một số diễn viên xuất sắc nhất nước Ý cho mục đích này; và vì những gã hề này sinh ra chỉ để mang lại niềm vui và giết thời gian, nên để làm cho bầu không khí thêm phần giải trí, họ luôn lồng ghép vào đó những bài thơ rondeau và virelais đả kích giới giáo sĩ, đặc biệt là các tu sĩ và linh mục làng.” (1)

1 M. Le Roux de Lincy chỉ ra rằng nhận định này có phần phóng đại, bởi Marguerite, thay vì chuyển ngữ toàn bộ Tân Ước thành thơ, thực chất chỉ viết bốn vở Kịch thần bí chủ yếu xoay quanh thời thơ ấu của Chúa Kitô.

Những buổi biểu diễn này diễn ra tại Lâu đài Pau — nơi mà Marguerite và chồng dường như ưa chuộng hơn lâu đài Nérac, mặc dù các lý do chính trị thường buộc họ phải cố định chốn ở tại nơi thứ hai. Tuy nhiên, Pau sở hữu lợi thế về một khí hậu ôn hòa — điều rất cần thiết cho sức khỏe của Marguerite, bên cạnh việc nằm ở một vị trí vô cùng nên thơ bên dòng Gave xứ Béarn, với khung cảnh từ lâu đài trải rộng ra thung lũng màu mỡ bị giới hạn bởi dãy Pyrenees đỉnh tuyết trắng ngần. Đã từng có một lâu đài tại Pau từ tận thế kỷ thứ mười, nhưng những phần cổ xưa nhất của công trình hiện vẫn còn tồn tại có niên đại từ thời Edward III., khi Pau là thủ phủ của nhân vật lừng danh Gaston-Phoebus. Lâu đài này đã được mở rộng và tô điểm đáng kể trong thế kỷ mười lăm, nhưng phải mãi cho đến sau cuộc hôn nhân của Marguerite với Henry d’Albret, những công trình trang trí nổi bật hơn mới được thi công. Khi rời Nérac để đến sinh sống tại Pau, Marguerite đã triệu tập một số nghệ sĩ người Ý và ủy thác việc tô điểm lâu đài cho họ. (1)

Tuy nhiên, không chỉ có lâu đài được Marguerite làm cho đẹp đẽ tại Pau. Ngay tại Alençon, bà đã cho thiết kế một công viên vô cùng quyến rũ — được một nhà thơ đương thời ca tụng là thiên đường hạ giới, (2) và khi đến sinh sống tại Pau, bà đã biến những khu rừng xung quanh thành những khu vườn tuyệt diệu, được mệnh danh là đẹp nhất tồn tại ở châu Âu thời bấy giờ. (3)

1 Một vài cánh cửa và ô cửa sổ của lâu đài được chạm trổ vô cùng công phu theo phong cách Phục hưng đẹp nhất, trong khi chiếc cầu thang lớn, mặc dù có niên đại từ thời của Marguerite, lại sở hữu những chiếc mái vòm cuốn, đôi khi mang phong cách Romanesque và đôi khi mang phong cách Gothic. Đan cài trên các dải diềm trang trí là hai chữ cái khởi đầu H và M (Henry và Marguerite), thỉnh thoảng đi kèm với chữ cái R, ngụ ý Rex (Vua) hoặc Regina (Vương hậu). Trên tầng một của lâu đài là phòng ngủ từng được sử dụng bởi phu quân của Marguerite, nổi bật với chiếc lò sưởi mang phong cách Phục hưng, cùng một đại sảnh tiếp tân lớn — nay được trang hoàng bằng những tấm thảm thêu được làm riêng cho Francis I. tại Flanders. Chính tại căn phòng sau này, Bá tước Montgomery — kẻ từng chọc văng một con mắt của Henry II. trong một trận đấu thương trường và qua đó gây ra cái chết của vị quân chủ đó — theo sự xúi giục của con gái Marguerite là Jane, đã tập hợp các nhà quý tộc Công giáo xứ Béarn vào ngày 24 tháng 5 năm 1569, và sau khi thết đãi họ một bữa tiệc ban-quet, đã ra lệnh tàn sát họ một cách tàn độc. Château de Pau của Bascle de Lagrèze, Paris, 1854.

2 Le Recueil de l’Antique pré-excellence de Gaule, &c., bởi G. Le Roville, Paris, 1551 (tờ 74).

3 Vies et Éloges des Dames illustres, &c., của Hilarion de Coste, tập ii, tr. 272.

Người ta có thể hình dung phần nào về vẻ ngoài của chúng từ một cặp tranh thu nhỏ trang trí cho một cuốn sách giáo lý viết tay kỳ lạ được biên soạn cho Marguerite và hiện đang được lưu giữ tại Thư viện Arsenal ở Paris. (1)

1 Manuscrits théologiques français, Số 60, Initiatoire Instruction en la Religion chrétienne, &c. Trong một trong những bức tranh thu nhỏ này, Chúa Cứu Thế được khắc họa đang vác thập giá, theo sau là Henry xứ Navarre, người em trai Charles d’Albret, Marguerite cùng các nhân vật khác, tất cả đều mang theo thánh giá, trong khi ở hậu cảnh là những khu giải trí có lâu đài, một thác nước nhỏ và một hồ nước. Một bức tranh thu nhỏ khác trong cùng cuốn bản thảo cho thấy Vua Henry xứ Navarre đang cầm trên tay một bông hoa — thứ mà ngài có vẻ như đang dâng lên Vương hậu, người đang đứng ở hậu cảnh giữa một nhóm cận thần. Nhà vua mặc chiếc áo khoác ngắn bằng vải dệt kim tuyến viền lông chồn trùm lên trên chiếc áo chẽn màu xanh dương, và đội chiếc mũ đỏ có đính lông chim màu trắng. Marguerite cũng xúng xính trong trang phục vải dệt kim tuyến, nhưng đội chiếc mũ đen và trùm khăn wimple đen. Bà đang đứng trong một khu vườn được bao bọc bởi hàng rào chắn và được tô điểm bằng một đài phun nước hình ngôi đền mọc lên giữa những lùm cây và giàn nho. Phía bên kia bức tường trắng có các ô trổ hoa thị là một lâu đài đã được xác định chính là lâu đài Pau. Trên tờ 1 của cùng bản thảo đó, người nghệ sĩ đã vẽ lại huy hiệu của Vương hậu Marguerite, qua đó chúng ta thấy rằng bà đã kết hợp các huy hiệu của Pháp với các huy hiệu của Navarre, Aragon, Castile, Leon, Béarn, Bigorre, Evreux và Albret.

Triều đình mà Marguerite duy trì lần lượt tại Alençon, Nérac và Pau dường như không hề xa hoa và vui tươi như một số nhà tiểu sử học vẫn khẳng định. Brantôme đề cập rằng hai bàn ăn của Vương hậu luôn được phục vụ một cách đạm bạc, và Sainte-Marthe tuyên bố rằng: “Bà thường trò chuyện vào bữa trưa và bữa tối, khi thì về y học, về thực phẩm lành mạnh hay có hại cho cơ thể con người, cũng như về các sự vật của tự nhiên cùng các Thầy Schyron, Cormier và Esterpin — những vị bác sĩ uyên bác và giàu kinh nghiệm của bà, những người luôn cẩn trọng theo dõi bà ăn uống hệt như nghi thức đối với các bậc vương tôn công tử; lúc khác bà lại bàn về lịch sử hoặc các triết lý sống cùng những nhân vật vô cùng uyên bác khác — những người mà dinh thự của bà chưa bao giờ thiếu vắng; vào một thời điểm khác, bà lại đàm đạo về đức tin và tôn giáo Cơ đốc cùng Monsieur Gerard — Giám mục Oloron. Nhìn chung, không có lấy một khoảnh khắc nào mà không được bà tận dụng cho những cuộc trò chuyện tao nhã, thú vị và hữu ích.” (1)

Vị sử gia ca tụng ấy cũng kể cho chúng ta nghe về những sở thích của Marguerite, đề cập rằng khi ở một mình trong phòng, bà thường cầm trên tay một cuốn sách hơn là guồng quay sợi, cầm bút hơn là trục quay, và cầm tấm ngà voi ghi chép hơn là chiếc kim khâu. Ông sau đó bổ sung thêm rằng: “Và nếu bà tự tay thêu thùa hay làm những công việc thủ công khác — thứ đối với bà là một niềm vui tao nhã, bà sẽ có bên cạnh mình một người đọc sách cho nghe, có thể là từ một nhà sử học, một nhà thơ, hoặc từ một tác giả nổi tiếng và hữu ích nào đó; bằng không thì bà sẽ đọc cho người ta chép lại một bài suy ngẫm nào đó do chính bà sáng tác.” (2)

1 Oraison funèbre, &c., tr. 60.

2 Sđd, tr. 68.

Quãng thời gian của Marguerite hoàn toàn không chỉ được lấp đầy bằng những hoạt động kiểu này, bởi bà còn tích cực hỗ trợ chồng trong việc thực hiện các cải tiến và cải cách ở Béarn. Kết quả là xứ sở này — vốn dĩ tự nhiên rất tốt tươi và phì nhiêu, nhưng lại bị bỏ bê trong tình trạng tồi tàn, hoang hóa và cằn cỗi do sự vô tâm của cư dân — đã nhanh chóng thay đổi diện mạo nhờ những nỗ lực của Henry và người vợ. Lao động từ khắp các tỉnh của Pháp đã bị thu hút đến đây, định cư và khai hoang, làm cho đồng ruộng trở nên phì nhiêu màu mỡ. (1)

1 Vies et Éloges des Dames illustres, tập ii, tr. 272.

Henry d’Albret cũng cống hiến hết mình cho việc đưa đất nước vào một trạng thái phòng thủ thích hợp, đồng thời cho gia cố nhiều thị trấn. Navarrenx — trấn giữ thung lũng Gave xứ Oloron — đã được ông xây dựng lại gần như hoàn toàn và biến thành một pháo đài kiên cố đúng nghĩa, điều này đã được minh chứng rõ nét trong các cuộc chiến tranh tôn giáo, khi nơi đây đã chống chịu thành công trước hỏa lực pháo binh của Terrade — vị tướng chỉ huy phe Công giáo. Rất lâu sau đó, khi Vauban khai mở hệ thống công sự mới của mình, ông đã đến Navarrenx và khi nhìn thấy những bức tường thành do phu quân của Marguerite dựng lên, ông đã vô cùng ấn tượng đến mức thay vì san bằng chúng xuống mặt đất, ông chỉ hài lòng với việc bồi đắp thêm và thực hiện các cải tiến khác nhau. Henry d’Albret cũng rất nung nấu ý định củng cố lại Sauveterre — nơi Hoàng tử xứ Orange cùng một trong những đội quân của Đế quốc từng chiếm giữ vào năm 1523, khi ấy ông ta đã đập phá một nửa lâu đài cổ Montreal — pháo đài đáng sợ nhất xứ Béarn thời bấy giờ. Tuy nhiên, vì thiếu thốn cả thời gian lẫn tiền bạc, Henry đành phải gác lại các kế hoạch của mình, và những đống đổ nát do quân đội Đế quốc để lại, tòa tháp canh phủ đầy dây thường xuân cùng chiếc cầu bị tàn phế bắc qua sông Gave đã nhanh chóng rơi vào cảnh mục nát không thể cứu vãn. (1)

1 Pyrénées françaises của M. Paul Perret, tập ii, tr. 303.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.