Những cuốn sách mà chúng ta hay đọc lại nhất không hẳn là những tác phẩm ta ngưỡng mộ nhất; ta chọn và tìm lại chúng vì nhiều lý do khác nhau, giống như cách ta chọn và thăm hỏi những người bạn bằng xương bằng thịt. Một hoặc hai cuốn tiểu thuyết của Scott, các tác phẩm của Shakespeare, Molière, Montaigne, bộ The Egoist và Vicomte de Bragelonne tạo thành vòng tròn thân thiết nhất trong thế giới văn chương của tôi. Xếp ngay sau đó là một đoàn đông đảo những người quen quý mến; The Pilgrim’s Progress đứng ở hàng đầu, và The Bible in Spain cũng không ở đâu xa. Ngoài ra còn có một số cuốn nhìn tôi bằng ánh mắt trách cứ mỗi khi tôi lướt qua chúng trên kệ sách: những cuốn từng được tôi giở giấu nghiên cứu, những ngôi nhà từng thân thuộc như chính mái ấm của mình nhưng nay tôi đã ít khi ghé lại. Tôi đang ở trong mối quan hệ đượm buồn ấy (và ngượng ngùng khi phải thú nhận) với Wordsworth, Horace, Burns và Hazlitt. Cuối cùng là loại sách có những khoảnh khắc rực rỡ — bừng sáng, ca tụng, quyến rũ, rồi lại chìm dần vào sự tầm thường cho đến khi cơn hứng khởi tái phát. Đứng đầu trong số những người vừa mỉm cười vừa cau mày với tôi như thế, tôi phải kể tên Virgil và Herrick, những người mà nếu như họ luôn
“Giữ nguyên bản ngã thuở nào
Suốt năm trọn vẹn chẳng nao đổi dời,”
hẳn đã đứng chung trong hàng ngũ đầu tiên cùng sáu cái tên thân thiết văn chương thường trực của tôi. Với sáu người ấy, dù có vẻ lạc điệu, tôi vẫn gắn bó suốt bao năm qua và hy vọng sẽ giữ trọn lòng trung thành ấy cho đến ngày nhắm mắt xuôi tay. Tôi chưa bao giờ đọc trọn vẹn tác phẩm của Montaigne, nhưng tôi không thích để trôi qua một thời gian dài mà không đọc một phần nào đó về ông, và niềm vui thích của tôi trong những gì đọc được chưa bao giờ phai nhạt. Về phần Shakespeare, tôi đã đọc tất cả ngoại trừ Richard III, Henry VI, Titus Andronicus, và All’s Well that Ends Well; và đối với những tác phẩm này, sau khi đã cố gắng hết sức, giờ đây tôi biết rằng mình sẽ chẳng bao giờ đọc nổi — để bù đắp cho sự không chung thủy ấy, tôi có thể đọc phần còn lại mãi mãi không chán. Về Molière — chắc chắn là cái tên vĩ đại tiếp theo của thế giới Thiên Chúa giáo — tôi có thể kể một câu chuyện tương tự; nhưng trong một góc nhỏ của một bài tiểu luận nhỏ, những bậc vương giả này xuất hiện có phần lạc lõng, nên tôi xin phép bày tỏ lòng tôn kính rồi đi tiếp. Tôi đã đọc Guy Mannering, Rob Roy hay Redgauntlet bao nhiêu lần, tôi chịu không sao nhớ nổi, vì tôi đã bắt đầu đọc từ khi còn trẻ. Nhưng tôi đã đọc The Egoist bốn hoặc năm lần, và đọc Vicomte de Bragelonne năm hoặc sáu lần.
Một số người, dẫu chấp nhận những cuốn kia, có thể sẽ ngạc nhiên khi thấy tôi dành quá nhiều thời gian của cuộc đời ngắn ngủi này cho một tác phẩm ít tên tuổi như cuốn sau cùng. Và quả thực, chính tôi cũng ngạc nhiên; không phải vì sự tận tụy của bản thân, mà vì sự lạnh nhạt của thế giới. Sự quen biết của tôi với Vicomte bắt đầu, có phần quanh co, vào năm hồng ân 1863, khi tôi có cơ hội nghiên cứu một số chiếc đĩa tráng miệng có hình minh họa tại một khách sạn ở Nice. Cái tên d’Artagnan trong các chú thích đã được tôi chào đón như một người bạn cũ, bởi tôi từng bắt gặp nó vào năm trước trong một tác phẩm của cô Yonge. Lần đọc đầu tiên của tôi là trong một trong những ấn phẩm in lậu tràn lan từ Brussels vào thời điểm đó, với một loạt các tập sách nhỏ gọn và xinh xắn. Tôi hiểu rất ít về giá trị của cuốn sách; ký ức sâu đậm nhất của tôi là về vụ hành quyết d’Eyméric và Lyodot — một minh chứng kỳ lạ cho sự khờ khạo của một cậu thiếu niên, kẻ có thể thưởng thức cảnh hỗn chiến náo động tại Place de Grêve mà lại quên mất những chuyến ghé thăm của d’Artagnan tới chỗ hai nhà tài phiệt. Lần đọc tiếp theo của tôi diễn ra vào mùa đông, khi tôi sống một mình trên dãy Pentlands. Tôi thường trở về trong đêm tối sớm từ những chuyến tuần tra cùng người mục tử; một gương mặt thân thiện đón tôi ở cửa, một chú chó săn tận tụy chạy thật nhanh lên lầu lấy dép cho tôi; và tôi sẽ ngồi xuống cùng Vicomte trong một buổi tối dài đằng đẵng, lặng lẽ và cô độc bên ánh đèn cạnh lò sưởi. Thế mà tôi chẳng hiểu sao mình lại gọi đó là sự tĩnh lặng, khi nó được làm cho sống động bởi biết bao tiếng móng ngựa khua vang, biết bao tiếng súng hỏa mai rền rã, và bao nhiêu là cuộc trò chuyện xôn xao; hay sao lại gọi những buổi tối ấy là cô độc khi tôi thu nạp được biết bao nhiêu là bạn bè. Tôi đứng dậy khỏi trang sách, kéo tấm rèm cửa sổ ra, để nhìn tuyết trắng và những khóm ô-rô lấp lánh đan xen trong khu vườn xứ Scotland, cùng ánh trăng mùa đông làm bừng sáng những ngọn đồi trắng xóa. Từ đó, tôi lại quay về với thế giới đời sống đông đúc và ngập tràn ánh nắng ấy — nơi thật dễ dàng để quên đi chính mình, những bận tâm và cả xung quanh: một nơi nhộn nhịp như phố thị, rực rỡ như sân khấu, tấp nập những gương mặt đáng nhớ, và vang dội những lời thoại tuyệt diệu. Tôi mang theo mạch truyện sử thi ấy vào giấc ngủ, thức dậy với nó vẫn vẹn nguyên, hào hứng lao vào trang sách khi ăn điểm tâm, và phải chịu đựng một nỗi đau nhói khi phải gấp sách lại để quay về với công việc của chính mình; bởi vì chẳng có nơi nào trên thế giới này từng quyến rũ tôi như những trang sách ấy, và có lẽ ngay cả những người bạn ngoài đời thực của tôi cũng không hoàn toàn chân thực, hay thân thiết đến thế, như d’Artagnan.
Kể từ đó, tôi vẫn luôn lui tới cuốn sách yêu thích của mình với những khoảng thời gian ngắn ngủi; và giờ đây tôi vừa đứng lên sau lần đọc mới nhất (hãy gọi là lần thứ năm), cảm thấy yêu thích và ngưỡng mộ nó một cách sâu sắc hơn bao giờ hết. Có lẽ tôi mang trong mình cảm giác sở hữu, khi đã quá quen thuộc với sáu tập sách này. Có lẽ tôi nghĩ rằng d’Artagnan rất lấy làm thích thú khi tôi đọc về ông, rằng vua Louis Quatorze cảm thấy hài lòng, rằng Fouquet trao cho tôi một cái nhìn, và Aramis, dẫu biết rằng tôi không ưa gì ông ta, vẫn trình diễn trước tôi bằng tất cả vẻ duyên dáng tuyệt vời nhất, như thể đối với một vị khán giả quen thuộc lâu năm. Có lẽ, nếu không cẩn thận, tôi sẽ vướng phải cảnh ngộ giống như vua George IV từng gặp phải quanh trận chiến Waterloo, và rồi tôi có thể tưởng tượng Vicomte là một trong những tác phẩm đầu tay, và Chúa mới biết là hay nhất, do chính mình viết ra. Ít nhất, tôi xin tuyên bố mình là một người đứng về phe ủng hộ; và khi so sánh độ nổi tiếng của Vicomte với Monte Cristo, hay với người anh cả của nó là Trois Mousquetaires, tôi thú nhận mình vừa cảm thấy đau lòng vừa khó hiểu.
Đối với những ai đã làm quen với nhân vật chính mang tên mình qua những trang sách của Vingt Ans Après, cái tên ấy có lẽ sẽ là một sự cản trở. Người ta hoàn toàn có thể chần chừ lùi bước nếu nghĩ rằng mình sẽ phải theo chân, suốt sáu tập sách, một chàng hiệp sĩ đoan trang, lịch thiệp nhưng cũng vô cùng tẻ nhạt như Bragelonne. Nhưng nỗi sợ ấy thật vô ích. Có thể nói tôi đã trải qua những năm tháng đẹp nhất đời mình trong sáu tập sách này, thế mà sự quen biết của tôi với Raoul chưa bao giờ vượt qua một cái cúi chào; và khi nhân vật ấy, kẻ đã giả vờ sống lâu đến thế, cuối cùng cũng được cho phép giả vờ chết đi, tôi đôi khi lại nhớ đến câu nói trong một tập sách trước: “Enfin, dit Miss Stewart,” — và cô đang nhắc đến Bragelonne — “enfin il a fait quelquechose: c’est, ma foi! bien heureux.” Tôi bị gợi nhớ lại điều đó, như tôi đã nói; và ngay khoảnh khắc tiếp theo, khi Athos chết đi cái chết của chính mình, và d’Artagnan thân yêu của tôi bật khóc nức nở, tôi chỉ còn biết tự trách sự cợt nhả của bản thân.
Hoặc có lẽ La Vallière mới là nhân vật khiến người đọc Vingt Ans Après muốn lánh xa. Chà, ở điểm đó họ cũng có lý, dẫu không hoàn toàn đúng. Louise không phải là một nhân vật thành công. Tác giả của nàng đã không tiếc công sức; nàng là một nhân vật mang thiện ý, được xây dựng không đến nỗi tồi, đôi khi có những câu thoại vang lên rất thật; đôi khi, dẫu chỉ trong một hơi thở, nàng thậm chí có thể chiếm được sự đồng cảm của chúng ta. Nhưng tôi chưa bao giờ ganh tị với chiến thắng của nhà vua. Và thay vì thương hại Bragelonne vì thất bại của anh ta, tôi chẳng thể chúc anh ta điều gì tồi tệ hơn (không phải vì ác tâm, mà là do thiếu trí tưởng tượng) ngoài việc bị trói buộc với người phụ nữ đó. Madame lại làm tôi mê mẩn; tôi có thể tha thứ cho cô tiểu thư hoàng gia kiêu kỳ ấy những lầm lỗi nghiêm trọng nhất; tôi có thể rung động và mềm lòng cùng nhà vua trong dịp đáng nhớ ấy, khi ngài đến để quở trách rồi cuối cùng lại ở lại để tán tỉnh; và khi đến câu “Allons, aimez-moi donc,” chính trái tim tôi lại tan chảy trong lồng ngực de Guiche. Nhưng với Louise thì không. Độc giả hẳn không thể không nhận ra rằng những gì tác giả kể cho chúng ta về vẻ đẹp hay sự quyến rũ của các nhân vật do họ tạo ra đều trở thành vô nghĩa; rằng chúng ta lập tức nhận thức rõ hơn thế; rằng nữ chính vừa mở miệng là ngay lập tức, những lời văn hoa chuẩn bị sẵn rơi rụng quanh nàng như tấm áo của Lọ Lem, và nàng đứng trước mặt chúng ta, tự phơi bày nguyên hình là một ả nhà quê nghèo khổ, xấu xí, ốm yếu, hoặc có khi là một bà hàng chợ vạm vỡ. Các tác giả, ít nhất, đều biết rõ điều này; một nữ chính quá thường xuyên mắc vào cái thói quen “trở nên xấu xí”; và không có căn bệnh nào khó chữa hơn thế. Tôi nói là các tác giả; nhưng thực ra tôi đang liếc nhìn một tác giả cụ thể, người mà các tác phẩm của tôi rất quen thuộc dù tôi chẳng thể đọc nổi, và người đã trải qua bao đêm thức trắng vì mục đích này, ngồi bên những con rối đang đau ốm của mình và (như một nhà ảo thuật) vắt kiệt nghệ thuật để trả lại cho chúng tuổi thanh xuân và sắc đẹp. Vẫn có những người khác bay cao hơn những điều rủi ro ấy. Ai lại nghi ngờ vẻ kiều diễm của Rosalind? Bản thân khu rừng Arden cũng chẳng đáng yêu hơn thế. Ai từng hoài nghi sức hút trường tồn của Rose Jocelyn, Lucy Desborough hay Clara Middleton? Những người phụ nữ đẹp mang những cái tên đẹp, những người con gái của George Meredith. Elizabeth Bennet chỉ cần cất lời là tôi đã quỳ rạp dưới chân nàng. A! đó mới là những người tạo ra những người phụ nữ đáng khao khát. Họ sẽ chẳng bao giờ chịu ngã vào vũng bùn cùng Dumas và tội nghiệp La Vallière.
Nỗi an ủi duy nhất của tôi là ngoại trừ người đầu tiên, không một ai trong số họ có thể dám đưa tay giật lấy bộ ria mép của d’Artagnan.
Hoặc có lẽ, một lần nữa, một bộ phận độc giả lại vấp ngã ngay từ ngưỡng cửa. Trong một dinh thự mênh mông như thế, chắc chắn phải có những bậc thềm hậu và phòng bếp nơi chẳng ai muốn nán lại; nhưng thật không may là tiền sảnh lại quá tối tăm; và cho đến tận chương mười bảy, khi d’Artagnan lên đường đi tìm những người bạn của mình, tôi phải thú nhận rằng cuốn sách đọc khá nặng nề. Thế nhưng, từ đó trở đi, một bữa tiệc thị soạn biết bao được bày ra! Monk bị bắt cóc; d’Artagnan trở nên giàu có; cái chết của Mazarin; cuộc phiêu lưu thú vị mãi chẳng dứt ở Belle Isle, nơi Aramis qua mặt d’Artagnan, cùng với đoạn kết của nó (tập V, chương XXVIII), nơi d’Artagnan giành lại ưu thế về mặt đạo đức; những cuộc phiêu lưu tình ái tại Fontainebleau, với câu chuyện của St. Aignan về nữ thần rừng và rắc rối của de Guiche, de Wardes và Manicamp; Aramis được phong làm bề trên dòng Tên; Aramis trong ngục Bastille; cuộc trò chuyện ban đêm trong khu rừng Sénart; lại Belle Isle một lần nữa, cùng cái chết của Porthos; và cuối cùng, nhưng không kém phần quan trọng, việc thuần hóa con ngựa bất kham d’Artagnan dưới ngọn roi của vị vua trẻ. Cuốn tiểu thuyết nào khác có được sự đa dạng đậm chất sử thi và sự cao thượng trong các tình tiết đến thế? Thường thì, tùy bạn nghĩ, là bất khả thi; thường mang hơi hướng của truyện Nghìn lẻ một đêm; thế nhưng tất cả đều bắt nguồn từ bản chất con người. Bởi nếu xét cho cùng, cuốn tiểu thuyết nào mang đậm bản chất con người hơn thế? Không phải được nghiên cứu qua kính hiển vi, mà được nhìn nhận một cách bao quát, dưới ánh sáng ban ngày, bằng đôi mắt tự nhiên? Cuốn tiểu thuyết nào chứa đựng nhiều sự khôn ngoan, niềm vui tươi, sự dí dỏm, và tài nghệ văn chương siêu việt không bao giờ mỏi mệt đến thế? Những tâm hồn lương thiện, tôi đoán vậy, đôi khi hẳn phải đọc nó qua bản dịch tồi tệ đầy thô tục. Nhưng chẳng có văn phong nào không thể dịch được hơn thế; nhẹ nhàng như một chiếc bánh kem bông xốp, mạnh mẽ như lụa; dài dòng lê thê như một câu chuyện làng quê; sắc sảo như bản công văn của một vị tướng; mang đủ mọi lỗi lầm nhưng chưa bao giờ tẻ nhạt; chẳng có ưu điểm gì đặc biệt nhưng lại đúng đắn một cách vô song. Và một lần nữa, để chấm dứt những lời ca tụng, cuốn tiểu thuyết nào lại được truyền cảm hứng bởi một nền đạo đức trong sáng và lành mạnh hơn thế?
Đúng vậy; bất chấp cô Yonge — người đã đưa tôi đến với cái tên d’Artagnan chỉ để ngăn cản tôi tìm hiểu sâu hơn về con người ấy — tôi vẫn phải bổ sung thêm cả đạo đức học. Không có cuốn sách nào thực sự hay mà lại thiếu đi một nền tảng đạo đức tốt đẹp; nhưng thế giới này rất rộng lớn, và đạo đức cũng thế. Trong số hai người đã lướt qua bộ Nghìn lẻ một đêm của Sir Richard Burton, một người có thể cảm thấy khó chịu bởi những chi tiết dung tục; trong khi người kia, đối với những chi tiết ấy lại thấy bình thường, thậm chí là thú vị, thì nay lại bị sốc trước sự đểu cáng và tàn nhẫn của tất cả các nhân vật. Tương tự, giữa hai độc giả, một người có thể cảm thấy tổn thương bởi đạo đức trong một cuốn hồi ký tôn giáo, còn người kia lại bởi đạo đức trong Vicomte de Bragelonne. Và vấn đề ở chỗ không ai trong số họ buộc phải sai. Chúng ta sẽ luôn làm tổn thương lẫn nhau cả trong đời sống lẫn nghệ thuật; chúng ta không thể đưa ánh mặt trời vào trong những bức tranh của mình, cũng không thể đưa chân lý tuyệt đối (nếu thực sự có thứ đó) vào những cuốn sách của mình; sẽ là đủ nếu trong bức tranh phảng phất chút ánh sáng rực rỡ làm lóa mắt chúng ta từ thiên đường; sẽ là đủ nếu trong trang sách tỏa chiếu, dẫu là trên những chi tiết tồi tệ, một tinh thần hào hiệp. Tôi khó lòng có thể giới thiệu bộ Vicomte cho một độc giả đang tìm kiếm cái gọi là đạo đức thanh giáo. Tên lai to béo, kẻ ăn khỏe, làm việc nhiều, kiếm tiền lắm và tiêu xài hoang phí, con người của những trận cười sảng khoái và dí dỏm, con người với trái tim vĩ đại và than ôi! cả sự liêm chính đáng ngờ ấy, là một hình tượng vẫn chưa được khắc họa rõ ràng trước thế giới; hắn vẫn đang chờ đợi một bức chân dung trầm tĩnh nhưng đỗi dung dị; nhưng dù được phác họa bằng nghệ thuật nào và với sự bao dung ra sao, đó cũng sẽ không phải là chân dung của một kẻ câu nệ đạo đức. Dumas chắc chắn không nghĩ về bản thân mình, mà đang nghĩ về Planchet, khi ông đặt vào miệng người đầy tớ cũ của d’Artagnan lời bộc bạch tuyệt vời sau đây: “Thưa ngài, tôi là một trong những gã khờ tốt bụng được Chúa tạo ra để sống động trong một khoảng thời gian nhất định và để thấy mọi điều đồng hành cùng sự tồn tại của họ trên cõi đời này đều tốt đẹp.” Ông đang nghĩ, như tôi đã nói, về Planchet, người rất phù hợp với những lời đó; nhưng chúng cũng hoàn toàn phù hợp với người đã tạo ra Planchet; và có lẽ điều này đã chạm đến ông khi ông viết, bởi hãy quan sát điều tiếp theo xảy ra: “D’Artagnan bấy giờ ngồi xuống gần cửa sổ, và triết lý ấy của Planchet dường như rất vững vàng đối với ông, nên ông đã trầm ngâm suy nghĩ về nó.” Ở một con người thấy mọi thứ đều tốt đẹp, bạn khó có thể mong đợi sự nhiệt thành đối với những đức tính tiêu cực: chỉ có hành động mới mang lại sức hút đối với ông ta; sự kiêng khem, dù khôn ngoan đến đâu, dù nhân hậu đến đâu, trong mắt một vị giám khảo như thế luôn tỏ ra vô cùng hèn hạ và phần nào bất kính. Với Dumas cũng vậy. Sự trinh bạch không nằm gần trái tim ông; và cũng chẳng có, dù phải trả giá đắt cho chính mình, đức tính tiết kiệm vốn là tấm khiên giáp của người nghệ sĩ. Giờ đây, trong Vicomte, ông phải xoay sở rất nhiều với cuộc đối đầu giữa Fouquet và Colbert. Lẽ ra công lý lịch sử phải đứng hoàn toàn về phía Colbert, của sự liêm khiết quan liêu và năng lực tài chính. Và Dumas thừa biết điều đó: ít nhất ba lần ông thể hiện sự thấu hiểu ấy; một lần nó chỉ lướt qua ta và được đón nhận bằng tiếng cười chính của Fouquet trong cuộc tranh luận đùa cợt tại khu vườn Saint Mandé; một lần nó được Aramis nhắc đến trong khu rừng Sénart; và cuối cùng, nó được đặt ra trước mắt ta một cách rõ ràng qua một lời thoại đầy trang nghiêm của vị tể tướng đắc thắng Colbert. Nhưng ở Fouquet — kẻ hoang phí, kẻ yêu thích ẩm thực, sự dí dỏm và nghệ thuật, kẻ giải quyết công việc nhanh gọn, “con người của ồn ào, con người của hoan lạc, con người chỉ tồn tại vì những kẻ khác tồn tại” — Dumas đã nhìn thấy một phần hình bóng của mình và vì thế phác họa nhân vật ấy với nhiều sự dịu dàng hơn. Đối với tôi, thật thậm chí cảm động khi thấy ông khăng khăng bảo vệ danh dự của Fouquet; bạn có thể nghĩ rằng ông không nhận ra một danh dự tì vết là điều bất khả đối với những kẻ vung tay quá trán; nhưng đúng hơn, có lẽ dưới ánh sáng của cuộc đời chính mình, ông nhận ra điều đó quá rõ và càng bấu víu chặt hơn vào những gì còn sót lại. Danh dự có thể sống sót sau một vết thương; nó có thể tồn tại và phát triển mạnh mẽ dù thiếu đi một bộ phận. Con người có thể vực dậy sau nỗi nhục nhã; hắn xây dựng lại những nền móng mới trên đống đổ nát của cái cũ; và khi thanh gươm bị gãy, hắn vẫn sẽ chiến đấu anh dũng bằng chiếc dao găm. Mọi chuyện với Fouquet trong sách là như thế; và với Dumas trên chiến trường cuộc đời cũng vậy.
Bấu víu vào những gì còn sót lại của bất kỳ phẩm chất nào đã sứt mẻ là đức tính ở một con người; nhưng có lẽ việc ca ngợi nó thì khó lòng được gọi là đạo đức ở một nhà văn. Và chính ở những nơi khác, chính trong tính cách của d’Artagnan, chúng ta mới phải tìm kiếm tinh thần đạo đức ấy — một trong những ưu điểm lớn nhất của cuốn sách, tạo nên niềm vui cốt lõi khi đọc nó, và nâng tầm nó vượt lên trên những đối thủ nổi tiếng hơn. Athos, khi tuổi già ập đến, đã sa đà quá nhiều vào vai một nhà thuyết giáo, và là nhà thuyết giáo của một tín điều khô khan; nhưng d’Artagnan lại mài giũa để trở thành một con người dí dỏm, cộc cằn, tử tế và chính trực đến mức đánh gục trái tim người đọc bằng những cảm xúc mãnh liệt. Chẳng có chút gì văn vở sáo rỗng trong các đức tính của ông, chẳng có chút phong thái phòng khách nào trong sự lịch thiệp tự nhiên tuyệt đẹp ấy; ông luôn hành động sát lằn ranh nguy hiểm; ông không phải là một nhân viên từ thiện đi thăm các hộ gia đình — không phải Wesley hay Robespierre; lương tâm ông hoàn toàn trống rỗng trước mọi sự trau chuốt dù là vì thiện hay ác; nhưng toàn bộ con người ông vẫn ngân lên thanh âm chuẩn xác như một đồng tiền vàng nguyên chất. Những độc giả tiếp cận Vicomte không phải bằng con đường tắt, mà qua lối đi chính thống gồm năm tập của các tác phẩm Mousquetaires và Vingt Ans Après, hẳn sẽ không quên trò chơi khăm bất lịch sự và hoàn toàn vô lý của d’Artagnan nhắm vào Milady. Thật là một niềm vui lớn lao biết bao, một phần thưởng xứng đáng biết bao, và là một bài học thú vị biết bao khi được chứng kiến vị đại úy già hạ mình trước con trai của người mà ông từng giả mạo danh tính! Ở đây, và trong xuyên suốt tác phẩm, nếu tôi phải chọn những đức tính cho bản thân hay cho những người bạn của mình, hãy để tôi chọn những đức tính của d’Artagnan. Tôi không nói rằng không có nhân vật nào được khắc họa xuất sắc không kém trong các tác phẩm của Shakespeare; tôi chỉ khẳng định rằng không có nhân vật nào khiến tôi yêu thương trọn vẹn đến thế. Có rất nhiều đôi mắt tâm hồn dường như đang len lỏi rình mò hành động của chúng ta — đôi mắt của những người đã khuất và những kẻ vắng mặt, mà ta tưởng tượng như đang dõi theo ta trong những giờ phút riêng tư nhất, và là những kẻ ta sợ hãi cũng như e dè không dám làm tổn thương: những chứng nhân và quan tòa của chúng ta. Và giữa những đôi mắt ấy, dẫu bạn có cho rằng tôi trẻ con đi nữa, tôi vẫn phải kể đến d’Artagnan của mình — không phải d’Artagnan trong các hồi ký mà Thackeray từng giả vờ ưu ái — một sự ưu ái mà tôi xin phép được nói rằng ông đứng cô độc một mình; không phải d’Artagnan bằng xương bằng thịt, mà là nhân vật trên trang giấy mực; không phải của Tạo hóa, mà là của Dumas. Và đó chính là chiếc vương miện và chiến thắng đặc biệt của người nghệ sĩ — không chỉ chân thực đơn thuần, mà phải đáng yêu; không chỉ để thuyết phục, mà còn để mê hoặc.
Vẫn còn một điểm nữa trong Vicomte mà tôi thấy không gì sánh nổi. Tôi không thể nhớ ra bất kỳ tác phẩm tưởng tượng nào khác mà cái kết của cuộc đời lại được thể hiện với một sự tinh tế đến vậy. Hôm nọ có người hỏi tôi rằng Dumas làm tôi cười hay làm tôi khóc. Chà, trong lần đọc lại thứ năm này của bộ Vicomte, tôi đã cười một lần ở tình tiết vụn vặt về Coquelin de Volière, và có lẽ bản thân cũng hơi ngạc nhiên vì điều đó: để bù đắp lại, tôi mỉm cười suốt. Còn về những giọt nước mắt, tôi không chắc lắm. Nếu bạn chĩa súng vào cổ họng tôi, tôi đành phải thừa nhận rằng câu chuyện trôi đi trên những bước chân vô cùng phù phiếm — tiệm cận ranh giới của sự phi thực tế; và đối với những ai thích tiếng súng đại bác nổ vang trời và những cảm xúc lớn lao xuất hiện một cách chân thực rành rành, nó thậm chí có thể tỏ ra không thỏa đáng từ đầu đến cuối. Nhưng với tôi thì không; tôi không thể coi đó là một bữa ăn nghèo nàn, hay một cuốn sách tồi, nơi tôi được gặp gỡ những người mình yêu thương; và hơn hết, trong tập cuối này, tôi tìm thấy một vẻ đẹp tinh thần kỳ lạ. Nó phảng phảt một nỗi buồn dễ chịu và đầy tính khích lệ, luôn kiên cường, không hề bi lụy. Khung cảnh buổi chiều tà dần buông xuống trên cuộc đời đông đúc, ồn ào của câu chuyện dài này; những ngọn đèn vụt tắt, và các anh hùng lần lượt ra đi. Từng người một rời bước, và không một chút hối tiếc nào làm cay đắng thêm cuộc chia ly của họ; thế hệ trẻ kế vị chỗ của họ, vua Louis Quatorze ngày càng bành trướng uy quyền và tỏa sáng rực rỡ hơn, một thế hệ khác và một đất nước Pháp khác đang ló dạng ở chân trời; nhưng đối với chúng ta và những ông lão mà ta đã yêu mến suốt bao lâu nay, cái kết tất yếu đang đến gần và thật đáng hoan nghênh. Đọc tác phẩm này một cách thấu đáo chính là sự chuẩn bị trước cho những trải nghiệm của cuộc đời. A, ước gì khi những giờ phút bóng râm kéo dài ấy thực sự buông xuống với chúng ta bằng xương bằng thịt chứ không chỉ trong ẩn dụ, chúng ta có thể hy vọng đối mặt với chúng bằng một tâm hồn bình thản nhường ấy!
Nhưng trang giấy của tôi đã cạn; những cỗ đại bác vây hãm đang gầm thét nơi biên giới Hà Lan; và tôi phải nói lời chào tạm biệt lần thứ năm với người chiến hữu cũ đã ngã xuống trên chiến trường vinh quang. Tạm biệt — đúng hơn là hẹn gặp lại! Lần thứ sáu nữa thôi, d’Artagnan thân yêu nhất, chúng ta sẽ lại bắt cóc Monk và cùng nhau phi ngựa đến Belle Isle.