Rời bỏ quê hương từ thuở xuân xanh là để chịu đựng choáng ngợp và bừng tỉnh trước bao điều mới lạ; nhưng khi tuổi đời chồng chất, điều ấy chỉ phủ lên dĩ vãng một ánh hào quang thêm phần tha thiết. Giống như trong những bức ảnh chồng hình của ngài Galton, dung mạo của mỗi người mẫu mới xuất hiện chỉ càng làm nổi bật rõ hơn những đặc điểm cốt lõi của chủng tộc; một khi tuổi trẻ đã qua đi, mỗi ấn tượng mới chỉ làm sâu sắc thêm ý thức dân tộc và nỗi khát khao về chốn quê nhà. Những người con thứ trong trung đoàn Royal Écossais hay Albany, khi đứng gác quanh các thành lũy Pháp, hoặc vị sĩ quan chỉ huy đại đội người Scots-Dutch hành quân giữa những cánh đồng đất thấp, hẳn cũng từng cảm nhận làn mưa mềm mại của quần đảo Hebrides trên vầng trán, hay giật mình trong hàng ngũ khi thoảng ngửi thấy mùi khói than bùn quen thuộc. Và những con sông quê hương luôn mang một ý nghĩa thân thương đặc biệt đối với tất cả mọi người. Điều này đã có từ thời Naaman, người từng ghen tị với dòng Abana và Pharpar; nó không bị giới hạn bởi bất kỳ chủng tộc hay đất nước nào, bởi tôi biết có một người mang dòng máu Scotland nhưng lại là đứa con của xứ Suffolk, kẻ vẫn vương vấn mãi trong tâm trí với làn nước ngập tràn hoa súng ở những vùng đất thấp của hạt đó. Nhưng những dòng suối của Scotland tự thân chúng đã là vô song — hoặc giả tôi càng mang đậm chất Scotland hơn nên mới cho là vậy — và thanh âm cùng sắc màu của chúng lưu dấu mãi trong ký ức. Biết bao lần và biết bao tự nguyện, tôi lại thả hồn tưởng nhớ về Tummel, hay Manor, hay con sông Airdle róc rách, hay dòng Dee xoáy cuộn trong vực thẳm của nó; nhớ con suối rực rỡ ở Kinnaird, hay dòng suối ánh vàng tuôn trào và hờn dỗi nơi thung lũng phía sau Kingussie! Tôi thấy thật hổ thẹn khi bỏ quên bất kỳ mỹ nhân nào trong số đó, nhưng danh sách sẽ trở nên quá dài nếu tôi nhớ hết tất cả; chỉ là tôi không thể quên Allan Water, hay dòng Rogie làm ướt những cánh rừng bạch dương, hay cả sông Almond; rồi dẫu cho bị ô nhiễm đôi phần, cả dòng Water of Leith với biết bao cối xay mang những cái tên quen thuộc — Bell’s Mills, Canon Mills, và Silver Mills; hay Redford Burn với bao kỷ niệm êm đềm; hay dẫu cho nhỏ bé nhường nào, cả dòng nước róc rách không tên bắt nguồn từ lòng chảo xanh thẳm của Allermuir, được nuôi dưỡng bởi Halkerside bằng một tách trà đầy mỗi năm, luồn lách qua lớp rêu dưới mỏm Shearer’s Knowe, tạo nên một vũng nước ở đó, nép bên bóng râm của một khối đá, nơi tôi từng thích ngồi để viết những vần thơ tồi, rồi sau đó lại bị bắt cóc từ thủa thơ bé bởi những đường ống ngầm phục vụ cho thành phố hướng mình ra biển ở vùng đồng bằng. Từ nhiều điểm trên cánh đồng rêu, bạn có thể thu vào tầm mắt toàn bộ dòng chảy của nó cùng tất cả các phụ lưu; nhà địa lý của xứ Lilliput này có thể ghé thăm mọi ngóc ngách mà chẳng cần ngồi nghỉ, thậm chí còn chưa kịp thấy mệt; Shearer’s Knowe và Halkerside chỉ là tên gọi của những vùng đất liền kề trên cùng một sườn đồi, giống như cách người ta phung phí tên gọi (có lẽ đối với kẻ ngoại đạo là thừa thãi) cho những bãi chăn cừu trên cao nguyên ấy; chỉ một chiếc xô là có thể chứa trọn dòng nước đồ chơi; phải mất một khoảng thời gian đáng kể nó mới làm đầy được chiếc bồn tắm buổi sáng của bạn; vả lại, phần lớn nước đều ngấm vô hình qua lớp rêu; thế nhưng vì tình nghĩa xưa cũ, và vì hình bóng của một vị thần bảo hộ nơi này, tôi buộc phải lưu luyến đôi chút trong tâm tưởng bên những bờ bến ấy; và nếu nàng tiên nữ (với thân hình chắc chẳng lớn quá một gang tay) chịu phù hộ cho ngòi bút của tôi, tôi sẽ vui lòng dẫn dắt người đọc bước đi cùng mình.
John Todd, vào thời điểm tôi biết ông, đã là “lão mục đồng cao tuổi nhất trên dãy Pentlands,” và suốt một đời gắn bó trung thành với cái nghề xua đuổi chim rẽ cỏ và gom đàn cừu ấy. Ông vẫn nhớ những ngày lùa gia súc, khi mà những con đường lùa cừu — nay đã phủ đầy cỏ xanh và vắng vẻ giữa chốn thạch thảo — từng là những lối đi tấp nập. Chính ông cũng từng nhiều lần lùa những bầy cừu vào tận nước Anh, ngủ qua đêm trên các sườn đồi cùng chiếc xe nhà di động của mình; và theo lời ông kể, đó là một công việc gian khổ và không kém phần hiểm nguy. Những con đường lùa cừu nằm tách biệt khỏi khu dân cư; những kẻ lùa cừu gặp nhau nơi hoang dã, cũng như ngày nay những ngư dân đánh bắt xa bờ gặp nhau ngoài các bãi cạn giữa lòng Đại Tây Dương cô quạnh; và ở trường hợp này cũng như trường hợp kia, thói quen thô tục và luật kẻ mạnh là quy luật bất thành văn. Tội ác từng xảy ra, cừu bị trộm cắp, và những kẻ lùa cừu bị cướp bóc cùng đánh đập; phần lớn những hành vi phạm pháp ấy được chôn vùi ngay chốn hoang vu và chẳng bao giờ lọt tới các tòa án công lý. John, vào những ngày tháng đó, đã ít nhất một lần bị tấn công — bởi hai kẻ nhắm vào chiếc đồng hồ của mình — và ít nhất một lần, vì bản tính dễ nổi giận quen thuộc, đã vướng vào vòng lao lý và bị tống giáp vào một nhà tù thôn quê nào đó, nơi ông đã phá tung cửa vào ban đêm để rồi biệt tích khỏi vùng đất ấy. Khi tôi biết ông, cuộc đời ông đã trôi về những chốn bình yên hơn, và ông chẳng còn bận tâm gì ngoài sự tẻ nhạt của bấy chú chó cùng những vị khách đi bộ từ thành phố ghé qua. Nhưng đối với một kẻ có bản tính dễ nổi nóng như ông, bấy nhiêu cũng đủ khiến ông phiền lòng; ông chẳng biết đến sự nghỉ ngơi hay tĩnh lặng, ngoại trừ những khoảnh khắc ngắn ngủi; trong ánh sáng mờ sương của buổi sáng mùa hè, từ tận phía cao trên sườn đồi, ông đã đánh thức cả “thôn làng” bằng những tiếng gào thét; và vào mùa cừu đẻ, tiếng la hét của ông vẫn vang lên đến tận khuya muộn. Giọng quát tháo đầy giận dữ của một kẻ khuất mặt ấy có thể coi là thứ ám ảnh cả một góc của dãy Pentlands, một bóng ma có thể nghe thấy được; và không còn nghi ngờ gì nữa, điều đó đã tô điểm thêm cho nỗi sợ hãi mà mọi người dành cho John bằng một nét gì đó huyền thoại. Về phần mình, thoạt đầu ông là kẻ thù của tôi, và tôi, trong vai một đứa trẻ lang thang, chính là nỗi chướng tai gai mắt tự nhiên của ông. Phải mất một thời gian dài tôi mới có dịp giáp mặt ông, khi ấy tôi chỉ biết đến ông qua những tràng gầm thét bất chợt vọng xuống từ đỉnh đồi cao, ra lệnh cho tôi phải “biến xéo khỏi bầy cừu.” Những góc khuất thanh vắng nhất của ngọn đồi từng dung thân cho con yêu tinh này; tôi lẩn trốn trong chốn hoang vu yêu thích của mình chẳng khác nào một tín đồ phái Cameronian trong Thời Kỳ Sát Hại, và John Todd chính là Claverhouse của tôi, còn những chú chó của ông là đội kỵ binh lùng sục. Dần dần, chúng tôi chuyển sang giao du lịch sự; tiếng hô của ông mỗi khi trông thấy tôi bắt đầu vơi bớt âm hưởng của một tiếng hò reo ra trận; chẳng bao lâu sau, mỗi khi gặp mặt là ông lại rút hộp thuốc tẩu ra, đối với ông, vật ấy cũng giống như chiếc tẩu hòa bình của người da đỏ, là một phần trong thứ nghi thức giao hảo; và cuối cùng, khi thời điểm đã chín muồi, chúng tôi trở thành một đôi bạn tri kỷ, để rồi khi tôi sống một mình ở những vùng đất ấy vào mùa đông, việc John “gọi với” qua bức tường vườn mỗi khi ông khởi hành cho chuyến tuần tra buổi tối đã thành thói quen, và tôi sẽ bắt kịp để đồng hành cùng ông.
Giọng nói đáng sợ từng làm rung chuyển cả đồi núi khi ông nổi giận ấy, trong những cuộc trò chuyện bình thường lại lọt vào tai một cách vô cùng dễ chịu, mang theo thứ âm điệu ngọt ngào, thân thiện và nỉ non như đang hát, đậm đà chất Scotland. Ông rất ít khi cười, và mỗi khi cười, tiếng cười lại bật ra với một âm hộc-hộc đột ngột, lớn tiếng, đầy sảng khoái nhưng chẳng hiểu sao lại vô vị, tựa như tiếng vọng phát ra từ vách đá. Gương mặt ông dường như đã hằn sâu và đổi màu vĩnh viễn; đỏ rực và cứng đờ vì dãi dầu mưa nắng; trông giống một bức tranh hơn là một khuôn mặt; thế nhưng ẩn chứa trong biểu cảm ấy là một sự căng thẳng cùng mối đe dọa về cơn giận ngấm ngầm, tựa như nét mặt của một người bị ép vào khuôn khổ quá mức và luôn bị dằn vặt bởi sự cảnh giác thường trực. Ông nói bằng thứ phương ngữ Scotland giàu có nhất mà tôi từng được nghe; tự bản thân các từ ngữ đã mang lại niềm vui và thường là sự ngạc nhiên cho tôi, khiến tôi thường xuyên trở về sau những buổi tuần tra cùng những vốn từ mới mẻ; và kho tàng từ vựng ấy được ông sử dụng điêu luyện như một bậc thầy, vừa sải bước đi trước tôi một chút, “râu chồm qua vai,” chiếc khăn choàng vắt lỏng lẻo quanh người, cây gậy vàng kẹp chặt dưới nách, dẫn dắt tôi lên đồi bằng cái lối leo trèo ngoằn ngoèo, đầy tính chiến thuật dường như chỉ có ở những người làm nghề như ông. Tôi có thể xếp ông vào hàng những bậc thầy trò chuyện; chỉ có điều nói tiếng Scotland và nói tiếng Anh dường như là hai hành động chẳng thể đặt lên bàn cân so sánh. Ông chạm đến bất cứ chủ đề nào là làm cho nó trở nên sống động; khi ông kể chuyện, khung cảnh như hiện ra trước mắt bạn; khi ông nói (như phần lớn thời gian) về công việc cổ xưa của chính mình, sự việc bỗng mang một sắc thái lãng manh và kỳ thú đến ngạc nhiên. Những bầy cừu với từng vùng lãnh thổ riêng trên sườn đồi, và cách thức trong những đợt sát sinh và mua bán hằng năm, mỗi bầy cần phải được tinh giản và củng cố ra sao; sự bận rộn lúc nửa đêm của muôn thú, những dấu hiệu của thời tiết, những lo toan trong mùa tuyết rơi, sự ngu ngốc đến cùng cực của loài cừu, sự khôn ranh đến tinh vi của loài chó: tất cả những điều ấy được ông tái hiện lại một cách đầy tính con người, với bao kinh nghiệm từng trải và niềm hứng khởi tràn trề sức sống, khiến sự nhàm chán bị gạt bỏ hoàn toàn. Và giữa lúc đó, ông sẽ bất chợt duỗi thẳng cái lưng còng, cây gậy vung lên không trung để minh họa, và tiếng gầm sắc bén của ông vang dội cả một hành trình dài cho bấy chú chó, để rồi cuối cùng bạn cũng thấy được công dụng của kho tàng tên gọi phong phú dành cho từng gò đất và thung lũng trên sườn đồi; và những chú chó, sau khi lắng nghe với cái đuôi cụp xuống và khuôn mặt ngẩng cao, lại giương cao ngọn cờ của chúng lên đỉnh cột và tản ra theo vòng cung đã được chỉ định. Điều đó từng khiến tôi không khỏi kinh ngạc làm thế nào chúng có thể theo dõi và ghi nhớ một câu chuyện dài đến thế. Nhưng John hoàn toàn phủ nhận trí khôn của những sinh vật ấy; chúng là đối tượng hứng chịu sự tức giận và khinh miệt của ông; ông bảo rằng làm việc với những loại như thế chỉ là chuyện miễn cưỡng có thể chấp nhận được — chẳng hơn gì đâu. Và rồi ông sẽ hào hứng mở rộng câu chuyện về những chú con thực sự giỏi giang mà ông từng biết, cùng chú cún cưng thực sự xuất sắc mà chính tay ông từng sở hữu. Từng có người gạ mua nó với giá bốn mươi bảng Anh; nhưng đối với một “lão mục đồng,” một con chó chăn cừu giỏi còn đáng giá hơn thế nhiều, hơn cả mọi thứ trên đời; nó làm thay công việc của người chăn cừu. “Còn như mấy thứ loại này phỏng có ích gì!” ông thường la lên như thế, rồi khinh khỉnh hất cằm chỉ về phía những cái đuôi đang quét bụi của đám trợ lý.
Có lần — tôi xin phép được dịch lại tiếng Lallan của John, bởi tôi không sao thể hiện trọn vẹn được cái hay của nó, dẫu sinh ra ở chốn núi non của người Britannia, nhưng than ôi! lại rơi vào một thời đại kém chữ nghĩa — có lần, vào thời của chú chó cưng tài giỏi ấy, ông đã mua vài con cừu ở Edinburgh, và trên đường lùa về, vì đường sá quá đông đúc nên đã thất lạc mất hai con. Đó là một nỗi nhục nhã đối với John, và là vết nhơ đối với chú chó; và cả hai đều ý thức rõ về bất hạnh của mình. Vài ngày sau, có tin báo rằng một người nông dân quanh vùng Braid đã tìm thấy hai con cừu; thế là John cùng chú chó liền lên đường đòi lại tài sản. Nhưng người nông dân ấy là một kẻ cứng rắn và khăng khăng bám lấy lý lẽ của mình. “Chúng được đánh dấu thế nào?” hắn hỏi; và ngặt một nỗi John đã mua vét từ rất nhiều người bán khác nhau bên trái bên phải nên chẳng hề hay biết gì về các dấu vết trên mình chúng — “Được rồi,” lão nông dân nói, “vậy thì tôi giữ lại chúng mới là phải lẽ.”—“Thưa ông,” John đáp, “quả thực là tôi không thể nhận ra con cừu của mình; nhưng nếu chú chó của tôi làm được điều đó, ông có để tôi mang chúng đi không?” Người nông dân ấy vừa cứng cỏi lại vừa sáu xắn, hơn nữa tôi dám cá là lão chẳng mảy may sợ hãi trước thử thách này; thế là lão lùa tất cả cừu trong trang trại của mình vào một bãi rào lớn, rồi thả chú chó của John vào giữa bầy. Kẻ làm ăn lông lá ấy thừa hiểu nhiệm vụ của mình; nó biết rằng John và nó đã mua hai con cừu và (thật hổ thẹn làm sao) đã để lạc mất chúng quanh vùng Boroughmuirhead; nó còn biết rõ (chúa mới biết bằng cách nào, chắc là nhờ nghe lén) rằng chúng đã đến Braid để tìm lại; và chẳng mảy may chần chừ hay nhầm lẫn, nó lần lượt tách riêng từng con một trong số hai kẻ lang thang ấy. Chính vào buổi chiều hôm đó, mức giá bốn mươi bảng Anh đã được đưa ra nhưng bị từ chối thẳng thừng. Và bác mục đồng cùng chú chó — tôi đang nói gì thế nhỉ? người mục đồng chân chính và người cộng sự của anh ta — đã cùng nhau lên đường qua ngã Fairmilehead trong tâm trạng vui như hội, và “tủm tỉm cười với nhau” suốt dọc đường về, đi trước họ là hai chú cừu đã được tìm lại. Mọi chuyện đến đây đều êm xuôi; nhưng sự thông minh đôi khi cũng có thể bị lợi dụng. Con chó, vốn dĩ kém con người về mặt trí tuệ đôi chút, thì về phẩm đức cũng chỉ hơn con người chút đỉnh; và John còn giữ một câu chuyện khác về loài chó chăn cừu với một sắc thái hoàn toàn trái ngược. Dưới chân bãi rêu phía sau Kirk Yetton (mà những bậc hiền triết gọi là Caer Ketton) có một đám rừng lúp xúp và một vũng nước có đắp đập dùng để tắm cho cừu. Một hôm, John đang nằm ẩn mình dưới một bụi cây trong đám rừng lúp xúp thì phát hiện một chú chó chăn cừu từ sườn đồi phía xa đang lén lút bò xuống qua lớp thạch thảo dày nhất với vẻ khả nghi lồ lộ. Ông nhận ra con chó đó; biết đó là một tay chân cừ khôi, đang lên như diều gặp gió đến từ một nông trại cách đó khá xa; một kẻ mà có lẽ ông từng thèm thuồng khi chứng kiến nó oai phong lùa đàn cừu ra chợ. Nhưng cớ sao gã hành nghề này lại ở xa nhà đến thế? Và tại sao lại có màn mưu tính mờ ám và đầy tội lỗi hướng về phía vũng nước như vậy — bởi đích đến của nó chính là vũng nước kia. John nép mình thật kỹ dưới bụi cây, và chẳng mấy chốc nhìn thấy con chó xuất hiện ở bờ nước, ngó nghiêng khắp nơi xem có ai nhìn thấy mình không, liền lao ù xuống và ngụp lặn kỳ cọ từ đầu đến tai hết lần này đến lần khác, rồi mới (lúc này thì đường đường chính chính với cái đuôi vểnh ngược lên trời) sải bước hướng thẳng về nhà qua những sườn đồi. Ngay đêm hôm đó, tin nhắn đã được gửi đến chủ nhân của nó, và gã hành nghề đang lên ấy, bị lôi xốc dậy từ chỗ nằm ngây thơ vô số tội trước đống lửa, đã bị lôi ra cạnh bờ rào và xử bắn ngay lập tức; bởi than ôi! nó chính là tên tội phạm đê hèn nhất trong số những kẻ phản bội lòng tin, một con chó chuyên ăn thịt cừu; và chính vì những vết vấy máu cừu trên mình mà nó đã lặn lội đường xa đến thế để gột rửa trong vũng nước phía sau Kirk Yetton.
Một nghề nghiệp gắn liền với tự nhiên, một nghề nằm ngay nền móng của sự sống, nơi tất cả chúng ta đều từng có tổ tiên tham gia, để rồi chỉ cần một chút gợi ý là những ký ức của tổ tiên lại bừng tỉnh, rất thích hợp để đưa vào văn chương, dù là qua lời kể hay trang viết. Vận mệnh của một câu chuyện không chỉ nằm ở kỹ năng của người viết, mà có lẽ còn ở trải nghiệm mang tính di truyền của người đọc; và khi tôi lắng nghe với một niềm rung động đặc biệt về những điều mình chưa từng làm hay chứng kiến, đó chính là một phần trong đại quân vô tận những tổ tiên của tôi đang hoan hỉ trước những chiến tích thuở xưa. Cứ thế, tiểu thuyết bắt đầu chạm đến không phải giới quý tộc phong nhã mà là đại đa số quần chúng, khi chúng ngưng nói về những căn phòng khách, những sắc thái ứng xử và những thứ tiểu tiết vụn vặt chết yểu về động cơ, mà bắt đầu xoay quanh chiến trận, nghề biển, phiêu lưu, cái chết hay cảnh sinh nở; và cứ thế, những nghề thủ công và công việc ngoài trời cổ xưa, dù là khi ông Hardy cầm gậy chăn cừu hay Bá tước Tolstoi vung lưỡi hái, đã nâng tầm tiểu thuyết lãng mến lên sát gần với sử thi. Những điều cổ xưa ấy mang trên mình giọt sương mai của nhân loại; chúng hiện hữu cận kề, không phải với chúng ta, những bông hoa nhỏ nửa nhân tạo, mà với thân cây và chiếc rễ cọc nguyên thủy của giống loài. Hàng ngàn mối quan tâm nảy sinh trong tiến trình của thời đại, rồi cũng hàng ngàn mối quan tâm lụi tàn; điều từng là mốt thời thượng của một đế chế nay đã trở thành sự kỳ quặc hoặc một nghệ thuật thất truyền; và chỉ có những vấn đề trường tồn mới đánh thức chúng ta ngày nay, và từng đánh thức con người trong mọi kỷ nguyên của quá khứ. Có một nhà phê bình nào đó, không phải về kỹ thuật viết mà về nội dung, kẻ mà tôi dám mạnh dạn đặt lên trên cả những người xuất sắc nhất: một quý ông trán thấp, rễ tre, thoắt đầu là kẻ bám víu trên chạc cây, kế đó (như người ta kể lại) là kẻ cư ngụ trong hang động, và tôi dường như thấy hắn đang ngồi xổm ở cửa hang vào một buổi chiều đẹp trời để nhấm nháp những quả mọng — bên cạnh hắn là người vợ, một phu nhân tài sắc, cũng đang ngồi xổm: tôi chưa từng nghe ai nhắc đến tên hắn, nhưng hắn thường được miêu tả là Kẻ-Có-Thể-Từng-Sống-Trên-Cây, cái tên có lẽ đủ để nhận diện. Ai cũng có cây phả hệ của riêng mình, nhưng ngự trị trên đỉnh cao nhất chính là Kẻ-Có-Thể-Từng-Sống-Trên-Cây; trong huyết quản của tất cả chúng ta đều chảy một vài giọt máu hoang dã, cổ xưa trên ngọn cây của hắn; những dây thần kinh văn minh của chúng ta vẫn còn run rẩy trước những nỗi sợ hãi và niềm vui thô sơ ấy; và trước thứ từng làm rung động tổ tiên chung của chúng ta, tất cả đều phải ngoan ngoãn run lên bần bật.
Chúng ta chẳng phải trèo lên quá cao để tìm gặp những người chăn cừu; và rất có thể tôi từng có một bậc tiền bối làm nghề ấy, kẻ đã nhào nặn nên phần lớn con người tôi. Dù vậy, tôi nghĩ mình có được niềm đam mê với cái nghề trên sườn đồi ấy phần lớn là nhờ nghệ thuật và sự thú vị của John Todd. Chính ông là người đã thổi hồn cho nó đối với tôi, như cách một người nghệ sĩ có thể thổi hồn cho vạn vật. Nhính nhờ ông mà chiến thuật đơn giản là quây tụ đàn cừu lại vào một buổi tối tuyết rơi, kèm theo tiếng chân chạy lăng xăng của những vị phụ tá bốn chân lông lá đầy tận tâm, đã trở thành một cảnh tượng mà tôi chưa bao giờ thấy chán khi chứng kiến, và chưa bao giờ thôi hoài niệm trong tâm trí: bóng tối của màn đêm đang buông sẫm trên các ngọn đồi, những vệt tuyết rơi đen ngòm, khó hiểu đang di chuyển chỗ này chỗ khác tựa như màn đêm đã thực sự buông xuống, những cụm cừu vàng óng và những bóng đen lao vụt của bấy chú chó trên nền tuyết trắng, một làn không khí buốt giá siết lấy cổ họng bạn, tiếng cào réo siêu thực của gió thổi qua những cánh đồng hoang; và làm tâm điểm cho mọi nét vẽ và ảnh hưởng ấy, là hình ảnh John đang chầm chậm leo lên sườn đồi, giữ ánh mắt của một người đội trưởng quan sát tứ phía, và chốc chốc lại bật lên một tràng gầm thét dường như làm cho buổi chiều tối thêm phần tiêu điều. Đó là cách mà tôi vẫn nhìn thấy ông trong tâm trí mình, ngự trên một gò đất sườn dốc không xa Halkerside, cây gậy khua khoắng giữa không trung, giọng nói hào hùng bao trùm lấy những ngọn đồi và vọng lại nỗi kinh hoàng xuống vùng đồng bằng; trong khi tôi, đứng lùi lại phía sau đôi chút, chờ cho cơn thịnh nộ qua đi, để rồi cùng với một nháp thuốc hít, người bạn của tôi lại trở về với nhịp trò chuyện điềm đạm, thảnh thơi quen thuộc.