Những lời này sẽ quen thuộc với tất cả những ai từng mến mộ Kịch thiếu nhi của Skelt. Tượng đài quốc gia ấy, sau khi trải qua bao lần đổi tên thành Park’s, Webb’s, Redington’s, và cuối cùng là Pollock’s, nay phần lớn chỉ còn là một ký ức. Vài trụ cột của nó, tựa như quần thể Stonehenge, hãy còn đứng vững, phần còn lại đã biến mất sạch sành sanh. Bảo tàng có lẽ vẫn lưu giữ một bộ trọn vẹn; ngài Ionides, hoặc biết đâu chính Đức Vua nhân từ của chúng ta, có thể tự hào về những bộ sưu tập đồ sộ của họ; nhưng đối với một cá nhân bình thường, chúng đã trở nên xa vời chẳng khác nào tranh của Raphael. Đã có lúc, tôi từng sở hữu Aladdin, The Red Rover, The Blind Boy, The Old Oak Chest, The Wood Dæmon, Jack Sheppard, The Miller and his Men, Der Freischütz, The Smuggler, The Forest of Bondy, Robin Hood, The Waterman, Richard I., My Poll and my Partner Joe, The Inchcape Bell (chưa hoàn chỉnh), và Three-Fingered Jack, The Terror of Jamaica; tôi cũng từng phụ giúp người khác tô màu cho Maid of the Inn và The Battle of Water-loo. Điểm qua những cái tên đầy hào hứng ấy, bạn sẽ thấy bằng chứng về một thời thơ ấu hạnh phúc; và dẫu một nửa trong số đó nay chẳng thể tìm mua được ở bất kỳ cửa hàng văn phòng phẩm nào còn tồn tại, thì trong tâm trí của người chủ cũ từng hạnh phúc ấy, tất cả vẫn sống mãi, như những chiếc kính vạn hoa đổi màu, như những âm vang từ quá khứ.
Tôi tưởng tượng rằng, cho đến tận ngày nay (nhưng nay đã tàn tạ biết bao!) vẫn còn đó một hiệu văn phòng phẩm nằm ở góc con đại lộ rộng lớn nối liền thành phố thời thơ ấu của tôi với biển cả. Cứ đến thứ Bảy, hễ chúng tôi tụ tập thành nhóm để đi ngắm tàu bè, thể nào chúng tôi cũng đi qua cái góc phố ấy; và bởi vì vào những ngày đó, tôi yêu tàu thủy chẳng kém gì một người đàn ông yêu rượu Burgundy hay ánh bình minh, thì riêng điều ấy thôi cũng đủ khiến nơi đó trở nên thiêng liêng. Nhưng còn nhiều hơn thế nữa. Quanh năm suốt tháng, bên ô cửa sổ nhìn ra phố Leith Walk, luôn trưng bày một sân khấu thu nhỏ đang hoạt động, với nào là một "cảnh rừng," một "trận chiến," và vài tên "cướp đang chè chén" lấp ló sau các khe cảnh; còn ở phía dưới và xung quanh, đối với tôi lại quý giá gấp mười lần! chính là những vở kịch, những gói chứa đầy chuyện tình phiêu lưu ấy, nằm chồng chất lên nhau. Biết bao lần và biết bao lâu, tôi đã nán lại nơi đó với túi tiền rỗng không. Chẳng hạn, một nhân vật nào đó xuất hiện trên bản khắc nhân vật đầu tiên, râu rậm, tay cầm súng lục, hoặc đang giương mũi tên dài ngang thân người lên tận mang tai; tôi sẽ đánh vần cái tên ấy: đó là Macaire, hay Long Tom Coffin, hay Grindoff ở bộ trang phục thứ hai? Ồ, tôi khao khát được thấy phần còn lại biết bao! Biết bao lần—nếu cái tên lỡ bị che khuất—tôi sẽ tự hỏi không biết hắn góp mặt trong vở kịch nào, và truyền thuyết bất tử nào đã biện minh cho tư thế cùng trang phục kỳ lạ của hắn! Và rồi được bước vào trong, tự xưng là một người định mua hàng, và dưới ánh mắt canh chừng chặt chẽ, được phép tháo tung những gói giấy ấy ra để rồi say sưa ngấu nghiến từng trang vẽ những tên phản diện đang khoa tay múa chân, những trận chiến động kinh, những khu rừng rậm rạp, những cung điện và chiến thuyền, những pháo đài sừng sững cùng hầm ngục tối tăm—đó là một niềm vui đến choáng váng. Cửa hàng ấy, vốn tối tăm và thoang thoảng mùi Kinh thánh, chính là một hòn đá nam châm thu hút tất cả những ai mang danh là cậu con trai. Bọn chúng không thể bước qua, mà cũng chẳng thể rời đi một khi đã bước chân vào. Đó là một nơi bị vây hãm; những người bán hàng, giống như người Do Thái xây dựng lại thành Salem, phải gánh vác một nhiệm vụ kép. Họ giữ chúng tôi ở khoảng cách bằng một chiếc gót gậy, trừng mắt đuổi chúng tôi đi, giật phăng từng vở kịch khỏi tay chúng tôi trước khi chúng tôi kịp cầm một cuốn khác, và—nghe có vẻ khó tin—thường hay vặn hỏi chúng tôi ngay khi bước cửa vào, tựa như những tên cướp băng đảng, rằng chúng tôi đến mang theo tiền hay với bàn tay trắng. Bản thân cụ Smith già, vì quá kiệt sức trước sự do dự vĩnh viễn của tôi, đã có lần quét sạch những món bảo vật trước mặt tôi với tiếng thét: "Hỡi đứa trẻ, ta không tin là mày có ý định mua hàng đâu!" Đó là những con rồng canh giữ khu vườn; nhưng để đổi lấy những niềm vui thiên đàng nhường ấy, chúng tôi sẵn sàng đương đầu với chính The Terror of Jamaica. Mỗi tờ tranh mà chúng tôi lật qua lại là một tia chớp rọi vào câu chuyện mờ ảo và đầy mê hoặc; cảm giác ấy giống như được đắm mình trong nguyên liệu thô của những cuốn sách truyện. Tôi chẳng biết lấy gì để so sánh với nó, ngoại trừ thỉnh thoảng trong những giấc mơ, khi tôi có đặc quyền được đọc những câu chuyện phiêu lưu chưa từng được viết thành sách, để rồi khi tỉnh dậy lại thấy thế giới này toàn là hư không. Sự bối rối của con lừa do nhà triết học Buridan đem ra làm ví dụ chẳng thấm tháp gì so với sự do dự của cậu bé khi cậu mân mê, nán lại và say đắm những gói quà đầy mê mẩn này; có một niềm khoái cảm thể xác nằm ngay trong hình dáng và xúc cảm của chúng mà cậu cứ muốn kéo dài mãi một cách đầy ích kỷ; và khi cuối cùng việc mua bán cũng xong xuôi, vở kịch đã được chọn, người bán hàng thiếu kiên nhẫn đã gom phần còn lại quét vào chiếc cặp da màu xám, và cậu bé bước ra ngoài, có hơi trễ giờ ăn tối, khi những ngọn đèn đường bắt đầu bừng sáng trong buổi chiều mùa đông xám ngắt, và The Miller, hay The Rover, hay một vở kịch cùng loại nào đó được kẹp chặt bên sườn—cậu đã rảo bước với đôi chân hân hoan làm sao, và cậu đã cười vang lên vì phấn khích biết bao! Tôi vẫn có thể nghe thấy tiếng cười đó vọng lại. Trong suốt những năm tháng cuộc đời mình, tôi chỉ có thể hồi tưởng lại đúng một lần trở về nhà có thể sánh ngang với những lần này, và đó là đêm tôi mang theo bộ truyện *Nghìn lẻ một đêm* trong cuốn sách dày cộp, cũ kỹ, in hai cột với những tranh minh họa. Tôi nhớ lúc đó mình vừa đọc đến câu chuyện về Gù, thì ông nội tôi—một mục sư mà chúng tôi coi là khá nghiêm khắc—đã bước vào sau lưng tôi. Tôi hoa cả mắt vì sợ hãi. Nhưng thay vì bắt dẹp cuốn sách đi, ông lại bảo rằng ông ghen tị với tôi.
Việc mua được món đồ và nửa giờ đầu tiên ở nhà, đó chính là đỉnh cao. Từ đó trở đi, sự hứng thú cứ suy giảm dần từng chút một. Cốt truyện, như được thể hiện trong cuốn kịch bản, hóa ra không hề xứng đáng với các màn cảnh và nhân vật: mà còn cốt truyện nào có thể xứng đáng chứ? Những đoạn kiểu như: "Màn 6. Thảo xá. Cảnh tối. Đặt ở phía sau cảnh 1, số 2, ở phía sau sân khấu và thảo xá, Hình 2, tách khỏi cảnh rời, phía bên phải theo hướng chéo"—những đoạn thế này, tôi xin nói, dẫu rất thực tế, nhưng khó mà được gọi là văn đọc hay. Quả thực, dưới góc độ văn chương, những vở kịch này không hề hấp dẫn tôi cho lắm. Tôi đã quên sạch cả đại cương cốt truyện. Về vở The Blind Boy, ngoài chi tiết cậu là một vị hoàng tử bị hại một cách tàn nhẫn và hình như có một lần bị bắt cóc, tôi chẳng còn nhớ gì nữa. Còn The Old Oak Chest, nó nói về cái gì cơ chứ? Tên kẻ bị trục xuất kia (ở trang phục thứ nhất), số lượng đông đảo những tên cướp băng đảng ấy, mụ già cầm chổi, và căn nhà bếp tráng lệ ở hồi thứ ba (có phải ở hồi thứ ba không?)—tất cả chúng đều chìm vào một trạng thái lả đi, trôi lững lờ trong tâm trí tôi, rồi hòa lẫn vào nhau và biến mất.
Tôi không thể chối cãi rằng niềm vui từng hiện hữu trong công đoạn tô màu; tôi cũng không thể quên được đứa trẻ ấy, vì tự nguyện từ bỏ niềm vui dễ dãi, đã cúi mình trước món "tranh hai xu tô màu." Với phẩm đỏ hồ (hãy lắng nghe âm thanh của nó—phẩm đỏ hồ!—tiếng kèn của xứ sở thần tiên chẳng thể lọt vào tai với âm sắc phong phú hơn thế)—với phẩm đỏ hồ và xanh phổ, người ta có thể pha chế ra một sắc tím mà đối với áo choàng nói riêng, đến Titian cũng chẳng tài nào sánh kịp. Sắc xanh lam sau kết hợp cùng chất gôm nhựa bã hoàng, một cái tên bị căm ghét dẫu là một loại bột màu tuyệt diệu, đã tạo ra một thứ sắc xanh lá đậm đà đến mức ngày nay trái tim tôi vẫn còn cảm thấy nuối tiếc. Tôi cũng chẳng thể nhớ lại mà không động lòng thương cảm trước diện mạo chính chiếc khay nước nơi tôi nhúng cây cọ vẽ. Vâng, quả thực có niềm vui trong việc tô vẽ. Nhưng khi mọi thứ đã được tô màu xong xuôi, thật thừa thãi khi phủ nhận điều này, mọi thứ đã bị phá hỏng hoàn toàn. Bạn quả thực có thể dựng lên một hoặc hai cảnh để ngắm nhìn; nhưng việc cắt các nhân vật rời ra đơn giản là một hành động báng bổ; và chẳng đứa trẻ nào có thể chịu đựng đến lần thứ hai cái sự chán ngắt, lo âu và nỗi vỡ mộng kéo dài dằng dặc của một buổi biểu diễn thực thụ. Hai ngày sau khi mua, mật ngọt đã bị hút cạn. Các bậc phụ huynh thường hay phàn nàn; họ tưởng rằng tôi đã chán ngấy món đồ chơi của mình. Không phải vậy: cũng chẳng khác nào người ta có thể nói một người đã chán ngấy bữa tối của mình khi anh ta ăn hết thịt và để lại đĩa xương; tôi đã hút trọn tủy sống của nó và đọc lời cảm tạ rồi.
Đó là lúc nên lật ra bìa sau của cuốn kịch bản và nghiền ngẫm danh sách tên tuổi đầy hấp dẫn được xếp thành hai cột, nơi thi ca, đối với một đứa trẻ thực thụ tôn sủng Skelt, trị vì một cách hạnh phúc và vinh quang tựa như Nữ hoàng bệ hạ. Dù tôi đã đi rất nhiều trong những miền đất vàng ấy, tôi vẫn từng trông thấy trên tấm bản đồ hoặc bản tróm lược đó những cái tên thuộc xứ El Dorado mà đến nay vẫn văng vẳng trong góc khuất ký ức, và rốt cuộc vẫn chỉ là những cái tên. The Floating Beacon—tại sao món đó lại bị từ chối với tôi? Hay The Wreck Ashore? Nhân vật Sixteen-String Jack mà tôi thậm chí còn không đoán ra hắn là một tên cướp đường đã quấy rầy tôi lúc thức và ám ảnh cả giấc ngủ của tôi; và có một chuỗi ba cái tên trích từ cuốn lịch mê hoặc ấy mà đôi khi tôi vẫn nhớ lại, giống như một câu thơ được yêu thích: Lodoiska, Silver Palace, Echo of Westminster Bridge. Những cái tên, những cái tên trần trụi, chắc chắn có ý nghĩa đối với trẻ em hơn là những gì chúng ta, những kẻ lớn xác tội nghiệp và đã phai mờ ký ức, có thể nhớ nổi.
Bản thân cái tên Skelt từ lâu đã dường như trở thành một phần không thể tách rời trong sức hút từ các tác phẩm của ông. Mọi thứ có thể khác đi đối với một đóa hồng, nhưng sức hấp dẫn của loại kịch giấy này đã giảm sút rõ rệt khi cái tên Webb lọt vào phần ấn mội: một kẻ cuốc bất tài, diện chiếc áo hào nhoáng khoe mẽ trong chiếc tổ của Skelt. Và giờ đây chúng ta đã chạm đến Pollock, lún sâu hơn vào những vực thẳm. Quả thực, cái tên Skelt này nghe có vẻ đậm chất sân khấu và mang dáng dấp của một tên cướp biển đến nỗi tôi sẽ mạnh dạn áp dụng nó để chỉ những đặc điểm ấy. Vậy, phong cách Skelt chính là một phẩm chất nghệ thuật đậm nét. Kính cẩn thưa rằng, ta thậm chí có thể tìm thấy nó ngay cả trong các tác phẩm của tự nhiên. Chất sân khấu là tên gọi chung của nó; nhưng đó là một thứ chất sân khấu cổ xưa, mang tính thổ âm, thuần chất gia đình; không phải kiểu Pháp, mà là kiểu Anh thuần túy trong nhà; không phải của thời nay, mà mang hơi hướng của O. Smith, Fitzball, và thời kỳ hoàng kim của kịch melodram: một hương phảng phất đặc biệt vương vấn quanh nó; cất lên thông điệp không mấy quan trọng của mình bằng một giọng điệu mang sức hấp dẫn của sự cổ kính tươi mới. Tôi sẽ không cố bàn sâu về nghệ thuật của những nhà cung cấp cho Skelt. Những nhân vật tuyệt vời từng một thời làm rung động tâm hồn chúng ta bằng tư thế ngạo nghễ, bộ sưu tập vũ khí chết người và trang phục độc nhất vô nhị ấy, nay trông có vẻ hơi nhợt nhạt; vẻ mặt khắc khổ đến cực điểm của nữ chính khiến tôi cảm thấy, nói ra thì giống như một niềm đau; cái cau mày của tên phản diện không còn làm tim tôi rung lên bần bật như tiếng kèn nữa; và bản thân các phong cảnh ấy, những bức tranh thiên nhiên từng không gì sánh bằng, nay lại trông như nỗ lực của một kẻ tập sự. Chúng ta tìm thấy bấy nhiêu là hạt sạn; nhưng ở chiều ngược lại, một nhà phê bình vô tư sẽ rất đỗi vui mừng khi nhận ra sự hiện diện của một bầu nhiệt huyết đồng điệu lớn lao; của những lời kêu gọi rẻ tiền trực diện mà một kẻ nào đó khi đã chết và chôn cất mới không màng đáp lại; của thứ ánh hào quang dưới chân sân khấu, vẻ đẹp tranh vẽ lộ liễu, sẵn có và mang phong cách bờ bên kia sông Thames, một thứ không đồng nhất với thực tại lạnh lùng, nhưng lại vô cùng thân thương đối với tâm trí biết bao!
Phong cảnh của vương quốc Skelt—hay ta nên nói là vương quốc Transpontus?—có một nét đặc trưng xuyên suốt. Dù nó miêu tả Ba Lan như trong vở The Blind Boy, hay xứ Bohemia với vở The Miller and his Men, hay nước Ý với vở The Old Oak Chest, thì đó vẫn cứ là Transpontus. Một nhà thực vật học có thể nhận ra nó dựa vào các loài thực vật. Cây thúng hoa xuất hiện ở khắp mọi nơi, mọc hoang dã nơi những chốn hoang vu; cây ngưu bàng rất phổ biến, cùng với loài sậy uốn cong; và che bóng lên trên chúng là cây dương, cây cọ, cây đu đủ, và giống sồi Quercus Skeltica—những giống cây vô cùng dũng mãnh. Các hang động đều được khoét sâu trong lòng theo cấu trúc miền Nam Luân Đôn; mặt đất đâu đâu cũng hằn dấu giày nhẹ bẫng của T. P. Cooke. Skelt, chắc chắn rồi, vẫn còn một cung bậc phương Đông khác: ông nắm giữ vùng phương Đông rực rỡ trong tay; và chẳng hạn ở khu phố mới Hyères, trong khu vườn của khách sạn Hotel des Iles d’Or, bạn có thể chiêm ngưỡng những cảnh tượng thiêng liêng ấy thành hiện thực. Nhưng tôi sẽ không dừng lại ở những điều đó; chúng chỉ là một công trình phụ; chính phần phong cảnh mang đậm chất phương Tây mới thực sự là Skelt đích thực. Nó mang đậm hương vị của nước Anh; đó giống như một sự kết hợp quá tải giữa nước Anh và những tấm phông màn thả, và tôi buộc phải thừa nhận rằng nó vô cùng quyến rũ. Những con đường uốn lượn làm sao, lâu đài tọa lạc trên đồi ra sao, mặt trời tỏa hào quang từ phía sau mây như thế nào, và những đám mây tụ lại cuồn cuộn bay lên, cứng đờ như những chiếc gối dài ra sao! Kìa là khung cảnh bên trong ngôi nhà tranh, lớp phông nền quen thuộc đầu tiên với chiếc áo choàng treo trên đinh, những chuỗi hành tây treo thành tràng, khẩu súng, bình đựng thuốc súng và chiếc tủ góc; kìa là quán trọ (vở kịch này hẳn phải mang chủ đề hàng hải, tôi đoán trước sẽ gặp Thuyền trưởng Luff và Bold Bob Bowsprit) với tấm rèm đỏ, những chiếc tẩu thuốc, ống nhổ và chiếc đồng hồ tám ngày; và kìa lại là cái hầm ngục đầy ấn tượng với những sợi xích, nơi vốn rất nhàm chán khi tô màu. Nước Anh, những hàng cây du bên lề đường, những ngôi nhà gạch mỏng manh, những chiếc cối xay gió, những thoáng nhìn về dòng sông Thames có thể đi lại được—nước Anh, khi cuối cùng tôi đặt chân đến thăm, hóa ra chỉ là Skelt được hiện thực hóa: vượt qua biên giới đối với người Xốt-len (Scotsman) chính là trở về nhà với Skelt; ở đó có tấm biển quán trọ và ở đó có chiếc máng ngựa, tất cả đều đã được báo trước trong thế giới trung thực của Skelt. Nếu như vào cái tuổi chín muồi mười bốn tuổi, tôi mua một cây gậy tày nào đó, nhờ một người bạn nhồi chì vào trong, và từ đó rảo bước trên những nẻo đường bình lặng của mặt đất theo lý tưởng của riêng mình, tỏa ra bầu không khí lãng mạn thuần khiết—thì tôi vẫn chỉ là một con rối trong tay Skelt; nguyên mẫu của chiếc gậy tày đáng nhớ ấy, và chắc chắn là hình mẫu đối lập của mọi loại gậy tày, đã được cải tiến rất nhiều từ tác phẩm của Cruikshank từng trang hoàng trên tay của Jonathan Wild, bản khắc số 1.
"Điều này đang đánh gục tôi," như lời nhà thơ Whitman kêu lên, với một lý do nhỏ nhặt hơn thế. Tôi là gì? Cuộc đời, nghệ thuật, văn chương, thế giới là gì, nếu không phải là những gì mà Skelt của tôi đã nhào nặn nên? Ông đã khắc sâu dấu ấn của mình lên sự non nớt của tôi. Thế giới vốn dĩ vô vị trước khi tôi biết đến ông, một thế giới một xu nghèo nàn; nhưng chẳng mấy chốc nó đã được tô điểm rực rỡ bởi lãng mạn. Nếu tôi đến rạp hát để xem một vở kịch melodram cổ điển hay ho nào đó, thì đó chẳng qua cũng chỉ là phong cách Skelt đã phai màu đôi chút. Nếu tôi ghé thăm một cảnh sắc hùng vĩ trong tự nhiên, Skelt hẳn sẽ còn làm cho nó hùng vĩ hơn nữa; chắc chắn trên ngọn núi kia phải có một lâu đài, và cái cây rỗng ruột ấy—tấm phông dựng sẵn đó—dường như tôi lại thấy thiếu vắng nó ở phần tiền cảnh. Quả thực, từ thứ nghệ thuật rập khuôn, nhàm chán, kiêu căng, lộ liễu và mang tính trẻ con này, dường như tôi đã học được chính tinh thần tận hưởng cuộc đời mình; gặp gỡ ở đó bóng dáng của những nhân vật mà tôi sẽ đọc và yêu mến trong một tương lai không xa; tiếp thu sự lãng mạn của vở Der Freischütz từ rất lâu trước khi tôi biết đến Weber hay danh ca vĩ đại Formes; sở hữu một галерею (thư viện) gồm các khung cảnh và nhân vật mà nhờ đó, trong nhà hát thầm lặng của đại não, tôi có thể diễn lại mọi cuốn tiểu thuyết và truyện tình cảm; đồng thời đón nhận từ những bản khắc thô sơ ấy một niềm vui bền bỉ và có sức mạnh biến hóa. Hỡi độc giả—còn bạn thì sao?
Một chút lời khuyên đạo đức: hóa ra B. Pollock, người kế nhiệm J. Redington, số 73 phố Hoxton Street, không chỉ xuất bản hai mươi ba vở kịch sân khấu kinh điển này, mà còn nắm giữ các bản khắc cần thiết và tỏ ra sẵn lòng một cách khiêm tốn để phát hành thêm ba mươi ba vở nữa. Nếu bạn yêu nghệ thuật, sự khờ dại, hay đôi mắt sáng long lanh của trẻ thơ, hãy mau đến tiệm của Pollock, hoặc tiệm của Clarke ở phố Garrick Street. Trong danh sách các ấn phẩm chuẩn bị ra mắt của Pollock, tôi nhận ra một cặp tác phẩm từng là khát vọng thuở xưa của mình: Wreck Ashore và Sixteen-String Jack; và tôi vẫn nuôi dưỡng niềm tin rằng khi những tác phẩm ấy một lần nữa nhìn thấy ánh mặt trời, B. Pollock sẽ nhớ đến vị luật sư bào chữa này. Nhưng quả thực, đôi khi tôi có một giấc mơ không hẳn chỉ là mơ. Tôi thấy mình như đang lang thang trên một con phố ma quái—tôi nghĩ khu vực bưu chính là E. W.—nằm ngay bên dưới chỏm mũ ngốc nghếch của nhà thờ St. Paul’s, nhưng vẫn nằm trong khoảng cách dễ dàng nghe thấy tiếng vọng từ cây cầu của Tu viện Westminster. Ở đó, trong một cửa hàng mờ ảo, mái thấp và nồng nặc mùi keo dán cùng ánh đèn sân khấu, tôi thấy mình đang tiến hành một cuộc thương lượng đầy run rẩy với chính đại sư Skelt bằng xương bằng thịt, vị tổ phụ bám đầy bụi từ cõi chết bước ra. Tôi mua, với một trái tim nghẹn ngào—tôi mua tất cả, mua sạch trừ những vở kịch câm; tôi trả bằng thứ tiền trong tâm tưởng, rồi bước ra ngoài; và kìa! những gói tranh chỉ là một nhúm bụi.