Tôi nghĩ suýt chút nữa mình có thể gọi ông là người cuối cùng: quả thật, đâu đó tận những thung lũng sâu thẳm của vùng Lammermuir hoặc giữa những ngọn đồi phía tây nam, vẫn có thể còn vương vấn một đại diện già cỗi của mối thâm tình tốt đẹp đã qua ấy; nhưng xét trên thực tế, trong đời tôi chỉ gặp đúng một người mà ta có thể nhắc đến cùng một nhịp với Andrew Fairservice, dẫu rằng ông không mang những thói hư tật xấu của nhân vật đó. Ông là một người mà sự hiện diện của bản thân cũng đủ mang lại hương vị cổ kính đầy tao nhã cho cả những luống hoa trơ trọi và hiện đại nhất. Dáng người cao mà còng của ông toát lên vẻ uy nghi, còn gương mặt nhiều nếp nhăn thì phảng phất một sự chân thành gợi nhớ đến Don Quixote; nhưng đó là một Don Quixote đã từng trải qua sự tôi luyện của phong trào Covenanter, và được nuôi dưỡng trong những năm tháng tuổi trẻ bằng các tác phẩm Walker’s Lives cùng The Hind let Loose.
Giờ đây, vì không đành lòng để một con người như thế qua đi mà không có lấy một phác thảo nào lưu giữ lại những đức tính cổ truyền của ông, tôi mong độc giả hãy xem đây là lời cáo lỗi cho bài viết này, và rộng lượng châm chước những điểm thiếu sót trong ngòi bút mô tả của tôi. Đối với tôi, kẻ thấy khó khăn biết bao khi phải kể lại những điều ít ỏi mình biết về ông, ông hiện lên cốt lõi như một vị thần hộ mệnh của chốn này (genius loci). Thật không thể tách rời dáng người gầy gò cùng chiếc mũ rುತ್ತೇನೆ cũ kỹ của ông khỏi khu vườn nằm trong lòng thung lũng, với những vách đá phủ đầy hoa ti ơn, những lối đi râm mát, và khoảng không gian rộng lớn tuyệt mờ của vùng đồng quê mà người ta có thể nhìn thấy từ góc tây bắc. Khu vườn và người làm vườn dường như là một thể thống nhất, gắn bó khăng khít với nhau. Khi tôi bứng ông ra khỏi khung cảnh quen thuộc ấy và cố gắng tái hiện ông trên trang giấy, trông ông thật phi thực tế và ảo ảnh; điều hay nhất mà tôi có thể nói có lẽ sẽ gợi lên đôi chút hình dung cho những ai chưa từng gặp ông, nhưng với tôi, nó mãi mãi là điều bất lực.
Lần đầu tiên tôi gặp ông, tôi tưởng Robert lúc đó cũng đã khá cao tuổi rồi; ông chắc chắn đã bắt đầu dùng tuổi tác của mình làm bình phong che đậy. Về sau, ông hoàn toàn miễn nhiễm với mọi lý lẽ cùn, và coi việc viện dẫn sổ bộ giáo xứ là có trọng lượng hơn tất cả mọi lý do trên đời. "Tôi đã già và tuổi đã cao," ông thường nói thế; và tôi chưa từng thấy ai đủ gan lợn để phản bác lại luận điểm ấy. Ngoài lợi thế mà ông luôn giữ vững trước tất cả những ai chưa bước sang tuổi bát tuần ra, ông còn có vài nhược điểm khác trong vai trò một người làm vườn. Ông khiến chính mảnh đất mình vun xới như nhỏ lại. Vẻ uy nghi cùng phong thái quý tộc sa cơ của ông khiến khu vườn nhỏ bé trở nên lu mờ tội nghiệp. Ông đầy rẫy những câu chuyện về những điền trang lớn lao hơn thời còn trẻ. Ông nói về những lâu đài và công viên với một sự quen thuộc đầy hạ thấp người nghe. Ông kể về những nơi mà các tay phụ tá làm vườn từng phải run rẩy trước ánh mắt của ông, nơi có những hồ nước, những bầy thiên nga, những mê cung lối đi và những hoang mạc cây bụi ảm đạm nằm dưới quyền kiểm soát của ông, đến mức bạn không khỏi cảm thấy rằng việc ông đến chăm sóc cho những luống vườn khiêm tốn của bạn là một sự hạ cố từ phía ông.
Bạn bỗng chốc rơi vào một hoàn cảnh đầy khó xử. Bạn cảm thấy mình đang trục lợi từ hoàn cảnh túng quẫn của một nhân phẩm lớn, rằng sự nghèo khó chứ không phải ý muốn của ông đã phải nhún nhường trước quyền lực tầm thường của bạn. Một cách vô thức, bạn tự so sánh mình với bác chăn heo từng bắt vua Alfred phải canh bánh, hay với một tên trọc phú nào đó từng ban ơn huệ và sự hạ cố của mình cho vị vua Dionysius lúc lâm vận. Những điều khó chịu ấy không chỉ hoàn toàn thuần túy là tưởng tượng hay trừu tượng, bởi vì thứ quyền uy mà ông thao túng trên cảm xúc của bạn đã lan rộng sang khu vườn, và thông qua khu vườn, lan đến cả bữa ăn của bạn. Ông sẽ sẵn sàng tỉa tót lại hàng rào, vứt đi một chồi cây yêu thích, hoặc lấp đầy phần đất màu mỡ và ưa chuộng nhất trong vườn bằng một loại rau củ mà chẳng ai trong chúng tôi nuốt nổi, để bày tỏ sự khinh miệt tột cùng đối với ý kiến của chúng tôi. Nếu bạn bảo ông mang vào cho mình một củ atiso của nhà trồng, "Tôi xin vâng, thưa bà," ông sẽ đáp, "với cả niềm hân hạnh, bởi vì cho đi có phúc hơn nhận lại." Ôi, và ngay cả khi, bằng cách vặn xoắn ốc vít thêm chút nữa, chúng tôi thuyết phục được ông phải ưu tiên mệnh lệnh của chúng tôi hơn ý muốn của bản thân, và ông bước đi với vẻ uy nghiêm đầy u buồn, miệng tuyên bố rằng "ý muốn của chúng tôi là niềm vui của ông," nhưng vẫn không quên nhắc nhở chúng tôi rằng ông sẽ làm điều đó "với tất cả tâm tình"—ngay cả lúc ấy, tôi xin nói rằng, người chủ nhân đắc thắng vẫn cảm thấy mình nhỏ bé trong chiến thắng của mình, cảm thấy rằng mình chỉ cai trị nhờ sự dung thứ, rằng mình đang lợi dụng một cách tiểu nhân trước hoàn cảnh sa cơ của người kia, và rằng toàn bộ cảnh tượng ấy chỉ là một trong những "nỗi nhục nhã mà công lao kiên nhẫn phải gánh chịu từ kẻ bất xứng."
Về hoa cỏ, gu thẩm mỹ của ông mang tính cổ điển và bao dung; ông ưa chuộng hoa hướng dương và hoa thược dược, hoa tường vi cùng hoa hồng, đồng thời căm ghét tột cùng bất cứ thứ gì kỳ quái, tân thời hay hoang dã. Chỉ có duy nhất một ngoại lệ cho lệnh cấm triệt để này. Hoa mao địa hoàng, dẫu không thể chối cãi là phạm vào tội danh thứ hai, không những được ông tha thứ mà còn được ông yêu quý; và khi khu vườn cây bụi được tỉa bớt, ông đã dừng tay lại và khéo léo dùng con dao phát cỏ của mình để cứu lấy từng thân cây uy nghi. Thời niên thiếu, như ông từng kể cho tôi nghe một lần, bằng cái giọng điệu mà ngày nay chỉ có các diễn viên và những người bình dân theo lối cổ mới có thể dùng được, trái tim ông đã phồng lên vì "kiêu hãnh" khi ông bắt gặp một con suối nhỏ uốn lượn giữa những triền đồi Manor rực rỡ sắc tím bởi những chiến lợi phẩm kiêu sa ấy; và tất cả những năm tháng học nghề cùng thực hành làm nghệ thuật làm vườn chuẩn mực cũng không thể xóa nhòa những ký ức tuổi thơ ấy khỏi trái tim ông. Quả thực, ông là một con người vô cùng nhạy cảm trước cái đẹp của mọi điều đã qua. Ông dồi dào những câu chuyện xưa về thời thơ ấu của mình, lưu giữ một cách tôn kính mọi niềm vui thuở trước; và khi ông đi (vào ngày nghỉ) để viếng thăm một trong những địa danh vĩ đại huyền thoại trên cõi đời này nơi ông từng phục vụ, ông trở về với đầy ắp những hồi ức nhỏ nhặt đậm chất Tiền-Raphael cho thấy một niềm đam mê thực sự đối với quá khứ, một niềm đam mê có lẽ đủ sức bắt tay với cả Hazlitt hoặc Jean-Jacques.
Nhưng dù sự đồng điệu với những cảm xúc xưa cũ có ảnh hưởng thế nào đến tình yêu của ông dành cho hoa mao địa hoàng, sự thật phũ phàng là ông khinh bỉ tất cả các loài hoa. Chúng chỉ là thứ đồ trang sức, những món đồ chơi trẻ con, những vật trang trí phù phiếm trên lò sưởi của phụ nữ. Trái tim ông chỉ thực sự ấm lên khi hướng về những luống súp lơ, đậu Hà Lan và bắp cải của mình. Sự ưu ái của ông dành cho những giống cây có ích lớn đến mức người ta từng thấy bắp cải xâm chiếm cả các chậu hoa, và một tiền đồn gồm những cây cải xoăn từng bị phát hiện nằmệ chình ình giữa bãi cỏ. Ông thường say sưa diễn thuyết về một bụi cây đang đâm chồi nảy lộc với một sự nhiệt tình kỳ lạ, chồng chất hết hồi ức này đến hồi ức khác về những mẫu vật trước đây và có lẽ còn đẹp đẽ hơn thế. Thế nhưng, ngay cả lúc ấy, ông cũng không để công trạng rơi vào tay người khác. Quả thực, ông đã từng trồng được những "cây cối tuyệt hảo hơn thế"; nhưng có vẻ như chẳng ai khác được ban cho một sự thành công tương tự. Trên thực tế, tất cả những người làm vườn khác chỉ là kẻ làm nổi bật cho tài nghệ siêu việt của chính ông; và ông sẽ thuật lại, bằng một giọng điệu và sắc mặt hoàn toàn nghiêm nghị, cách người này đã phải trầm trồ kinh ngạc và người kia hầu như không thể tin nổi vào mắt mình. Không chỉ với những đối thủ cạnh tranh, ông mới phân định rõ ràng công lao và tội lỗi. Nếu bạn cất lời khen ngợi một nhành cây trông thật đẹp, ông sẽ nghiêm cẩn chạm tay lên vành mũ và cảm ơn bạn với một vẻ sùng kính trang nghiêm; mọi công trạng trong chuyện đó đều thuộc về ông. Ngược lại, nếu bạn hướng sự chú ý của ông đến một loại rau củ đang còi cọc, ông sẽ trích dẫn Kinh thánh: "Người trồng kẻ tưới nào đáng là gì;" và mọi trách nhiệm đều được đổ lên đầu Đấng Tạo Hóa, với lý do thiếu mưa hoặc sương giá trái mùa.
Có một thứ trong khu vườn chiếm được sự ưu ái ngang ngửa với bắp cải và đại hoàng yêu quý của ông, và thứ đó chính là tổ ong. Âm thanh của chúng, sự siêng năng của chúng, và có lẽ cả sản phẩm ngọt ngào của chúng nữa, đã chiếm trọn trí tưởng tượng và trái tim ông, chẳng biết có phải nhờ vào ký ức hay không, dẫu rằng có lẽ loài ong cũng gắn liền với ông bởi một ký ức nào đó về những triền đồi Manor và tuổi thơ thôn dã. Tuy nhiên, ông quá cẩn trọng với sự an toàn cá nhân của mình hoặc (nói đúng hơn) với phẩm giá cá nhân của mình để mà nhúng tay vào bất kỳ công việc trực tiếp nào với chúng. Thế nhưng ông có thể đứng nhìn trong khi một kẻ kình địch bị coi thường làm thay công việc ấy cho mình, và quả quyết rằng nó hoàn toàn an toàn dẫu bản thân ông đứng ở một khoảng cách rất ư an toàn và mặc cho tiếng kêu la của người phụ tá đang hoảng loạn. Đối với loài ong, ông là người nói nhiều hơn làm, và một số câu nói ấn tượng nhất của ông đều lấy loài ong làm chủ đề. "Chúng quả là những sinh vật kỳ diệu, thưa bà," ông từng nói một lần. "Chúng chỉ làm tôi nhớ đến những gì Nữ hoàng xứ Sheba đã nói với vua Solomon—và tôi nghĩ bà ấy nói điều đó với một tiếng thở dài,—'Nửa phần lớn lao ấy người ta còn chưa kể cho tôi hay.'"
Về mặt Kinh thánh, ông uyên bác vô cùng. Giống như những tín đồ Covenanter thời xưa mà ông là một đại diện xứng đáng, miệng ông ngập tràn những lời trích dẫn thiêng liêng; đó là cuốn sách mà ông đã nghiên cứu nhiều nhất và suy ngẫm sâu sắc nhất. Đối với nhiều người ở hoàn cảnh của ông, Kinh thánh, và có lẽ cả thơ của Burns nữa, là những cuốn sách duy nhất có giá trị văn học thiết yếu mà họ đọc, trong khi phần thời gian còn lại, họ tự nuôi sống tâm hồn mình bằng thứ cám bã của báo chí địa phương và thứ thức ăn tinh thần vô cùng bổ ích nhưng chẳng mấy ngon miệng của một số bộ sách giáo dục giá đó. Đó chính là hoàn cảnh của Robert. Suốt cả ngày dài, ông đã mơ mộng về những câu chuyện của người Hê-bơ-rơ, và đầu óc ông tràn ngập thơ ca Hê-bơ-rơ cùng đạo đức Phúc âm; cho đến khi chúng cắm sâu rễ vào trái tim ông, và ngay cả những cách diễn đạt ấy cũng trở thành một phần máu thịt của ông; để rồi ông hiếm khi cất lời mà không dùng đến một thành ngữ cổ kính hay một văn phong Kinh thánh nào đó mang lại sự mặn mà cho những mẩu chuyện phiếm tẻ nhạt nhất. Nhưng sức ảnh hưởng của Kinh thánh không dừng lại ở đó. Ở Robert còn có nhiều điều hơn là những câu cú cổ quái và kho tàng trích dẫn sẵn có. Ông thấm nhuần một tinh thần hòa bình và bác ái: ông đứng ra hòa giải giữa vợ chồng; ông lao vào can ngăn những kẻ đang nổi giận, trong khi vẫn chạm tay lên vành mũ với tất cả sự cung kính của một kẻ hầu bàn; ông bảo vệ loài chim khỏi tất cả mọi người ngoại trừ chính ông, bởi vì tôi đoán ông nhận thấy một sự khác biệt rất lớn giữa hành quyết mang tính chính quyền và trò tiêu khiển vô lối. Có lần người chủ nhà bảo ông đem vài cây dương xỉ đặt vào góc riêng của chồng bà, rồi nói thêm rằng: "Nhưng quả thực, Robert ạ, ông nhà chẳng đáng được nhận chúng đâu, vì ông ấy chẳng chịu giúp tôi đi hái chúng gì cả." "Ôi, thưa bà," Robert đáp lại, "Nhưng tôi không dám nói thế đâu, vì tôi nghĩ ông nhà quả là một quý ông rất đáng được tôn trọng." Một lần khác, hai người bạn của chúng tôi vốn có mối quan hệ thân thiết, và quen dùng thứ ngôn ngữ vượt ra ngoài ranh giới nghị trường với nhau, lại xảy ra tranh cãi về vị trí của một chiếc ghế trong vườn. Cuộc tranh luận, như thường lệ mỗi khi hai người này đụng độ, chẳng mấy chốc trở nên khá xúc phạm ở cả hai phía. Mọi người đã quen với những cuộc cãi vã kiểu này vài lần một ngày đều đang âm thầm thưởng thức trận đấu trí mang tính mỉa mai này—tất cả mọi người trừ Robert, kẻ mà sự chân thành tuyệt đối của toàn bộ cuộc cãi lộn ấy dường như là điều không phải bàn cãi, và sau khi đã chờ đợi cho đến khi lương tâm không cho phép ông chờ thêm được nữa, và cho đến khi ông trông đợi từng khoảnh khắc rằng hai người tranh chấp sẽ lao vào ẩu đả, bèn cất lời chen ngang với giọng điệu gần như van lơn đẫm nước mắt: "Ôi trời, thưa các ông, xin đừng đôi co thêm nữa!" Có một điều đáng chú ý ở tôn giáo của Robert: nó không hề mang tính giáo điều hay giáo phái. Ông chưa từng hào hứng bàn luận (ít nhất là trước mặt tôi) về những giáo lý trong tín điều của mình, và ông chưa từng kết án bất kỳ ai khác. Tôi không nghi ngờ gì việc ông coi tất cả những người Công giáo La Mã, những kẻ vô thần và tín đồ Hồi giáo là những kẻ hoàn toàn lạc lối; tôi không tin rằng ông có chút thiện cảm nào với hệ thống giám mục; và những cảm xúc tự nhiên của con người chắc chắn đã khiến ông ít nhiều chạnh lòng về phong trào Giáo hội Tự do; thế nhưng ít ra, ông chưa từng bàn tán về những quan điểm ấy, chưa từng lớn tiếng tranh cãi, và chưa từng công khai bôi nhọ niềm tin hay cung cách thực hành của bất kỳ ai. Giờ thì điều này nhìn chung không phải là đặc trưng của lòng sùng đạo Scotland; bởi các giáo phái ở Scotland vốn là những giáo hội chiến đấu một mất một còn, và các tín đồ Scotland thì luôn là những chiến thập tự chinh chống lại nhau và làm truyền đạo cho nhau. Có lẽ trái tim vốn dĩ dịu dàng của Robert là điều tạo nên sự khác biệt; hoặc có lẽ, công việc cô độc và êm đềm giữa những thứ quả và hoa đã dạy cho ông một tín điều rạng rỡ ánh nắng hơn là những kẻ mà công việc gắn liền với cỏ lùng của nhân loại sa ngã; và những ảnh hưởng dịu dàng của khu vườn đã thấm sâu vào tâm hồn ông,
“Tiêu diệt hết thảy muôn loài
Thành tư tưởng biếc trong đài biếc xanh.”
Nhưng tôi có thể tiếp tục mãi không thôi việc ghi chép lại những câu nói vàng ngọc của ông hay kể về lòng sùng đạo ngây thơ và đầy sức sống của ông. Tôi từng định kể về ngôi nhà nhỏ của ông, với chiếc tẩu thuốc kiểu Đức được treo một cách kính cẩn bên trên lò sưởi, cùng chiếc hộp vỏ sò mà ông đã tự tay làm cho con trai mình, món đồ mà ông từng ngậm ngùi nói rằng: "Nó thực sự rất thích món quà này lúc ban đầu, nhưng tôi nghĩ bây giờ nó đã đâm chán rồi"—lúc bấy giờ người con trai đã là một người đàn ông khoảng bốn mươi tuổi. Nhưng tôi sẽ bỏ qua tất cả những điều đó. "Nó có ý nghĩa lớn lao hơn: ông ấy đã qua đời." Mặt đất mà ông từng cuốc xới biết bao lần trong đời, nay lại được người khác cuốc lên để chôn cất chính ông; và những bông hoa mà ông từng chăm sóc vẫn rút lấy sự sống từ ông, nhưng theo một cách thức mới mẻ và gần gũi hơn. Một chú chim bay lượn quanh ngôi mộ mở toang, như thể nó cũng muốn tỏ lòng tôn kính đối với tang lễ của một người từng bao nhiêu lần trích dẫn Kinh thánh để bênh vực cho giống loài của nó. "Hai con chim sẻ há chẳng đáng giá một đồng xu sao, thế mà chẳng có con nào rơi xuống đất cả."
Đúng vậy, ông đã ra đi. Nhưng các vị vua đã không chỗi dậy từ chốn lở tôi để chào đón ông "bằng những câu tục ngữ nhạo báng" như cách họ chỗi dậy để đón kẻ thống trị Babylon kiêu hãnh; bởi trong cuộc đời mình, ông rất đỗi khiêm nhường, là một sứ giả của hòa bình và là đầy tớ của Thiên Chúa.