Kỷ Niệm Và Chân Dung

Lượt đọc: 33 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 10
Trò Chuyện Và Những Người Trò Chuyện

❊ ❊ ❊

Thưa ngài, chúng ta đã có một cuộc trò chuyện tuyệt hay.—Johnson.

Chúng ta phải chịu trách nhiệm cho từng lời nói vô bổ, cũng như thế, chúng ta phải chịu trách nhiệm cho từng khoảng lặng vô ích.—Franklin.

Chẳng có hoài bão nào đẹp đẽ hơn việc tài hoa trong nghệ thuật trò chuyện; trở nên tao nhã, vui tươi, nhanh nhạy, rành mạch và được chào đón; có sẵn một sự kiện, một ý tưởng hay một minh họa phù hợp cho mọi chủ đề; và không chỉ làm vơi đi sự nặng nề của thời gian giữa những người tri kỷ, mà còn gánh vác phần của mình trong đại hội quốc tế vĩ đại luôn họp mặt đó, nơi những bất công của công chúng lần đầu được lên tiếng, những sai lầm của công chúng lần đầu được sửa chữa, và dòng chảy của dư luận ngày qua ngày được định hình tiến gần hơn một chút đến lẽ phải. Không có đạo luật nào được đưa ra trước Nghị viện mà lại chưa từng được chuẩn bị từ lâu bởi đại bồi thẩm đoàn của những người thích trò chuyện; không có cuốn sách nào được viết ra mà lại không được nhào nặn phần lớn nhờ sự trợ giúp của họ. Văn học ở nhiều thể loại thực chất không gì khác ngoài cái bóng của những cuộc trò chuyện hay; nhưng sự bắt chước ấy còn kém xa bản gốc về sức sống, sự tự do và hiệu quả. Cuộc trò chuyện nào cũng cần có hai người, cùng cho và nhận, so sánh kinh nghiệm và đúc kết kết luận. Trò chuyện vốn uyển chuyển, mang tính thử nghiệm, liên tục “tìm tòi và tiến bước”; trong khi những con chữ viết ra lại nằm cố định, thậm chí trở thành thần tượng đối với chính người viết, tạo nên những giáo điều cứng nhắc như gỗ, và bảo quản những con ruồi mang sai lầm hiển nhiên trong khối hổ phách của chân lý. Cuối cùng và trên hết, trong khi văn học, bị bịt miệng bởi những lớp vải thô kệch, chỉ có thể đề cập đến một phần nhỏ trong đời sống con người, thì trò chuyện lại tự do bay bổng và có thể gọi một củ khoai là củ khoai. Trò chuyện không mang sự miễn nhiễm lạnh lùng của bục giảng kinh. Nó không thể, ngay cả khi muốn, trở nên thuần túy mang tính thẩm mỹ hay thuần túy kinh điển như văn học. Một lời nói đùa chen vào, kẻ bịp bợm ra điều nghiêm túc liền tan biến trong tiếng cười, và lời ăn tiếng nói vượt thoát khỏi khuôn số thời đại để bước vào không gian rộng mở của tự nhiên, tươi vui và đem lại niềm vui, tựa như những đứa trẻ trốn học túa ra sân trường. Và chỉ trong trò chuyện, chúng ta mới có thể thấu hiểu thời đại của mình và chính bản thân ta. Tóm lại, nhiệm vụ đầu tiên của con người là nói năng; đó là công việc chính yếu của họ trên thế gian này; và trò chuyện, vốn là lời nói hòa hợp của từ hai người trở lên, chính là niềm vui dễ tiếp cận hơn cả. Nó chẳng tốn chút tiền bạc nào; nó đem lại lợi nhuận trọn vẹn; nó hoàn thiện nền giáo dục của chúng ta, xây dựng và nuôi dưỡng tình bạn của chúng ta, đồng thời có thể tận hưởng ở bất kỳ độ tuổi nào và trong hầu như bất kỳ trạng thái sức khỏe nào.

Gia vị của cuộc sống chính là sự đấu tranh; những mối quan hệ thân thiện nhất suy cho cùng vẫn là một dạng thi thố; và nếu chúng ta không muốn từ bỏ mọi điều có giá trị trong vận mệnh của mình, chúng ta phải liên tục đối mặt với người khác, đối diện trực tiếp, và vật lộn tranh giành phần thắng dù trong tình yêu hay thù hận. Vẫn bằng sức mạnh thể xác, hoặc uy quyền của nhân cách hay trí tuệ, chúng ta mới vươn tới được những niềm vui xứng đáng. Nam nữ tranh giành lẫn nhau trên võ đài tình ái, tựa như những kẻ thôi miên đối đầu; những người năng nổ và tháo vát phân định thắng thua qua các trò chơi vận động; còn những kẻ ít vận động lại ngồi vào bàn cờ tướng hoặc bàn chuyện trò. Mọi niềm vui trì trệ và ôn hòa đều, ở mức độ tương tự, mang tính cô độc và ích kỷ; và mọi mối liên kết lâu bền giữa con người với nhau đều được xây dựng trên hoặc được củng cố bởi một yếu tố cạnh tranh nào đó. Giờ đây, mối quan hệ ít bám rễ vào vật chất nhất chắc chắn là mối quan hệ phù du của tình bạn; và do đó, tôi cho rằng, những cuộc trò chuyện hay thường xuất hiện nhất giữa những người bạn. Trò chuyện quả thực vừa là bối cảnh vừa là công cụ của tình bạn. Chỉ trong trò chuyện, những người bạn mới có thể đọ sức mạnh, và tận hưởng sự khẳng định cá tính mang tính hòa hữu lẫn nhau — thứ vốn là thước đo của các mối quan hệ và là trò tiêu khiển của cuộc sống.

Một cuộc trò chuyện hay không phải muốn là có được. Tâm trạng trước hết phải hòa nhịp trong một khúc dạo đầu hay lời mở tấu; giờ giấc, bạn đồng hành và hoàn cảnh phải thật tương hợp; và rồi, vào một thời điểm thích hợp, chủ đề — con mồi của hai tâm trí đang hừng hực — mới bật tung lên như một chú nai vụt ra từ khu rừng. Không phải vì người trò chuyện mang trong mình niềm kiêu hãnh của thợ săn, dẫu anh ta sở hữu toàn bộ sự nhiệt thành ấy, thậm chí còn hơn thế nữa. Người nghệ sĩ thực thụ dõi theo dòng chảy của cuộc trò chuyện giống như một kẻ câu cá theo những khúc uanh lượn của con suối, không nấn ná ở những nơi anh ta không thể “cất vó”. Anh ta hoàn toàn phó mặc cho sự may rủi; và rồi anh ta được đền đáp bằng sự đổi thay liên tục, niềm vui liên tục, và những góc nhìn đổi thay về chân lý — thứ vốn là nền giáo dục tuyệt vời nhất. Chẳng có điều gì gọi là chủ đề đến mức chúng ta phải coi nó như một thần tượng, hay đeo bám nó vượt quá những thôi thúc của lòng khao khát. Thật ra, có rất ít chủ đề; và chừng nào chúng thực sự đáng để bàn luận, thì hơn một nửa trong số đó có thể quy về ba điều: rằng tôi là tôi, rằng bạn là bạn, và rằng ngoài kia còn có những người khác được ngầm hiểu là không hoàn toàn giống với bất kỳ ai trong chúng ta. Dù trò chuyện có lan man đi đâu, nó vẫn xoay quanh một nửa thời gian trên những quỹ đạo vĩnh cửu ấy. Khi chủ đề đã được thiết lập, mỗi người tự trổ tài trên chính bản thân mình như trên một nhạc cụ; tự khẳng định và biện minh cho chính mình; lục tung bộ óc để tìm kiếm dẫn chứng cùng quan điểm, rồi mang chúng ra bày biện tươi mới như những đồng tiền vừa đúc, khiến chính mình cũng ngạc nhiên và đối thủ phải trầm trồ. Mọi cuộc trò chuyện tự nhiên đều là một lễ hội của sự phô trương; và theo luật chơi, mỗi bên đều chấp nhận và thổi bùng sự vanity (kiêu hãnh) của người kia. Chính vì lý do đó mà chúng ta dám bộc bạch cởi mở đến thế, dám trở nên hùng biện đầy nhiệt huyết đến thế, và tự phóng đại trong mắt nhau lên một vóc dáng to lớn nhường nào. Bởi vì những kẻ trò chuyện, một khi đã khởi sự, bắt đầu vượt ra ngoài giới hạn của cái tôi bình thường, vươn cao đến tầm vóc của những tham vọng thầm kín, và tự tô vẽ bản thân thành những anh hùng, dũng cảm, đạo đức, tài hoa và khôn ngoan — những kẻ mà trong khoảnh khắc rực rỡ nhất, họ hằng khao khát trở thành. Cứ thế, họ dùng ngôn từ để dệt nên và tạm trú trong một cung điện của những niềm vui, vừa là đền thờ vừa là rạp hát, nơi họ tận hưởng trọn vẹn những phẩm giá của thế giới, và yến tiệc cùng các vị thần, ngập tràn trong vinh quang hoan hỉ. Và khi cuộc trò chuyện kết thúc, mỗi người bước đi trên con đường riêng, lòng vẫn còn phơi phới sự kiêu hãnh và ngưỡng mộ, vẫn vương vấn những làn mây hào quang; mỗi người tụt dần xuống từ đỉnh cao của cơn hoan lạc lý tưởng ấy, không phải trong chốc lát, mà qua sự suy giảm chậm rãi. Tôi nhớ có lần, trong giờ giải lao của một buổi biểu diễn buổi chiều, bước ra ánh nắng ngập tràn ở một góc vườn xanh tươi xinh đẹp thuộc một thành phố thơ mộng; và khi tôi ngồi hút thuốc, âm nhạc vẫn còn cuộn trào trong huyết quản, tôi dường như đang ngồi đó và “tiêu hóa” vở Người Hà Lan bay (vì đó chính là tác phẩm tôi vừa thưởng thức) với một cảm giác tuyệt vời về sự sống, hơi ấm, sự an khang và niềm kiêu hãnh; cùng lúc ấy, những âm thanh của thành phố — tiếng nói, tiếng chuông và tiếng bước chân hành quân — hòa quyện bên tai tôi như một dàn nhạc giao hưởng đồng điệu. Cũng theo cách đó, sự hưng phấn của một cuộc trò chuyện hay vẫn âm ỉ trong huyết quản một thời gian dài sau đó, trái tim vẫn còn thổn thức trong lồng ngực, bộ óc vẫn đang sục sôi, và mặt đất vật chất dường như đang chòng chành xoay quanh bạn với sắc màu của hoàng hôn.

Trò chuyện tự nhiên, giống như việc cày bừa, nên lật lên một tầng sâu rộng của cuộc sống hơn là đào những cái hầm đâm sâu vào các tầng địa chất. Những khối lượng kinh nghiệm, giai thoại, biến cố, những luồng ánh sáng chéo, trích dẫn, các dẫn chứng lịch sử, toàn bộ những mảnh vụn trôi dạt của hai tâm trí cứ dồn dập đổ vào vấn đề đang bàn từ mọi hướng của la bàn, và từ mọi cung bậc cao thấp của tâm trí — đó chính là chất liệu để củng cố cho cuộc trò chuyện, là nguồn thức ăn để những người trò chuyện lớn mạnh. Những luận bàn mang tính chất phù hợp với hoạt động này vẫn phải ngắn gọn và sắc sảo. Trò chuyện nên tiến triển bằng các dẫn chứng; bằng những điều xác đáng chứ không phải giải thích dài dòng. Nó cần bám sát những đường nét của nhân tính, gần gũi với những nỗi niềm và công việc của con người, ở cao độ nơi lịch sử, tiểu thuyết và kinh nghiệm giao thoa và soi chiếu lẫn nhau. Tôi là tôi, và Bạn là Bạn, với tất cả tấm lòng; nhưng hãy thử tưởng tượng những mệnh đề khô khan ấy thay đổi và bừng sáng nhường nào khi thay vì những con chữ vô tri, chính bản thân bạn và tôi đang ngồi sát cánh bên nhau, tâm hồn được trú ngụ trong thể xác sống động, và chính xiêm y cũng cất lên tiếng nói để minh chứng cho câu chuyện hiển hiện trên khuôn mặt. Không kém phần ngạc nhiên là sự thay đổi khi chúng ta thôi không bàn về những vấn đề chung chung — kẻ xấu, người tốt, kẻ hà tiện, và tất cả các nhân vật của Theophrastus — mà triệu hồi những con người bằng xương bằng thịt, qua giai thoại hay dẫn chứng, với đúng những thói quen và nét mặt đặc trưng của họ; hoặc dựa trên một vốn hiểu biết chung, tung hứng cho nhau những cái tên lừng lẫy, vẫn đang rực rỡ sắc màu của sự sống. Sự giao tiếp lúc này không còn qua từ ngữ nữa, mà qua việc viện dẫn trọn vẹn cả những tiểu sử, sử thi, hệ thống triết học, và các thời kỳ lịch sử một cách tổng thể. Điều được ngầm hiểu vượt trội hơn hẳn điều được thốt ra cả về số lượng lẫn chất lượng; những ý tưởng được hình tượng hóa và nhân cách hóa như thế, chuyền tay nhau tựa như tiền tệ; và những người nói năng có thể ngầm truyền đạt những tư tưởng tối nghĩa và phức tạp nhất một cách không tốn chút sức lực. Những người xa lạ nhưng có chung một nền tảng đọc rộng, vì lý do này, sẽ nhanh chóng đi đến sự giao tranh của những cuộc đàm đạo thực sự. Nếu họ biết Othello và Napoleon, Consuelo và Clarissa Harlowe, Vautrin và Steenie Steenson, họ có thể gác lại những điều chung chung để bắt đầu ngay vào việc nói chuyện bằng hình ảnh.

Hạnh kiểm và nghệ thuật là hai chủ đề xuất hiện thường xuyên nhất và bao hàm phạm vi sự việc rộng lớn nhất. Rất ít niềm vui chịu được sự bàn luận tự thân nó, ngoại trừ những niềm vui mang tính xã hội cao nhất hoặc căn cốt nhất của con người; và ngay cả những điều đó cũng chỉ có thể được bàn luận giữa những tín đồ cuồng nhiệt của chúng. Tính chuyên môn luôn được các chuyên gia chào đón, dù là trong thể thao, nghệ thuật hay luật pháp; tôi từng được lắng nghe những lời bàn luận tuyệt vời nhất về các vấn đề chuyên môn từ những con người hiếm hoi và hạnh phúc — những kẻ vừa am hiểu vừa yêu mến công việc của mình. Không một con người nào từng bàn về phong cảnh quá hai phút đồng hồ, điều đó khiến tôi nghi ngờ rằng chúng ta đang đề cập đến nó quá nhiều trong văn học. Thời tiết bị coi là đáy vực và là trò cười của các chủ đề trò chuyện. Thế nhưng thời tiết — yếu tố kịch tính trong phong cảnh — lại dễ sai khiến hơn rất nhiều trong ngôn ngữ, và mang tính con người hơn rất nhiều cả về ý nghĩa lẫn sức gợi cảm so với những nét cố định của cảnh quan. Thủy thủ, thung mục, và nói chung là những người dân vùng biển và miền núi, thường bàn luận rất hay về nó; và nó thường được khắc họa đầy kích thích trong văn học. Nhưng xu hướng của mọi cuộc trò chuyện sinh động đều kéo nó quay trở lại và lặp lại trong tiêu điểm chung của nhân loại. Trò chuyện là đứa con của đường phố và chợ bách hóa, nuôi dưỡng bằng chuyện tầm phào; và điểm đến cuối cùng của nó vẫn là một cuộc tranh luận về luân lý. Đó chính là hình thái anh hùng của chuyện tầm phào; anh hùng nhờ những hoài bão cao cả của nó; nhưng vẫn là chuyện tầm phào, bởi vì nó xoay quanh các cá nhân. Bạn không thể giữ chân bất kỳ ai lâu dài, hay tuyệt đối không thể giữ chân người Scotland, rời xa các cuộc thảo luận về đạo đức hoặc thần học. Đối với toàn thế giới, những điều này cũng giống như luật pháp đối với các luật sư; chúng là chuyên môn của tất cả mọi người; là lăng kính qua đó mọi người nhìn nhận cuộc sống, và là thứ phương ngữ để họ bày tỏ những phán đoán của mình. Tôi từng biết ba chàng trai trẻ ngày ngày cùng nhau đi dạo suốt khoảng hai tháng trời trong một khu rừng uy nghiêm và tươi đẹp giữa tiết trời mùa hè không một gợn mây; ngày qua ngày họ trò chuyện với sự hào hứng không hề suy giảm, thế nhưng trong suốt khoảng thời gian dài ấy, họ hầu như không bước ra ngoài hai chủ đề — thần học và tình yêu. Và có lẽ chẳng tòa án tình ái hay hội đồng giáo sĩ nào chịu thừa nhận tiền đề hay chào đón kết luận của họ.

Quả thực, các kết luận hiếm khi đạt được thông qua trò chuyện cũng giống như qua tư duy cá nhân vậy. Đó không phải là cái lợi. Cái lợi nằm ở sự vận động, và trên hết là ở trải nghiệm; bởi vì khi chúng ta suy luận rộng rãi về bất kỳ chủ đề nào, chúng ta đang nhìn lại trạng thái và lịch sử cuộc đời mình. Tuy nhiên, thỉnh thoảng, và đặc biệt, tôi nghĩ là khi bàn về nghệ thuật, trò chuyện trở nên có sức nặng, chinh phục như chiến tranh, mở rộng ranh giới tri thức như một cuộc thám hiểm. Một vấn đề nảy sinh; câu hỏi mang một vẻ ngoài đầy trắc ẩn, hóc búa nhưng cũng đầy hứa hẹn; những người trò chuyện bắt đầu cảm thấy những linh cảm sinh động về một kết luận đang đến gần; hướng về điều đó, họ tranh đấu với lòng nhiệt huyết ganh đua, mỗi người theo con đường riêng và cố gắng để được thốt lên trước tiên; rồi có kẻ nhảy vọt lên đỉnh cao của vấn đề ấy với một tiếng hô vang, và gần như ngay khoảnh khắc đó, người kia đã ở bên cạnh; để rồi kìa, họ đã đồng thuận. Rất có thể, tiến trình ấy chỉ là ảo ảnh, chẳng khác gì một thứ trò chơi đan dây được quấn vào rồi tháo ra từ những lời nói. Nhưng cảm giác về một sự khám phá chung thì vẫn đầy phấn khích và chóng mặt làm sao. Và trong cuộc đời của một người thích trò chuyện, những chiến thắng như thế, dẫu chỉ là tưởng tượng, lại không hề ít ỏi hay xa vời; chúng được đạt được một cách nhanh chóng và vui vẻ, trong giờ phút hoan hỉ; và theo bản chất của tiến trình ấy, chúng luôn được sẻ chia một cách vô cùng xứng đáng.

Có một thái độ nhất định, vừa mang tính chiến đấu vừa đầy cung kính, khao khát giao tranh nhưng lại vô cùng ác cảm với việc cãi vã, chính là dấu hiệu nhận biết ngay lập tức một con người sinh ra để trò chuyện. Đó không phải là tài hùng biện, không phải sự công tâm, không phải sự bướng bỉnh, mà là một sự pha trộn tỷ lệ của tất cả những điều ấy mà tôi vô cùng yêu thích khi được chạm trán trong những đối thủ thân thiện của mình. Họ không được phép là những giáo hoàng ôm giữ giáo lý, mà phải là những tay thợ săn đang lùng sục các yếu tố của chân lý. Họ cũng không được là những đứa trẻ cần được dạy dỗ, mà phải là những người bạn đồng hành cùng giảng dạy — những người mà tôi có thể đôi co và đồng thuận trên một nền tảng bình đẳng. Chúng ta phải đạt được một giải pháp nào đó, một bóng dáng của sự đồng thuận; bởi vì nếu không có điều đó, những cuộc trò chuyện hăng say sẽ trở thành một sự cực hình. Nhưng chúng ta không muốn đạt được nó một cách rẻ mạt, nhanh chóng, hay thiếu đi sự vật lộn và nỗ lực — nơi niềm vui thực sự ngự trị.

Người trò chuyện cừ khôi nhất đối với tôi là một người mà tôi sẽ gọi là Spring-Heel’d Jack. Tôi nói vậy, bởi vì tôi chưa từng quen biết ai lại pha trộn một cách đậm đặc đến thế các thành phần có thể có của một cuộc đàm đạo. Theo một câu tục ngữ Tây Ban Nha, người thứ tư cần thiết để trộn một đĩa salad chính là một kẻ điên: Jack chính là kẻ điên đó. Tôi không biết điều nào đáng chú ý hơn: sự minh mẫn đến điên rồ trong các kết luận của anh ta, sự hùng biện đầy hài hước trong ngôn từ của anh ta, hay khả năng hệ thống hóa của anh ta — thu gom toàn bộ cuộc sống vào tiêu điểm của chủ đề đang được bàn luận, trộn lẫn đĩa salad đàm thoại tựa như một vị thần say rượu. Anh ta lắt léo như loài rắn, thay đổi và lóe sáng như chiếc kính vạn hoa được lắc mạnh, dịch chuyển thể xác vào quan điểm của người khác, và cứ thế, trong chớp mắt cùng niềm say mê ngây ngất, anh ta lộn trái các vấn đề ra và ném chúng trống rỗng xuống đất trước mặt bạn, tựa như một nhà ảo thuật đắc thắng. Thói quen thông thường của tôi khi gặp một hành vi nào đó làm mình khó hiểu, là mang nó ra công kích trước mặt Jack với sự thô thiển, sự thiên vị và sự lặp lại đến mỏi mệt, cho đến khi cuối cùng điều đó phải thúc giục anh ta đứng lên bảo vệ nó. Ngay lập tức, anh ta hóa thân, khoác lên mình nhân vật được yêu cầu, và với thứ triết lý lơ lửng như kẻ mộng du, anh ta biện minh cho hành động đang được nhắc tới. Tôi không thể tưởng tượng được điều gì có thể sánh ngang với sức sống của những màn hóa thân ấy, quy mô ngôn từ kỳ lạ, bay từ Shakespeare đến Kant, và từ Kant đến Đại tá Dyngwell —

“Nhanh như cách một nhạc công vãi tung những âm thanh

Từ một nhạc cụ”

— những màn khái quát hóa đột ngột và càn quét, những chi tiết lạc đề ngớ ngẩn đến kỳ cục, sự dí dỏm, sự khôn ngoan, sự dại khờ, sự hài hước, sự hùng biện và cả sự sướt mướt tầm thường, mỗi thứ đều gây kinh ngạc theo cách riêng của chúng, thế nhưng tất cả lại cùng bừng sáng trong sự hỗn loạn đầy ngưỡng mộ của sự kết hợp ấy. Một người trò chuyện ở đẳng cấp khác, dẫu cùng chung trường phái, chính là Burly. Burly là một người có sự hiện diện vô cùng áp đảo; anh ta làm chủ một không gian lớn hơn, tạo ấn tượng về một khối lượng nhân cách đồ sộ hơn hầu hết mọi người. Người ta từng nói về anh ta rằng sự hiện diện của anh ta có thể được cảm nhận trong một căn phòng ngay cả khi bạn bước vào bị bịt mắt; và điều tương tự, tôi nghĩ, cũng từng được nói về những thể trạng cường tráng khác bị kết án phải chịu sự bất động thể xác lớn. Có cái gì đó ồn ào và mang hơi hướng cướp biển trong cách trò chuyện của Burly — điều khá phù hợp với ấn tượng này. Anh ta sẽ lớn tiếng át giọng bạn, anh ta sẽ vùi khuôn mặt vào hai bàn tay, anh ta sẽ trải qua những cơn phẫn nộ và dằn vặt tột cùng; và trong khi đó, thái độ tâm trí của anh ta thực chất lại vừa mang tính hòa giải vừa dễ tiếp nhận; và sau khi nhân vật Pistol đã bị vượt qua cả về độ “Pistol”, cùng tiếng vang vọng kéo dài hàng giờ đồng hồ, bạn bắt đầu nhận thấy một sự lắng dịu nhất định trong những dòng thác mùa xuân ấy, những điểm đồng thuận dần hé lộ, và bạn kết thúc trong cảnh tay trong tay, chìm đắm trong hơi ấm của sự ngưỡng mộ lẫn nhau. Tiếng la hét ấy chỉ cốt làm cho sự gắn kết cuối cùng của bạn trở nên bất ngờ và quý giá hơn bội phần. Xuyên suốt quá trình đó là sự chân thành tuyệt đối, sự thông minh tuyệt đối, khao khát được lắng nghe mặc dù không phải lúc nào cũng kiên nhẫn nghe hết, và một sự háo hức không chút giả tạo muốn nhượng bộ. Khi ở bên Burly, bạn không hề gặp phải những mối nguy hiểm vốn rình rập trong các cuộc tranh luận với Spring-Heel’d Jack — kẻ có thể vào bất kỳ khoảnh khắc nào trút khả năng hóa thân của hắn lên chính bạn, tạo ra cho bạn một quan điểm mà bạn chưa từng ôm ấp, rồi sau đó hung hăngoanh tạc bạn vì dám giữ quan điểm đó. Dù sao đi nữa, đây chính là hai người tôi yêu thích nhất, và cả hai đều là những kẻ trò chuyện lớn tiếng, dồi dào, không chịu nhường nhịn ai. Điều này ngầm chứng minh rằng chính bản thân tôi cũng nằm trong cùng một chủng loại; bởi vì nếu chúng ta thực sự yêu thích việc trò chuyện, chúng ta sẽ yêu thích một đối thủ sáng suốt, quyết liệt — kẻ sẽ giữ vững trận địa, từng bước một, theo cách thức rất giống chúng ta, bắt chúng ta phải trả giá đắt cho sự chú ý của hắn, và trao cho chúng ta trọn vẹn bụi bặm cùng sự nhọc nhằn của một trận chiến. Cả hai người này đều có thể bị đánh bật khỏi một vị trí, nhưng phải mất đến sáu giờ đồng hồ để làm điều đó; một cuộc phiêu lưu cao cả và gian khó, rất đáng để thử sức. Ở bên cả hai người, bạn có thể trải qua nhiều ngày trong một xứ sở thần tiên của tâm trí, với những con người, phong cảnh và cung cách mang dấu ấn riêng; sống một cuộc đời tách biệt, gian khổ, năng động và rực rỡ hơn bất kỳ sự tồn tại thực tế nào; để rồi khi cuộc trò chuyện kết thúc, bước ra ngoài như từ một rạp hát hay một giấc mơ, để nhận ra rằng ngọn gió đông vẫn đang thổi và những chiếc ống khói của thành phố cổ kính sần sùi vẫn vây quanh bạn. Jack sở hữu tâm trí tinh tế hơn hẳn, Burly lại có sự chân thật vượt trội; Jack đem đến cho chúng ta thứ thơ ca sinh động, Burly đem lại thứ văn xuôi lãng mạn của những chủ đề tương tự; người này lóe sáng vút cao như một vì sao băng tạo nên ánh sáng trong đêm tối; kẻ kia, với muôn vàn sắc thái đổi thay của ngọn lửa, cháy bùng ở cao độ mặt nước biển tựa như một vụ hỏa hoạn; nhưng cả hai đều có chung khiếu hài hước và hứng thú nghệ thuật, chung một ngọn lửa nhiệt tình không bao giờ tắt trong cuộc đua tìm kiếm, chung những cơn cuồng phong trò chuyện và những tiếng sấm sét của sự mâu thuẫn.

Cockshot [100] lại là một dạng thức hoàn toàn khác, nhưng vô cùng giải trí, và đã là nguồn lương thực thức uống nuôi sống tôi qua biết bao buổi tối dài đằng đẵng. Phong cách của anh ta khô khan, nhanh nhẹn và ngoan cố, sự lựa chọn từ ngữ cũng không có gì là hoa mỹ. Điểm đặc biệt ở anh ta là sự nhạy bén và tinh thần phi thường. Bạn không thể nêu ra bất kỳ điều gì mà anh ta không có sẵn một lý thuyết cho nó, hoặc sẽ lập tức dựng lên một lý thuyết ngay lúc đó, tiến hành đặt khung sườn và hạ thủy nó ngay trước mặt bạn. “Để xem nào,” anh ta sẽ nói. “Cho tôi một lát. Tôi phải có sẵn một lý thuyết cho chuyện đó chứ.” Thật khó lòng tưởng tượng được một cảnh tượng nào vui tươi hơn sự sung sức mà anh ta đặt vào công việc ấy. Anh ta bị ám ảnh bởi một nguồn năng lượng tựa ma quỷ, hàn gắn các yếu tố cho cuộc đời mình, và bẻ cong các ý tưởng, giống như một lực sĩ bẻ cong móng ngựa, với một nỗ lực hữu hình và đầy sinh động. Khi lý luận, anh ta có tầm vóc, có nghệ thuật; thứ mà tôi muốn gọi là niềm say mê tổng hợp; phảng phất hình ảnh của một Herbert Spencer nhưng lại biết nhìn nhận sự thú vị của vấn đề. Bạn không bị bắt buộc, và anh ta cũng vậy, phải đặt trọn đức tin vào những quan điểm mới coóng ấy. Nhưng một vài trong số đó hoàn chí đúng đắn, thậm chí bền vững suốt đời; và những ý tưởng tồi tệ nhất vẫn đóng vai trò như một cái đích để ném — giống như việc những kẻ rảnh rỗi sau các buổi dã ngoại thả một cái chai xuống ao rồi dành cả giờ đồng hồ giải trí trước khi nó chìm nghỉm. Dù chúng là gì đi nữa, những quan điểm nghiêm túc hay tâm trạng của khoảnh khắc, anh ta vẫn bảo vệ những canh bạc của mình bằng sự dí dỏm và tinh thần không mệt mỏi, tự mình ra đòn tàn nhẫn nhưng đón nhận những cú đấm trừng phạt như một đấng nam nhi. Anh ta biết và không bao giờ quên rằng con người ta trò chuyện, trước hết là vì mục đích được trò chuyện; hành xử trên võ đài, theo tiếng lóng cổ, giống như một kẻ “cuồng chiến” chính hiệu, và thực lòng tận hưởng một cú đánh trực diện đầy hiệu quả từ đối thủ. Cockshot chính là chất sủi bọt đã được đóng chai, là kẻ thù không đội trời chung với giấc ngủ. “Cockshot lúc ba giờ sáng,” một nạn nhân từng thốt lên. Lời nói của anh ta giống như loại champagne khô khốc nhất trong tất cả các loại champagne khô. Sự nhanh tay lẹ mắt và tốc độ không ai bì kịp chính là những phẩm chất giúp anh ta tồn tại. Mặt khác, Athelred lại mang đến cho bạn cảnh tượng về một bản tính chân thành và có phần chậm chạp đang tư duy thành tiếng. Anh ta là người kém linh hoạt nhất mà tôi từng biết trong việc tỏa sáng ở chốn đàm đạo. Đôi khi bạn có thể thấy anh ta vật lộn với một câu nói đùa cứng đầu trong suốt một hai phút liền, và có lẽ cuối cùng vẫn thất bại trong việc khuất phục nó. Và có điều gì đó vô cùng cuốn hút, thường là rất mang tính giáo dục, trong sự giản dị khi anh ta phơi bày cả tiến trình lẫn kết quả, cả guồng máy bên trong lẫn mặt đồng hồ hiển thị. Đi kèm với đó, anh ta cũng có những khoảnh khắc thăng hoa. Những từ ngữ phù hợp đến với anh ta tựa như do tình cờ, và khi xuất hiện từ tận cõi sâu thẳm, chúng mang đậm dấu ấn cá nhân hơn, mang đậm hơi thở của nhân tính cổ kính hảo hạng, dồi dào cặn bã và sự hài hước. Có những phát ngôn của anh ta mà trong đó anh ta đã tự khắc sâu vào tận thớ thịt của ngôn ngữ; bạn sẽ tưởng chừng như anh ta phải mặc những từ ngữ đó sát da thịt và ngủ cùng chúng. Thế nhưng, Athelred không được đánh giá cao nhất ở tư cách là một kẻ thốt ra những câu nói hay ho đơn lẻ, mà đúng hơn là một bác tiều phu lực lưỡng của tư duy. Tôi đã từng nắm một sợi dây mỏng không biết bao nhiêu lần, trong khi anh ta đang vung chiếc rìu bản rộng; và giữa chúng tôi, trên sự phân công không đồng đều ấy, bao nhiêu ngụy biện hào nhoáng đã ngã gục. Tôi từng biết anh ta chiến đấu với cùng một câu hỏi đêm này qua đêm khác trong suốt nhiều năm trời, giữ nó nằm trong phạm vi của cuộc trò chuyện, liên tục áp dụng và tái áp dụng nó vào cuộc sống với dụng ý nghiêm túc hoặc hài hước, và trong suốt khoảng thời gian đó, chưa từng vội vã, chưa từng chùn bước, cũng chưa từng chiếm đoạt bất kỳ lợi thế bất công nào từ các sự kiện. Jack vào một khoảnh khắc nhất định, khi xuất thần — tựa như bước ra từ chiếc kiềng ba chân — có thể tỏ ra rực rỡ công tâm hơn đối với những kẻ có quan điểm trái ngược với mình; nhưng ngặt nỗi khuynh hướng tư duy của anh ta lại mang hơi hướng vu khống; trong khi Athelred, dù chậm hơn trong việc ngụy tạo lời bào chữa, lại càng chậm hơn trong việc kết án, anh ta ngồi bên lề sự hỗn độn của thế giới, do dự nhưng vẫn mang tính phán quan, và vẫn kiên trung chiến đấu với những hoài nghi của chính mình.

Cả hai vị khách trò chuyện sau cùng đều bàn luận rất nhiều về các vấn đề hạnh kiểm và tôn giáo được nghiên cứu dưới “ánh sáng khô ráo” của văn xuôi. Một cách gián tiếp và như thể chống lại ý muốn của bản thân, những yếu tố tương tự cũng thỉnh thoảng xuất hiện trong những lời trò chuyện đầy trăn trở và đậm chất thơ của Opalstein. Vốn kiến thức phong phú và kỳ lạ của anh ta, sự đồng cảm trọn vẹn dẫu chưa sẵn sàng, cùng dòng chảy ngôn ngữ tinh tế, đầy đặn và mang tính phân biệt cao, đã trang bị cho anh ta để trở thành người trò chuyện xuất sắc nhất; có lẽ anh ta đúng là như vậy với một số người, nhưng không hẳn với tôi — tôi phải gọi anh ta là *proxime accessit* (kẻ về nhì sát nút). Anh ta ca tụng ca khúc về trái đất và nghệ thuật, hoa và ngọc ngà, rượu ngon và âm nhạc, theo một phong cách dưới ánh trăng, đầy tính khúc ca dạ khúc, tựa như gảy cây đàn ghi-ta nhẹ nhàng; ngay cả sự khôn ngoan cũng phát ra từ cửa miệng anh ta tựa như tiếng ca; quả thật, không ai có thể cất cao những nốt trầm bổng du dương hơn anh ta. Nhưng ngay cả khi anh ta cất tiếng hát ca khúc của những nàng tiên cá, anh ta vẫn lắng nghe tiếng gầm gừ của Nhân sư Sphinx. Những nốt nhạc Byronic lạc điệu chen vào dòng chảy của những tâm trạng mang âm hưởng Horatian. Sự vui tươi của anh ta luôn mang theo một bầu không khí bi kịch của thế giới làm phông nền thường trực; và anh ta yến tiệc tựa như Don Giovanni trước một dàn nhạc kép, một bên tấu lên khúc nhạc nhẹ nhàng cho điệu nhảy, một bên vang dội khúc nhạc Beethoven từ chốn xa xăm. Anh ta chưa thực sự hòa giải được với cuộc sống hay với chính bản thân mình; và cuộc chiến tức thời trong thể xác ấy đôi khi làm chia rẽ sự tập trung của con người anh ta. Anh ta không phải lúc nào cũng — có lẽ là không thường xuyên — dốc cạn lòng mình một cách thành thật trong đàm đạo. Anh ta mang vào cuộc trò chuyện những suy nghĩ khác ngoài những điều anh ta thốt ra; bạn có cảm nhận rõ ràng rằng anh ta vẫn để mắt đến một điều gì đó khác, rằng anh ta không rũ bỏ được thế giới, cũng không hoàn toàn quên đi bản thân mình. Từ đó nảy sinh những nỗi thất vọng đôi khi; thậm chí là cả sự bất công thỉnh thoảng dành cho những người bạn đồng hành của anh ta — những kẻ nhận ra rằng có ngày mình dốc ra quá nhiều, và có ngày, khi họ tỏ ra cảnh giác sai lúc, thì lại dốc ra quá ít. Purcel lại thuộc về một tầng lớp hoàn toàn khác với bất kỳ ai tôi từng đề cập. Anh ta không phải là một tay tranh luận, mà xuất hiện trong đàm đạo, tùy theo hoàn cảnh phát sinh, dưới hai nhân dạng rõ rệt: một nhân dạng khiến tôi vừa ngưỡng mộ vừa sợ hãi, và nhân dạng kia khiến tôi yêu mến. Ở nhân dạng thứ nhất, anh ta cực kỳ lịch thiệp và có phần kiệm lời, ngự trị trên một đỉnh đồi cao vời vợi mang phong cách cung đình, và từ vị thế thuận lợi ấy thả xuống cho bạn những lời nhận xét tựa như những ân huệ. Anh ta dường như không tham gia vào những cuộc tranh chấp trần thế của chúng ta; anh ta không mang theo bất kỳ dấu hiệu quan tâm nào; để rồi đột ngột rơi xuống một viên pha lê sự dí dỏm, được mài giũa sắc sảo đến mức những kẻ đần độn không nhận thức được, nhưng lại chính xác đến mức những kẻ nhạy cảm phải nín lặng. Cuộc trò chuyện đích thực phải có nhiều da thịt và máu huyết hơn, phải lớn tiếng hơn, phù phiếm hơn và bộc lộ con người rõ rệt hơn; người trò chuyện đích thực không nên nắm giữ một lợi thế vững chắc quá mức so với kẻ mà anh ta đang trò chuyện cùng; và đó là một lý do trong số vô vàn lý do khiến tôi ưu ái Purcel ở nhân dạng thứ hai hơn — khi anh ta buông lỏng bản thân vào một mạch chuyện tầm phào duyên dáng, ngân vang tựa như chiếc ấm nước bên lò sưởi. Trong những tâm trạng ấy, anh ta mang một vẻ bình dị tao nhã vang vọng âm hưởng của thời kỳ Nữ hoàng Anne đích thực. Tôi biết một người khác, vào những khoảnh khắc của anh ta, đạt đến sự xấc láo của một vở kịch thời kỳ Khôi phục, ăn nói đúng như những gì Congreve từng viết, tôi xin cam đoan là vậy; nhưng đó là một sự ngẫu hứng của tự nhiên, và hầu như không nằm dưới đề mục này, bởi vì than ôi, chẳng có ai để đối đáp lại anh ta cả!

Một nhận xét cuối cùng xuất hiện: Đặc điểm của cuộc trò chuyện đích thực là những câu nói ấy khó có thể được trích dẫn với hiệu quả trọn vẹn ngoài vòng tròn của những người bạn chung. Để đạt được sức nặng thích hợp, chúng phải xuất hiện trong một cuốn tiểu sử, đi kèm với chân dung của người nói. Trò chuyện hay mang tính kịch; nó giống như một màn diễn xuất ứng khẩu nơi mỗi người phải thể hiện bản thân ở mức độ lợi thế lớn nhất; và đó là loại trò chuyện tuyệt vời nhất nơi mỗi người nói đều bộc lộ bản thân một cách trọn vẹn và thành thật nhất, và nơi, nếu bạn hoán đổi các lời thoại từ người này sang người khác, sự tổn thất về ý nghĩa và độ minh bạch sẽ là lớn nhất. Chính vì lý do này mà trò chuyện phụ thuộc hoàn toàn vào những người bạn đồng hành của chúng ta. Chúng ta rất muốn giới thiệu Falstaff và Mercutio, hay Falstaff và Sir Toby; nhưng Falstaff trò chuyện với Cordelia nghe thậm chí còn có vẻ đau đớn. Hầu hết chúng ta, nhờ bản chất biến hóa khôn lường của con người, đều có thể trò chuyện ở mức độ nào đó với tất cả mọi người; nhưng cuộc trò chuyện thực sự — thứ khơi dậy tất cả những phần tốt đẹp còn đang ngủ quên trong chúng ta — chỉ đến với những người anh em kỳ lạ của tâm hồn ta, được xây dựng sâu sắc tựa tình yêu trong cấu trúc bản thể của chúng ta, và là một thứ để thưởng thức bằng toàn bộ năng lượng trong khi chúng ta còn có được nó, và để mãi mãi biết ơn vì điều đó.

Cố Fleeming Jenkin.

❀ ❀ ❀

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.