Trong số nhiều dòng sông tấu lên khúc nhạc trong ký ức tôi, tôi đã nhắc đến dòng nước đục ngầu của con suối Water of Leith. Thường xuyên biết bao, tôi ao ước được ngắm nhìn lại nó; và việc lựa chọn một góc nhìn đối với tôi thật dễ dàng. Nơi ấy phải là một ô cửa dẫn ra mặt nước được bao bọc bởi những tán cây rậm rạp. Dòng sông ở đó bị chặn lại để phục vụ cho cối xay bột nằm ngay phía dưới, khiến nó trở nên sâu thẳm và tối sẫm, với lớp cát thoải dần vào khoảng tối nâu sẫm lấp lánh ánh vàng; và nó vừa mới được tiếp thêm nguồn nước từ cối xay thuốc lá ngay phía trên, những dòng nước ấy cuồn cuộn chảy tràn vào, khuấy động vũng nước đến tận đáy đen ngòm của nó, làm đầy nó bằng những dòng xoáy lờ đờ, và khiến lớp bọt đông đặc của bao cối xay khác lững lờ trôi qua trôi lại trên mặt nước. Hoặc chí ít là thế vào thời tôi còn trẻ; bởi vì sự đổi thay, những người thợ xây, và những nhát kéo tỉa cành đã liên tay hoạt động; và nếu tôi có thể hy vọng tái hiện lại một trải nghiệm thân thương, thì điều đó phải đi kèm với vô vàn điều kiện bất khả thi. Tôi phải chọn, bên cạnh góc nhìn, một khoảnh khắc nhất định trong thời niên thiếu của mình, sao cho tỷ lệ có thể bị phóng đại lên, và những hàng cây ở bờ dốc đối diện dường như vươn lên tận trời cao, còn bãi cát bên ô cửa nước nơi tôi đang đứng thì thấp như dòng Styx. Và tôi cũng phải chọn cả mùa trong năm, để thung lũng có thể tràn ngập như một chiếc chén đầy ắp ánh nắng và tiếng chim ca;—cả năm tháng hồng ân ấy nữa, để khi tôi quay lưng rời khỏi bờ sông, tôi có thể tìm thấy ngôi nhà xứ cổ kính cùng những con người nơi đó vẫn nguyên vẹn như xưa.
Đó là một nơi vào thời điểm ấy chẳng giống bất kỳ nơi nào khác: khu vườn bị chia cắt thành từng khu vực bởi một hàng rào cây sồi dày đặc, và bị bao quát bởi nhà thờ cùng khoảng sân hiên của nghĩa trang, nơi những tấm bia mộ chi chít, và sau khi màn buông xuống, người ta có thể thấy những đốm lửa ma trơi nhảy múa, ít nhất là qua mắt trẻ thơ; những luống hoa sưởi mình trong ánh nắng ấm áp; những khóm nguyệt quế và cây thủy tùng lớn ở một góc khác tạo nên một vẻ râm mát đến nao lòng; mùi hương của nước bốc lên từ khắp bốn bề, hòa quyện với chút hương nồng của các nhà máy giấy; tiếng nước chảy ở muôn nơi, và tiếng động của những cối xay—tiếng bánh xe và đập nước hòa quyện thành bản nhạc tấu xen kẽ; loài chim trên mọi bụi cây và từ mọi góc khuất của những khu rừng rậm rạp phía trên cất cao tiếng hót cho đến khi bầu không khí như rung chuyển theo từng giai điệu; và ở giữa khung cảnh ấy, là ngôi nhà xứ. Nhìn từ thước đo vóc dáng trẻ thơ của mình, tôi thấy nó là một ngôi nhà lớn và rộng rãi. Sự thật là nó không lớn như tôi tưởng, cũng chẳng tiện nghi đến thế, và với vị trí tọa lạc của nó, thật khó mà cho rằng nó tốt cho sức khỏe. Thế nhưng, một gia đình đông đúc với những người con trai lực lưỡng và những cô con gái cao ráo đã được dung thân, nuôi dưỡng, và trưởng thành trong cái tổ gồm những căn phòng nhỏ bé ấy; đến nỗi mặt đất như được rắc đầy con cái của nhà xứ, những lá thư dán tem ngoại quốc trở nên quen thuộc với người đưa thư ở địa phương, và những bức tường của các căn phòng nhỏ bừng sáng với những điều kỳ diệu của phương Đông. Ngay cả kẻ đần độn nhất cũng có thể thấy đây là một ngôi nhà có bàn tay vươn tới nhiều xứ sở xa xôi: một ngôi nhà được yêu thương biết bao—hình ảnh của nó được lưu giữ trìu mến trong tâm trí của nhiều lữ khách.
Nơi đây từng sống một người tổ tiên của tôi, một người chăn dắt đàn người. Qua lăng kính phê bình chững chạc hơn khi ngẫm lại những quan sát thời thơ ấu, tôi hiểu ông là một người có bản tính vô cùng giản dị; điềm tĩnh, và căm ghét việc phô bày cảm xúc; bằng lòng đứng vững trên những lối mòn xưa cũ; một người yêu chuộng cuộc sống và những thói quen vô tư lọi cho đến tận cuối đời. Chúng tôi, những đứa trẻ, vô cùng kính trọng ông: một phần vì khuôn viên đẹp đẽ và mái tóc bạc phơ của ông, bởi chẳng ai quan tâm đến cái đẹp nhiều hơn trẻ em, và trên hết là cái đẹp ở người già; phần vì ánh hào quang trang nghiêm mà chúng tôi từng chiêm ngưỡng ông một tuần một lần trên bục giảng, nơi ông là tâm điểm chú ý của mọi ánh mắt. Thế nhưng, sự nghiêm khắc và khoảng cách của ông, mà giờ đây tôi nghĩ đó là hệ quả của tuổi già, dòng máu chảy chậm, và thói quen đã định hình, lại đè nặng lên chúng tôi bằng một nỗi sợ hãi mơ hồ. Khi không ra ngoài, ông thường ngồi một mình, viết sermon hoặc thư từ gửi cho đại gia đình tản mác khắp nơi trong một căn phòng tối và lạnh lẽo cùng một thư viện chứa toàn những cuốn sách khô khan—hoặc chí ít chúng mang lại cảm giác đó vào những ngày ấy, dù cho giờ đây tôi đang sở hữu vài cuốn trong số đó trên giá sách của chính mình và khá thích thú khi đọc chúng; và chính những giờ phút cô độc ấy lại càng tô điểm thêm vẻ u trầm cho ông trong trí tưởng tượng của chúng tôi. Dù vậy, căn phòng làm việc vẫn có một điểm sáng cứu rỗi là những bức tranh Ấn Độ rực rỡ màu sắc và rất đỗi thân thương với đôi mắt trẻ thơ. Tôi không thể diễn tả hết (vì giờ đây tôi đã không còn những xúc cảm mãnh liệt ấy nữa) sự thèm thuồng tột độ khi tôi ngắm nhìn chúng; và có lần, khi tôi được phái vào để đọc thuộc một bài thánh vịnh cho ông nội nghe, tôi đã bước vào, run rẩy vì sợ hãi nhưng đồng thời cũng bừng lên niềm hy vọng rằng, nếu tôi đọc thật tốt, ông có thể thưởng cho mình một bức tranh Ấn Độ.
“Chúa chẳng để chân ngươi trượt ngã,
Ngài giữ gìn giấc ngủ cho ngươi,”
bài thánh vịnh vang lên như thế: một sự kết hợp kỳ lạ của những từ ngữ khó phát âm, một khuôn mẫu đáng buồn khi đặt ra trước tuổi thơ của một kẻ sau này sẽ trở thành người làm thơ, và một bài kiểm tra thuộc lòng thực sự xứng đáng nhận phần thưởng. Và tôi hẳn phải cho rằng cụ già cũng nghĩ như vậy, đồng thời cảm thấy vô cùng xúc động hoặc thú vị trước màn thể hiện đó; bởi vì ông đã ôm tôi vào lòng với sự trìu mềm hiếm hoi chưa từng có, hôn tôi, và ban cho tôi một bài giảng nhỏ đầy ân cần vì bài thánh vịnh ấy; thế là, trong ngày hôm đó, chúng tôi đã đóng vai giáo sĩ và mục sư. Tôi vô cùng kinh ngạc trước sự đón tiếp đầy âu yếm ấy đến mức quên bé mất cả nỗi thất vọng của mình. Và quả thực, niềm hy vọng đó chỉ là một trong những điều mà tuổi thơ tự vẽ ra để giải khuây, chẳng hề mang một chút mưu cầu thực tế nào. Chẳng có gì bất hợp lý hơn việc ông nội tôi tự tay tước đi một trong những bức tranh ấy, món quà tình cảm và là vật kỷ niệm về những người con trai đang ở phương xa; chẳng có gì bất hợp lý hơn việc ông ban phát nó cho tôi. Ông chẳng hề có ý định chiều chuộng trẻ con, việc đó cứ để mặc cho người cô của tôi lo liệu; bản thân ông đã từng trải qua gian khó, từng khóc thét dưới roi vòn trong thế kỷ trước; và lề lối của ông đối với tuổi trẻ vẫn mang tính khắc kỷ như thế. Câu nói cuối cùng tôi nghe được từ đôi môi ông cũng mang âm hưởng khắc kỷ ấy. Ông đã đi bộ quá sức giữa cái buốt giá của cơn gió đông, và lúc ấy đã gần kề những ngày cuối đời. Ông ngồi bên lò sưởi ở phòng ăn, với mái tóc bạc, khuôn mặt tái nhợt và đôi mắt đỏ ngầu, một hình ảnh có phần đáng sợ; và cô tôi đã cho ông uống một liều thuốc cổ truyền hảo hạng của Scotland chúng tôi, loại bột của Tiến sĩ Gregory. Giờ thì phương thuốc ấy, với tư cách là tác phẩm của một người họ hàng gần gũi với chính Rob Roy, có thể mang một chút hương vị lãng mạn cho trí tưởng tượng; nhưng đối với vị giác thì nó lại vô cùng khó nuốt. Cụ già đã uống nó với một bộ mặt nhăn nhó; và sau khi xong xuôi, ông ngồi đó với vẻ giản dị hoàn toàn, ngây thơ như một đứa trẻ, đang nhấm nháp một viên kẹo “hôn đường lúa mạch.” Thế nhưng khi cô tôi, tay vẫn cầm chiếc hộp đựng kẹo mở nắp, định để tôi được chia sẻ chút ngọt ngào ấy, ông liền can thiệp ngay lập tức. Tôi đã không uống thuốc Gregory; vậy thì tôi cũng chẳng được ăn kẹo đường lúa mạch: ông quả quyết như thế với một chút bực dọc. Và ngay lúc đó, chiếc xe ngựa nhẹ trờ tới cửa bếp một cách đúng lúc—bởi lề lối của nhà chúng tôi vốn dĩ không hề kiểu cách vương giả như thế—tôi đã được đưa đi, rời khỏi sự hiện diện của ông nội lần cuối cùng.
Giờ đây, tôi thường tự hỏi bản thân rằng mình đã thừa hưởng những gì từ vị mục sư già này. Thử nghĩ mà xem, quả thực ông rất thích giảng đạo, và tôi cũng vậy, dù tôi chưa từng nghe ai quả quyết rằng cả hai chúng tôi đều thích nghe những bài giảng đó. Ông từng tìm kiếm sự chữa lành ở đảo Wight khi còn trẻ, còn tôi thì tìm kiếm nó ở cả hai bán cầu; nhưng trong khi ông tìm thấy và duy trì được nó, thì tôi vẫn đang trên hành trình kiếm tìm. Ông là một người cực kỳ yêu mến Shakespeare, người mà tôi từng nghe kể rằng ông đã đọc lớn với một gu thẩm mỹ tuyệt vời; chà, tôi cũng yêu mến Shakespeare của mình, và tin chắc rằng mình có thể đọc ông ấy thật hay, dẫu tôi phải thừa nhận chưa từng được ai khen điều đó. Ông từng làm đồ thêu, tự mình thiết kế các mẫu hoa văn; còn trong lĩnh vực đó, tôi chưa bao giờ làm được gì ngoài một miếng nhấc nồi bằng len vùng Berlin, và một chiếc bít tất đan lẻ loi, đen thui như ống khói trước khi tôi kịp hoàn thành nó. Ông thích rượu vang port, các loại hạt, và bia porter; tôi cũng vậy, nhưng chúng hợp với ông nội tôi hơn, điều mà tôi thấy như một sự vi phạm hợp đồng. Các ngón tay ông từng mọc những cục vôi hóa; và rồi, đúng thời điểm, rất có thể tôi cũng sẽ thừa hưởng chúng, nhưng thú thật tôi thích thừa hưởng phong thái cao quý của ông hơn. Dù cố gắng thế nào đi nữa, tôi chẳng thể gắn kết bản thân mình với vị tiến sĩ đáng kính ấy; thế nhưng trong suốt thời gian qua, không một chút hoài nghi, thậm chí ngay cả lúc tôi đang viết ra câu này, ông vẫn đang chuyển động trong dòng máu tôi, thầm thì những lời bên tai tôi, và ngồi vững chãi đầy hiệu quả ngay tại tâm điểm và cội nguồn sâu thẳm của con người tôi. Trong khu vườn của ông, khi tôi nô đùa ở đó, tôi đã học được tình yêu dành cho những cối xay—hay phải chăng tôi có một người tổ tiên là thợ xay?—và sự gắn bó thân thiện với chốn mồ mả, xem chúng như những điều gần gũi chẳng phải không có chất thơ của riêng mình—hay phải chăng tôi có một người tổ tiên là kẻ đào huyệt? Nhưng còn khu vườn nơi chính ông từng nô đùa thì sao?—bởi vì nơi đó cũng từng là khung cảnh nuôi dưỡng tuổi thơ tôi. Một phần con người tôi từng đùa nghịch ở đó vào thế kỷ thứ mười tám, từng chạy đua dưới hàng đại lộ xanh mát ở Pilrig; một phần con người tôi từng lê bước trên con đường Leith Walk, nơi hãy còn là một vùng quê yên ả, từng ngồi trên những chiếc ghế dài của trường High School, và có lẽ đã bị Tiến sĩ Adam quất roi. Ngôi nhà nơi tôi trải qua tuổi trẻ thậm chí còn chưa được hình thành trong suy nghĩ của ai; nhưng chúng tôi từng tổ chức những chuyến dã ngoại giữa những cánh đồng lúa mì nằm trên chính mảnh đất ấy, rồi ăn dâu tây trộn kem ở một khu vườn gần đó. Tất cả những điều này tôi đã quên sạch; chỉ có ông nội tôi là còn nhớ và từng nhắc lại cho tôi nghe. Tôi cũng quên mất cách chúng tôi lớn lên, thụ phong tu sĩ, đến giáo xứ Ayrshire đầu tiên, rồi đem lòng yêu và kết hôn với con gái của vị Tiến sĩ Smith trong thơ của Burns—“Smith bày ra những bài thuyết giáo lạnh lùng.” Tôi đã quên hết, nhưng tôi vẫn có mặt ở đó và từng tận tai nghe những câu chuyện kể trực tiếp về Burns.
Và còn có một điều kỳ lạ hơn tất cả những điều đó; bởi vì nguyên mẫu con người tí hon hay một phần con người của tôi từng lang thang khắp thế kỷ mười tám cùng Tiến sĩ Balfour thời trẻ tuổi, lại có dịp gặp gỡ những nguyên mẫu con người tí hon hoặc những phần con người khác, trong hình hài của những bậc tổ tiên khác của tôi. Họ thuộc tầng lớp thấp kém hơn và chắc chắn chúng tôi từng nhìn họ với ánh mắt kẻ cả, đúng như lẽ thường. Nhưng khi tôi cùng Tiến sĩ Balfour đến trường đại học, rất có thể tôi đã nhìn thấy người bán đèn và dầu đang tháo những tấm ván che cửa hàng của ông ta bên cạnh nhà thờ Tron;—chúng tôi có thể từng được một người thợ mộc nào đó ở một con hẻm nào mà tôi chẳng nhớ tên giữa thành phố khói bụi cổ kính đóng cho một chiếc chuồng thỏ hay một chiếc giá sách; hoặc, trong một chuyến du ngoạn ngày lễ nào đó, chúng tôi từng ghé mắt nhìn qua ô cửa sổ của một ngôi nhà tranh nằm giữa khu vườn hoa và thấy một người thợ dệt đang miệt mài thoi đưa. Và tất cả bọn họ đều là họ hàng của tôi ở phía bên kia; và qua ánh mắt của người bán đèn và người bán dầu ấy, một nửa người cha chưa chào đời của tôi, và một phần tư bản thân tôi, đã nhìn ngắm thế giới khi chúng tôi bước qua để đến trường đại học. Không một điều nào trong số ấy từng thoáng qua trong tâm trí của chàng sinh viên trẻ, khi cậu ta rảo bước thật nhanh lên những nhịp cầu với đôi chân đi tất gọn gàng, giữa thành phố của những chiếc mũ tam giác và thứ rượu Scotland hảo hạng vẫn còn nguyên chất. Sẽ chẳng có ý nghĩ nào lướt qua tâm trí cậu rằng sau này mình sẽ có một cô con gái; và người bán đèn cùng dầu kia, vào thời điểm đó đang bắt đầu trổ hoa thành một kỹ sư ngọn hải đăng qua một sự chuyển hóa chẳng mấy bất tự nhiên, lại có một người cháu trai; và rằng hai người bọn họ, khi thời cơ chín muồi, sẽ nên duyên vợ chồng; và một phần nào đó của chính chàng sinh viên ấy vẫn sẽ tiếp tục tồn tại thêm một hoặc hai năm nữa trong hình hài đứa con của họ.
Nhưng những cuộc phiêu lưu của tổ tiên chúng ta còn vượt xa cả giới hạn tính toán của trí tưởng tượng; và ưu điểm lớn nhất của những dòng họ lâu đời chính là chúng ta có thể lần theo dấu vết cuộc đời của những nguyên mẫu con người tí hon của mình để được nhắc nhở về đời sống trước khi chào đời của chính ta. Những năm tháng ý thức của chúng ta chỉ là một khoảnh khắc trong lịch sử của những nguyên tố kiến tạo nên con người chúng ta. Bạn có phải là một nhân viên ngân hàng, và bạn có đang sống ở Peckham không? Mọi thứ không phải lúc nào cũng thế. Và dẫu cho ngày nay tôi chỉ là một nhà văn, hoặc truyền thuyết đã sai sót hoặc tôi từng có mặt khi một bác sĩ phẫu thuật kiêm thợ cạo người Pháp cập cảng St. Andrews để chăm sóc sức khỏe và bộ râu cho Hồng y giáo chủ vĩ đại Beaton; tôi từng vung giáo nơi Vùng Tranh Sách và hô vang tiếng hò reo của gia tộc Elliot; tôi từng có mặt khi một thuyền trưởng chuyên tuyến Dundee buôn lậu những người ủng hộ nhà Stuart sang Pháp sau cuộc nổi dậy năm '15; tôi từng làm việc trong văn phòng của một thương gia Tây Ấn, có lẽ nằm ngay cạnh văn phòng của Bailie Nicol Jarvie, và quản lý công việc của một đồn điền ở St. Kitt’s; tôi từng ở bên người ông làm kỹ sư của mình (con rể của người bán đèn và dầu) khi ông chèo lái chiếc thuyền vòng lên phía bắc Scotland trong chuyến hải hành nổi tiếng mang lại cho chúng ta tác phẩm Tiểu thuyết gia và Chúa tể các đảo; tôi cũng từng ở bên ông tại bão táp trên đá Bell Rock, giữa màn sương mù dày đặc, khi con tàu Smeaton bị trôi dạt khỏi nơi neo đậu, và những người đàn ông Aberdeen, tay cầm cuốc, đã chiếm đoạt những chiếc thuyền duy nhất, buộc ông phải cúi xuống húp nước biển trước khi lưỡi mình có thể thốt ra những từ ngữ rõ ràng; và một lần nữa ở bên ông khi ngọn hải đăng trên đá Bell Rock gặp sự cố, và các công nhân của ông hoảng sợ bỏ chạy vào tòa tháp lúc ấy gần như đã hoàn thiện, còn ông vẫn điềm tĩnh ngồi đọc Kinh Thánh—hoặc làm như đang đọc—cho đến khi từng kẻ một lủi thủi quay trở lại với vẻ mặt ngượng ngùng trước mặt vị kỹ sư của họ. Vâng, những phần bên trong tôi đã từng nếm trải cuộc đời, từng đối mặt với những cuộc phiêu lưu, và đôi khi vượt qua chúng một cách xuất sắc. Và xa xôi hơn nữa trong quá khứ mờ mịt, những sợi chỉ dệt nên con người tôi có thể được trí tưởng tượng lần tìm vào tâm can của hàng ngàn hàng vạn thế hệ tổ tiên: những người Pict từng tụ họp chung quanh Macbeth cùng hệ thống kế vị cũ (và rõ ràng là ưu việt hơn hẳn) theo dòng mẫu hệ, những kẻ trốn chạy trước các đạo binh của Agricola, những người hành quân qua đầm lầy Pannonian, những kẻ chiêm tinh trên các cao nguyên Chaldæan; và xa nhất trong số đó, khuôn mặt nào đang ẩn hiện mà trí tưởng tượng có thể nhìn thấy qua những kẽ lá đan xen? Kẻ nào đang say ngủ trên ngọn cây xanh, kẻ nào đang nhấm nháp những hạt dẻ, đã khép lại phả hệ của tôi? Có lẽ hắn ta có tập tính sống trên cây. . . .
Và tôi chẳng biết điều nào kỳ lạ hơn: việc tôi mang theo trong mình một vài sợi tơ huyết thống của người ông làm mục sư; hay việc bên trong ông, khi ông ngồi trong căn phòng làm việc mát mẻ của mình, một quý ông nghiêm nghị, đáng kính, mãn nguyện, lại tồn tại một dòng máu nguyên thủy hoang dã không phải của riêng ông; những ký ức trên ngọn cây, tựa như những tấm phim chưa tráng, nằm ngủ quên trong tâm trí ông; những bản năng chốn ngọn cây thức tỉnh rồi lại bị đè nén xuống; và Kẻ-có-lẽ-sống-trên-cây (hầu như chẳng khác gì một con khỉ) đang nhảy múa và kêu chít chít trong bộ não của vị linh mục già.