Kỷ Niệm Và Chân Dung

Lượt đọc: 33 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 15
Bàn Luận Về Truyện Lãng Mạn

❊ ❊ ❊

Trong bất kỳ thể loại nào xứng đáng được gọi là đọc sách, quá trình ấy tự thân nó phải mang tính cuốn hút và đắm say; chúng ta nên ngấu nghiến một cuốn sách, bị cuốn đi hoàn toàn khỏi thực tại, để rồi khi gấp lại, tâm trí ngập tràn một vũ trụ hình ảnh chuyển động khôn nguôi như kính vạn hoa, đến mức chẳng thể tài nào ngủ nổi hay suy nghĩ mạch lạc. Nếu cuốn sách ấy uyên bác và giàu sức gợi, những con từ sẽ vang vọng bên tai ta tựa tiếng sóng vỗ bờ, còn cốt truyện, nếu đó là một câu chuyện, sẽ tái hiện trước mắt qua hàng ngàn bức tranh rực rỡ sắc màu. Chính vì niềm khoái cảm sau cùng này mà trong quãng thời gian tuổi thơ tươi sáng nhưng đầy ắp muộn phiền, chúng ta đã ngấu nghiến từng trang sách và yêu những quyển sách ấy biết bao. Hùng biện và tư tưởng, tính cách và đối thoại, tất cả chỉ là những chướng ngại vật cần gạt phắt sang một bên khi chúng ta hăng hái bới tìm một loại sự kiện nhất định, chẳng khác nào chú lợn đánh hơi tìm nấm cục. Phần tôi, tôi thích một câu chuyện mở đầu tại một quán trọ cổ ven đường, nơi “vào khoảng cuối năm 17--,” vài quý ông đội mũ ba sừng đang chơi trò ném bóng gỗ. Một người bạn của tôi lại chuộng vùng bờ biển Malabar trong một trận cuồng phong, với con tàu đang chật vật chống chọi gió ngược và một gã mặt mày hầm hố to lớn như lực sĩ đang sải bước dọc bờ cát; gã đó, chắc chắn rồi, là một tên cướp biển. Khung cảnh ấy vượt xa tầm với của trí tưởng tượng quanh quẩn ở nhà mà tôi vẫn yêu thích, và được thiết kế cho một bức tranh hoành tráng hơn hẳn những câu chuyện mà tôi mến mộ. Hãy cho tôi một tên cướp đường, thế là tôi mãn nguyện; một kẻ theo phò dòng Stuart cũng tạm ổn, nhưng cướp đường mới là món ăn khoái khẩu của tôi. Tôi vẫn còn nghe văng vẳng tiếng vó ngựa rộn ràng dọc con đường nhỏ ngập ánh trăng; đêm tối và bình minh trong tâm trí tôi vẫn gắn liền với chiến tích của John Rann hay Jerry Abershaw; và những từ ngữ như “xe ngựa bưu điện,” “con đường lớn phía Bắc,” “gã giữ ngựa,” hay “con ngựa cọc cạch” vẫn vang lên trong tai tôi như những vần thơ. Ít nhất thì tất cả chúng ta, mỗi người với một sở thích riêng biệt, đều đọc truyện từ thời thơ ấu, không vì sự hùng biện, tính cách hay tư tưởng, mà vì một phẩm chất nào đó của những biến cố trần trụi. Phẩm chất ấy không đơn thuần là cảnh đổ máu hay sự kỳ lạ. Dù những yếu tố đó đều có chỗ đứng riêng, nhưng sức hút khiến chúng ta say mê đọc lại phụ thuộc vào một điều hoàn toàn khác. Các bậc bề trên của tôi thường đọc tiểu thuyết thành tiếng; và tôi vẫn nhớ rõ bốn đoạn văn khác nhau mà tôi từng nghe khi chưa đầy mười tuổi, với cùng một niềm khoái cảm sâu sắc và bền bỉ. Mở đầu tuyệt diệu của cuốn What will he Do with It chính là một trong số đó, thứ mà tận lâu sau này tôi mới khám phá ra; chẳng trách sao ngày ấy tôi lại thích thú đến thế. Ba đoạn còn lại đến nay vẫn chưa được nhận diện. Một đoạn hơi mơ hồ; kể về một ngôi nhà cao và tối tăm vào lúc đêm hôm, nơi những con người đang dò dẫm trên cầu thang nhờ ánh đèn lọt ra từ cánh cửa mở hé của một căn phòng bệnh. Trong đoạn thứ hai, một chàng trai si tình rời khỏi buổi dạ vũ, bước đi trong công viên đẫm sương đêm và se lạnh, từ nơi đó anh có thể ngắm nhìn những khung cửa sổ sáng đèn cùng bóng dáng các vũ công đang chuyển động. Đó có lẽ là ấn tượng đượm buồn sâu sắc nhất mà tôi từng tiếp nhận, bởi trẻ con vốn dĩ có chút lãnh đạm trước nỗi sầu cảm. Trong đoạn cuối, một nhà thơ, sau khi trải qua trận cãi vã bi kịch với người vợ, đã bước ra bãi biển trong một đêm bão tố và chứng kiến những cảnh tượng kinh hoàng của một vụ đắm tàu. Khác biệt là thế, nhưng tất cả những tác phẩm được yêu thích từ thuở ban sơ ấy đều chung một âm hưởng—tất cả đều mang chút hơi thở lãng mạn.

Kịch là thơ ca của hành động, còn truyện lãng mạn là thơ ca của hoàn cảnh. Niềm vui mà chúng ta cảm nhận trong cuộc sống có hai loại—chủ động và thụ động. Lúc thì ý thức được khả năng kiểm soát lớn lao đối với vận mệnh bản thân; khi lại bị hoàn cảnh cuốn bốc lên, tựa như ngọn sóng bạc đầu, rồi xô đẩy ta trôi về tương lai theo cách chẳng thể ngờ. Lúc thì ta hoan hỉ vì hành vi của mình, khi lại chỉ thấy vui vẻ nhờ ngoại cảnh bao quanh. Thật khó để nói dạng thỏa mãn nào trong số này có sức nặng hơn, nhưng có lẽ dạng thứ hai mang tính bền bỉ hơn hẳn. Người ta bảo hành động chiếm ba phần tư cuộc đời; nhưng tôi nghĩ họ đã đánh giá quá cao. Có vô vàn điều trong cả đời sống lẫn văn chương không hề vô đạo đức, mà đơn giản là nằm ngoài luân lý; chúng hoặc chẳng màng gì đến ý chí con người, hoặc đối xử với ý chí ấy trong những mối quan hệ rạch ròi và lành mạnh; nơi mà sự chú ý không xoay quanh việc một con người chọn làm gì, mà là cách anh ta xoay xở để hoàn thành nó; không xoay quanh những phút lầm lỡ đầy say đắm hay sự do dự của lương tâm, mà là những thử thách của thể xác và trí tuệ thực tế trong các cuộc phiêu lưu giữa trời mây khoáng đạt, trong tiếng súng gươm va chạm hay nghệ thuật ngoại giao của cuộc đời. Với những chất liệu như thế, người ta không thể dựng lên một vở kịch, bởi sân khấu chính kịch tồn tại hoàn toàn dựa trên nền tảng luân lý, và là minh chứng sống cho sự lan tỏa của lương tâm con người. Dù vậy, người ta vẫn có thể kiến tạo trên nền tảng ấy những vần thơ hoan ca nhất, cùng những câu chuyện náo nhiệt, đẹp đẽ và tràn đầy sức sống nhất.

Điều này trong cuộc sống dẫn dắt đến điều khác; giữa các sự kiện và không gian luôn tồn tại sự tương hợp kỳ lạ. Cảnh tượng một chòi nghỉ mát xinh xắn tự khắc gợi trong đầu ta ý muốn ngồi vào đó. Nơi này gợi nhắc công việc, chốn kia khơi gợi sự lười biếng, còn nơi thứ ba lại thì thầm về chuyện thức dậy sớm và những buổi dạo bước dài trong sương sớm. Tác động của màn đêm, của dòng nước chảy, của những đô thị rực rỡ ánh đèn, của thời khắc rạng đông, của những con tàu, hay của đại dương bao la, đánh thức trong tâm trí một binh đoàn những khát vọng và niềm vui không tên. Ta có cảm giác như một điều gì đó sắp xảy ra; dẫu chẳng rõ là việc gì, nhưng ta vẫn bước đi để kiếm tìm nó. Và biết bao giờ phút hạnh phúc nhất của cuộc đời cứ thế trôi qua trong sự chờ đợi vô vọng ấy đối với linh hồn của không gian và khoảnh khắc. Chính vì thế mà những dải rừng thông non cùng cácỏm đá thấp vươn ra vùng biển sâu luôn khiến tôi vừa đày ải vừa ngây ngất khôn tả. Hẳn là đã từng có điều gì đó xảy ra tại những chốn như thế, có lẽ từ muôn đời trước, đối với những người thuộc giống nòi tôi; và khi còn là một đứa trẻ, tôi đã hoài công cố gắng phát minh ra những trò chơi phù hợp cho chúng, cũng như giờ đây tôi vẫn hoài công tìm cách gán cho chúng một cốt truyện thích hợp. Có những nơi chốn cất lên tiếng nói rõ mồn một. Vài khu vườn ẩm mốc nào đó cứ gào thét đòi một vụ án mạng; vài ngôi nhà cổ kính đòi hỏi phải có ma ám; vài vùng bờ biển sinh ra chỉ để dành cho những vụ đắm tàu. Lại có những chốn dường như đang lặng lẽ chờ đợi định mệnh của mình, vừa gợi mở vừa kín bưng, mang đầy vẻ “thâm trầm mờ ám.” Quán trọ tại Burford Bridge, với những giàn cây leo, khu vườn xanh mát và dòng sông lững lờ trôi xoáy tròn—dù đã nổi tiếng từ lâu là chốn Keats từng viết vài vần thơ trong tác phẩm Endymion và là nơi Nelson từ giã bóng hồng Emma của mình—đến nay dường như vẫn đang ngóng chờ sự giáng lâm của một truyền thuyết tương xứng. Sau những bức tường phủ đầy thường xuân ấy, đằng sau những khung cửa chớp xanh cổ kính ấy, một biến cố u uẩn nào đó vẫn đang âm ỉ cháy, chờ đợi thời cơ của mình. Quán trọ cổ Hawes Inn tại Queen’s Ferry cũng gợi lên trong tâm trí tôi nỗi niềm tương tự. Nó sừng sững ở đó, tách biệt khỏi thị trấn, bên cạnh cầu cảng, mang một khí hậu riêng biệt, nửa chìm trong đất liền, nửa hướng ra biển khơi—phía trước là eo biển sủi bọt theo thủy triều cùng chiến hạm canh gác đang lắc lư theo mỏ neo; phía sau là khu vườn cổ kính rợp bóng cây. Người Mỹ đã tìm đến đây vì nhớ đến Lovel và Oldbuck, những người từng dùng bữa ở đó vào phần đầu của cuốn The Antiquary. Nhưng bạn chẳng cần phải bảo tôi đâu—mọi chuyện không chỉ có thế; ở đó vẫn còn ẩn giấu một câu chuyện nào đó, chưa từng được ghi lại hoặc chưa trọn vẹn, thứ phải diễn tả trọn vẹn ý nghĩa của quán trọ ấy. Mọi tên gọi và gương mặt đều là thế; những biến cố tự thân tuy phù phiếm và chẳng đi đến đâu, nhưng lại tựa như khúc dạo đầu của một mối tình lãng mạn kỳ lạ nào đó mà tác giả vì quá đỗi hững hờ đã bỏ ngỏ chẳng thèm kể tiếp. Biết bao nhiêu chuyện tình lãng mạn như thế đã chết yểu ngay từ khi vừa chớm nở; biết bao người đã bước đến bên ta với ánh mắt đầy ngụ ý, để rồi chìm ngay vào quên lãng như những kẻ sơ giao nhạt nhòa; biết bao chốn ta từng bước tới với những linh cảm rõ rệt rằng—“nơi đây định mệnh đang chờ ta”—để rồi rốt cuộc ta chỉ ghé ăn một bữa rồi lại lướt qua! Tôi từng sống ở cả Hawes lẫn Burford trong trạng thái chộn rộn không nguôi, tưởng chừng như luôn bám sát gót một cuộc phiêu lưu nào đó có thể tô điểm cho vùng đất ấy; thế nhưng dẫu cảm xúc ấy đã ru tôi vào giấc ngủ ban đêm và đánh thức tôi vào buổi sáng trong một vòng tròn không dứt của niềm vui và sự hồi hộp, chẳng có gì xảy ra với tôi ở cả hai nơi đó là đáng bàn. Con người hay thời khắc ấy vẫn chưa tới; nhưng tôi tin rằng sẽ có một ngày, một chiếc thuyền rời bến Queen’s Ferry, chở theo một món quà quý giá, và vào một đêm giá lạnh nào đó, một kỵ sĩ trên chặng đường tang tóc sẽ gõ mạnh chiếc roi da lên khung cửa chớp xanh của quán trọ ở Burford.

Giờ đây, đó là một trong những ham muốn tự nhiên mà bất kỳ nền văn học tràn đầy sức sống nào cũng phải tính đến. Khát vọng tri thức, tôi suýt thì thêm rằng cả khát vọng được ăn uống, cũng không sâu sắc bằng nhu cầu về những biến cố thích hợp và gây ấn tượng mạnh. Ngay cả kẻ khờ khạo tối dạ nhất cũng tự kể, hoặc cố gắng tự kể cho mình nghe một câu chuyện, giống như đứa trẻ ngờ nghệch nhất cũng biết dùng trí tưởng tượng trong trò chơi của chúng; và ngay cả một người lớn giàu trí tưởng tượng khi tham gia trò chơi ấy cũng lập tức làm phong phú nó bằng vô số tình tiết thú vị, nhà văn sáng tạo vĩ đại cho chúng ta thấy hiện thực hóa và đỉnh cao của những giấc mơ ban ngày nơi người phàm. Những câu chuyện của họ có thể được nuôi dưỡng bằng hiện thực đời sống, nhưng đích đến thực sự của chúng là thỏa mãn những khao khát vô danh của độc giả, và tuân theo các quy luật lý tưởng của những giấc mơ ban ngày. Đúng loại sự việc phải xảy ra ở đúng loại không gian; đúng loại sự việc phải tiếp nối theo sau; và không chỉ các nhân vật cất lên lời thoại khéo léo cùng suy nghĩ tự nhiên, mà mọi hoàn cảnh trong một câu chuyện đều phải họa lại lẫn nhau tựa những nốt nhạc trong một bản hòa âm. Các mạch truyện thỉnh thoảng lại đan quyện vào nhau để dệt nên một bức tranh; các nhân vật thỉnh thoảng lại rơi vào một tư thế nào đó đối với nhau hoặc đối với tự nhiên, điều khắc sâu câu chuyện vào tâm trí tựa như một bức minh họa. Robinson lùi lại trước dấu chân trên cát, Achilles thét gầm đối diện với quân Troia, Ulysses giương chiếc cung lớn, Christian chạy trốn với đôi ngón tay bịt chặt đôi tai, mỗi khoảnh khắc ấy đều là đỉnh điểm trong truyền thuyết, và mỗi khoảnh khắc đều đã khắc sâu vào tâm trí độc giả vĩnh viễn. Những thứ khác chúng ta có thể quên; ta có thể quên đi câu chữ, dẫu chúng vô cùng đẹp đẽ; ta có thể quên lời bình của tác giả, dẫu đôi khi nó vô cùng tinh tế và chuẩn xác; nhưng những khung cảnh mang tính bước ngoặt ấy, thứ đặt dấu ấn chân thực cuối cùng lên một câu chuyện và thỏa mãn trọn vẹn khả năng tận hưởng niềm vui đồng cảm của chúng ta, lại được ta ôm ấp vào tận sâu thẳm tâm trí đến mức dường như không dòng thời gian hay thủy triều nào có thể xóa nhòa hay làm phai mờ ấn tượng ấy. Đó, chính là phần tạo hình của văn học: hiện thực hóa tính cách, tư tưởng, hay cảm xúc thành một hành động hoặc tư thế gây ấn tượng mạnh mẽ cho con mắt tâm trí. Đó là điều cao cả nhất và cũng khó khăn nhất trong ngôn từ; thứ một khi đã hoàn thành, sẽ đem lại niềm hoái cảm đồng đều cho cả cậu học sinh lẫn bậc hiền triết, và tự thân nó định hình phẩm chất của sử thi. So với điều này, mọi mục đích khác trong văn học, ngoại trừ thể loại thuần túy trữ tình hay thuần túy triết học, đều mang bản chất lai căng, dễ dàng thực hiện và nghèo nàn về kết quả. Viết về quán trọ ở Burford hay miêu tả phong cảnh theo lối vẽ tranh bằng từ ngữ là một chuyện; còn nắm bắt lấy cốt lõi của sự gợi mở ấy và làm cho một vùng đất trở nên nổi tiếng nhờ một truyền thuyết lại là một chuyện hoàn toàn khác. Nhận xét và mổ xẻ những phức tạp của cuộc đời và tâm hồn con người bằng thứ logic sắc bén nhất là một chuyện; còn thổi hồn và ban sự sống cho chúng trong câu chuyện về Ajax hay Hamlet lại là một chuyện khác. Điều đầu tiên chỉ là văn học, nhưng điều thứ hai còn vượt lên trên cả thế, bởi nó đồng thời là nghệ thuật.

Người Anh thời nay, chẳng hiểu vì lý do gì, có xu hướng xem nhẹ các biến cố và dành trọn sự ngưỡng mộ cho tiếng chén trà va vào nhau cùng giọng điệu của vị mục sư xứ đạo. Người ta cho rằng thật thông minh khi viết một cuốn tiểu thuyết chẳng có lấy một cốt truyện, hoặc chí ít là một cốt truyện vô cùng nhạt nhẽo. Thậm chí khi được quy giản về những điều cơ bản nhất, nghệ thuật kể chuyện vẫn có thể truyền tải một mức độ hấp dẫn nhất định; khơi gợi tình cảm đồng loại giữa người với người; và duy trì một loại sự tương hợp đơn điệu, có thể so sánh với lời ca và giai điệu của khúc Sandy’s Mull, ẩn giấu giữa những biến cố nhỏ nhặt được ghi chép lại. Vài người vẫn hành nghề theo cách thức ấy, thậm chí với một ngòi bút rất sắc sảo. Những vị mục sư bất hủ của ông Trollope tự nhiên hiện lên trong tâm trí ta khi nhắc đến điều này. Nhưng ngay cả ông Trollope cũng không tự giới hạn mình trong việc ghi chép những chuyện tẻ nhạt lông gà vỏ tỏi. Cuộc chạm trán của ông Crawley với phu nhân giám mục, hay cảnh ông Melnotte la cà trong phòng tiệc hoang phế, chính là những biến cố tiêu biểu, mang tầm vóc sử thi, thể hiện trọn vẹn một cơn khủng hoảng. Hoặc hãy nhìn sang Thackeray. Nếu cú đấm của Rawdon Crawley không được giáng xuống, Vanity Fair sẽ chẳng còn là một tác phẩm nghệ thuật. Cảnh tượng đó là trung tâm thần kinh của cốt truyện; và sức mạnh bùng nổ từ cú đấm của Rawdon chính là phần thưởng và sự an ủi dành cho người đọc. Đoạn kết của Esmond lại là một bước dấn thân xa hơn nữa khỏi những địa hạt quen thuộc của tác giả; phân cảnh tại Castlewood hoàn toàn mang đậm chất Dumas; gã thợ mượn tài ba và ranh mãnh người Anh lúc này đã vay mượn từ tên trộm vĩ đại và trơ trẽn người Pháp; và như thường lệ, hắn vay mượn một cách vô cùng xuất sắc, để rồi nhát kiếm gãy đã khép lại cuốn sách hay nhất trong tất cả các tác phẩm của ông bằng một nốt trầm nam tính và đậm chất thượng võ. Nhưng có lẽ không gì minh họa rõ ràng hơn sự cần thiết của các biến cố bằng việc so sánh tiếng tăm sống mãi của Robinson Crusoe với sự ghẻ lạnh dành cho Clarissa Harlowe. Clarissa là một tác phẩm mang ý nghĩa chấn động hơn nhiều, được triển khai trên một bức tranh hoành tráng, với lòng dũng cảm phi thường và nghệ thuật không biết mệt mỏi. Nó chứa đựng sự hóm hỉnh, tính cách, niềm đam mê, cốt truyện, những cuộc đối thoại tràn ngập sự tinh tế và sắc sỏ, những bức thư lấp lánh tính nhân văn thuần khiết; và dẫu cái chết của nữ nhân vật chính có phần lạnh lùng và nhân tạo, những ngày cuối đời của nam nhân vật chính lại vang lên nốt duy nhất về cái mà ngày nay chúng ta gọi là chủ nghĩa Byron, nằm giữa thời kỳ Elizabeth và chính bản thân Byron. Thế nhưng, một câu chuyện nhỏ về một thủy thủ dạt đảo, với phong cách chẳng bằng một phần mười và sự uyên bác chẳng thấm vào đâu so với một phần nghìn, không hề khám phá những tầng sâu bí mật của nhân loại và bị tước đi thứ tình yêu vốn là nguồn hứng thú muôn đời, lại cứ thế tái bản từ năm này qua năm khác, mãi mãi tươi trẻ, trong khi Clarissa nằm im lìm trên kệ sách mà chẳng ai thèm ngó ngàng. Một người bạn của tôi, một thợ rèn người Wales, khi ấy đã hai tuổi rưỡi và hoàn toàn không biết đọc biết viết, đã tình cờ nghe được một chương của cuốn Robinson được đọc thành tiếng trong căn bếp của một trang trại. Cho đến khoảnh khắc đó, ông vẫn ngồi yên thân trong sự ngu dốt bủa vây, nhưng khi rời khỏi trang trại ấy, ông đã trở thành một con người khác. Hóa ra vẫn có những giấc mơ ban ngày, những giấc mơ ban ngày thần thánh, được viết ra, in thành sách, đóng bìa cẩn thận, có thể mua được bằng tiền và thưởng thức bất cứ lúc nào tùy thích. Ngay ngày hôm đó, ông ngồi xuống, chật vật học đọc tiếng Wales, rồi quay lại để mượn cuốn sách ấy. Nó đã bị thất lạc, và ông chẳng thể tìm được bản nào khác ngoài một bản tiếng Anh. Ông lại ngồi xuống lần nữa, học tiếng Anh, và cuối cùng, với niềm vui sướng tột độ, đã đọc được cuốn Robinson. Nó tựa như câu chuyện của một cuộc săn tình đuổi bắt. Liệu rằng nếu được nghe một bức thư trích từ Clarissa, ông có bừng lên ngọn lửa nhiệt huyết trượng nghĩa tương tự hay không? Tôi lấy làm hoài nghi. Thế nhưng Clarissa sở hữu mọi phẩm chất có thể truyền tải qua văn xuôi, ngoại trừ đúng một thứ duy nhất—chất lãng mạn mang tính tạo hình hay vẽ tranh. Trong khi đó, thành công của Robinson lại phần lớn dựa vào sức hút của hoàn cảnh, đối với đại đa số áp đảo độc giả của nó.

Trong những thành tựu đỉnh cao của nghệ thuật ngôn từ, kịch tính và tạo hình, niềm hứng thú mang tính luân lý và lãng mạn đều đồng thời dâng trào và lắng xuống theo một quy luật chung và hữu cơ. Hoàn cảnh được thổi bùng sinh khí bởi niềm đam mê, còn đam mê lại được khoác lên tấm áo của hoàn cảnh. Không có yếu tố nào tồn tại độc lập cho riêng mình, mà chúng gắn kết chặt chẽ vào nhau không thể tách rời. Đó là nghệ thuật đỉnh cao; và không chỉ là nghệ thuật cao cả nhất có thể đạt được bằng ngôn từ, mà còn là nghệ thuật vĩ đại nhất trong tất cả, bởi nó dung hợp được khối lượng lớn nhất và đa dạng nhất các yếu tố của chân lý và niềm vui. Sử thi chính là những tác phẩm như thế, cùng với một số ít truyện ngắn văn xuôi mang sức nặng của sử thi. Nhưng cũng giống như việc trong một dòng tác phẩm cố gắng bắt chước nghệ thuật sáng tạo, biến cố và chất lãng mạn bị tẻ lạnh không thương tiếc, tính cách và kịch tính cũng có thể bị bỏ quên hoặc hạ thấp để nhường chỗ cho chất lãng mạn. Lấy ví dụ, có một cuốn sách được yêu mến rộng rãi hơn cả Shakespeare, làm say lòng từ thuở thơ ấu và vẫn mang lại niềm vui thuở xế chiều—ý tôi là Nghìn lẻ một đêm—nơi bạn sẽ hoài công tìm kiếm những giá trị luân lý hay trí tuệ. Chẳng có một gương mặt hay giọng nói con người nào chào đón ta giữa đám đông vô hồn gồm các vị vua và thần đèn, pháp sư cùng đám ăn mày. Những cuộc phiêu lưu dưới hình thức trần trụi nhất đã làm nên toàn bộ sự giải trí và thế là quá đủ. Dumas có lẽ là người tiến gần nhất trong số các nhà văn hiện đại đến những tác giả Ả Rập này ở sức hút thuần túy mang tính vật chất trong một số tác phẩm lãng mạn của ông. Phần đầu của Bá tước Monte Cristo, cho đến đoạn tìm thấy kho báu, là một tuyệt tác kể chuyện hoàn hảo; chưa từng có kẻ nào trên đời chia sẻ những biến cố rung động lòng người ấy mà không rúng động tâm can; thế nhưng Faria chỉ là một khối gỗ bọc vải thô còn Dantès thì chẳng hơn gì một cái tên. Phần tiếp theo là một chuỗi sai lầm kéo dài lê thê, ảm đạm, đẫm máu, phi tự nhiên và tẻ ngắt; nhưng đối với những chương đầu ấy, tôi không tin còn có tập sách nào khác đang tồn tại mà ở đó bạn có thể hít thở cùng một bầu không khí lãng mạn thuần khiết đến vậy. Thật sự thì nó rất loãng và nhẹ nhàng, tựa như đang ở trên đỉnh núi cao; nhưng bù lại nó vô cùng sảng khoái, trong trẻo và ngập tràn ánh nắng. Hôm nọ, tôi nhìn thấy với vẻ ganh tị một bà cụ lớn tuổi nhưng vô cùng tinh anh đang dấn thân vào chuyến hải trình thứ hai hoặc thứ ba thế giới trong Monte Cristo. Đó là những câu chuyện tác động mạnh mẽ đến người đọc, có thể đọc lại ở bất kỳ độ tuổi nào, và nơi các nhân vật chẳng khác nào những con rối gỗ. Nắm đấm xương xẩu của người chủ gánh xiếc hiển hiện đang đẩy họ di chuyển; các lò xo bên trong họ là một bí mật ai cũng rõ; khuôn mặt họ bằng gỗ, bụng nhồi đầy rơm; thế nhưng chúng ta vẫn run rẩy đắm chìm vào những cuộc phiêu lưu của họ. Và luận điểm này có thể được minh họa sâu sắc hơn nữa. Cuộc gặp gỡ cuối cùng giữa Lucy và Richard Feveril thuần túy là kịch; hơn thế nữa, đó là phân cảnh mạnh mẽ nhất trong tiếng Anh kể từ thời Shakespeare. Ngược lại, cuộc gặp gỡ đầu tiên của họ bên bờ sông lại thuần túy là lãng mạn; nó chẳng dính dáng gì đến tính cách nhân vật; nó có thể xảy ra với bất kỳ cậu thiếu niên hay cô thiếu nữ nào khác mà chẳng làm giảm đi sự thú vị của tình huống. Thế nhưng tôi nghĩ hẳn phải là một kẻ bạo gan lắm mới dám đứng ra lựa chọn giữa hai phân cảnh ấy. Cứ thế, trong cùng một cuốn sách, chúng ta có thể bắt gặp hai cảnh tượng, mỗi cảnh đều xuất sắc theo cách riêng của mình: ở cảnh thứ nhất, niềm đam mê của con người, tiếng gọi từ vực sâu thẳm này vói đến vực sâu thẳm khác, cất lên tiếng nói chân thực của nó; ở cảnh thứ hai, những hoàn cảnh phù hợp, tựa như những nhạc cụ được lên dây chuẩn xác, sẽ kiến tạo nên một biến cố dẫu tầm thường nhưng đầy khát khao, thứ mà chúng ta vẫn thích mường tượng cho chính mình; và rốt cuộc, dẫu cho các nhà phê bình có nói gì đi nữa, chúng ta vẫn có thể ngần ngại chẳng biết nên ngả về bên nào. Về phần cảnh trước, nó có thể đòi hỏi nhiều thiên bẩm hơn—tôi không dám chắc là có; nhưng ít nhất cảnh sau lại hằn sâu trong ký ức một cách rõ ràng không kém.

Mặt khác, nghệ thuật lãng mạn chân chính biến mọi thứ thành chất liệu lãng mạn. Nó vươn tới sự trừu tượng cao nhất của tính lý tưởng; đồng thời chẳng hề chối từ chủ nghĩa hiện thực bình dị nhất. Robinson Crusoe vừa mang tính hiện thực lại vừa đậm chất lãng mạn; cả hai phẩm chất đều được đẩy lên đến cực đoan và chẳng có bên nào bị lu mờ. Chất lãng mạn cũng không phụ thuộc vào tầm quan trọng vật chất của các biến cố. Đề cập đến những yếu tố mạnh mẽ và chết chóc, băng cướp, hải biển, chiến tranh và án mạng, chính là đang làm phép phù thủy với những cái tên lớn, và nếu thất bại, sự hổ thẹn sẽ tăng lên gấp bội. Sự xuất hiện của Haydn và Consuelo tại biệt thự của vị kinh sĩ là một biến cố vô cùng vụn vặt; thế nhưng ta có thể đọc liền tù tì hàng tá câu chuyện ồn ào từ đầu đến cuối mà chẳng hề nhận được một ấn tượng phiêu lưu tươi mới và kích thích đến thế. Nếu tôi nhớ không nhầm, chính cảnh tượng Crusoe ở đống đổ nát của con tàu đã khiến người thợ rèn của tôi mê mẩn đến vậy. Và điều đó cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Từng món đồ nhỏ nhoi mà kẻ đắm tàu vớt lên từ thân xác con tàu vỡ đều là “niềm vui vĩnh hằng” đối với kẻ đang say sưa đọc về chúng. Đó là những thứ đáng lẽ phải được tìm thấy, và sự liệt kê trần trụi ấy đủ sức làm sôi sục dòng máu trong người. Hôm nọ, tôi cũng tìm thấy ánh lóe lên của sự hấp dẫn tương tự trong một cuốn sách mới, The Sailor’s Sweetheart, của ông Clark Russell. Toàn bộ câu chuyện về chiếc tàu brig Morning Star được cảm nhận vô cùng chuẩn xác và viết với một giọng văn đầy sinh khí; nhưng những y phục, sách vở và tiền bạc lại thỏa mãn tâm trí người đọc tựa như những món ăn ngon lành. Ở đây chúng ta đang chạm đến niềm hứng thú kinh điển, quen thuộc và hợp pháp của việc tìm kiếm kho báu. Thế nhưng ngay cả kho báu cũng có thể trở nên tẻ nhạt. Có rất ít người chưa từng rên rỉ dưới đống hàng hóa ngập ngụa rơi vào tay gia đình Swiss Family Robinson, một gia đình buồn tẻ làm sao. Họ tìm thấy hết món đồ này đến món vật khác, hết sinh vật này đến sinh vật nọ, từ bò sữa cho đến đại bác, cả một lô hàng khổng lồ; thế nhưng chẳng có một gu thẩm mỹ tinh tế nào ngự trị trong khâu lựa chọn, chẳng có lấy một chút hương vị hay sự thú vị nào trong danh mục hàng hóa ấy; và sự giàu có ấy để lại một cõi lòng lạnh ngắt. Kiện hàng hóa trong Hòn đảo bí ẩn của Verne lại là một trường hợp tương tự khác: chẳng có chút hứng khởi hay hào quang nào ở đó; nó có thể được bày bán ở bất kỳ cửa hàng nào. Nhưng hai trăm bảy mươi tám đồng vàng chủ quyền của Úc trên boong tàu Morning Star lại ập xuống đầu tôi như một sự bất ngờ mà tôi hằng mong đợi; những chân trời mở rộng của các câu chuyện phụ, bên cạnh câu chuyện chính đang diễn ra, tỏa ra từ phát hiện ấy, tựa như cách chúng tỏa ra từ một chi tiết nổi bật trong đời thực; và trong khoảnh khắc ấy, tôi hạnh phúc hệt như cái cách mà một người đọc chính đáng được phép hưởng thụ.

Để thấu hiểu phần nào bản chất của phẩm chất lãng mạn này, chúng ta phải ghi nhớ nét đặc thù trong thái độ của mình đối với bất kỳ loại hình nghệ thuật nào. Không có loại hình nghệ thuật nào tạo ra sự ảo tưởng; khi ở trong nhà hát, chúng ta chưa bao giờ quên rằng mình đang ở nhà hát; và khi đọc một câu chuyện, chúng ta ngồi dao động giữa hai trạng thái tâm lý, lúc thì chỉ vỗ tay tán thưởng sự xuất sắc của màn trình diễn, lúc lại hạ mình tham gia vào thế giới tưởng tượng cùng các nhân vật. Trạng thái sau chính là đỉnh cao của nghệ thuật kể chuyện lãng mạn: khi người đọc ý thức được rằng mình đang đóng vai người hùng, thì khung cảnh đó chính là một khung cảnh xuất sắc. Giờ đây, trong các tác phẩm nghiên cứu tính cách, niềm khoái cảm mà chúng ta nhận được mang tính phê phán; chúng ta quan sát, ta tán thành, ta mỉm cười trước những điều phi lý, ta bị lay động bởi những đợt bùng phát sự đồng cảm đột ngột với lòng dũng cảm, nỗi thống khổ hay đức hạnh. Thế nhưng các nhân vật vẫn là chính họ, họ không phải là chúng ta; họ càng được miêu tả rõ nét bao nhiêu, họ càng đứng cách xa chúng ta bấy nhiêu, và họ càng ép chúng ta quay trở lại vị trí của một kẻ bancourt mạnh mẽ bấy nhiêu. Tôi chẳng thể đồng nhất bản thân với Rawdon Crawley hay Eugène de Rastignac, bởi tôi hầu như chẳng có lấy một hy vọng hay nỗi sợ hãi nào chung với họ. Không phải tính cách mà chính biến cố mới là thứ lôi kéo chúng ta ra khỏi vỏ bọc dè dặt của mình. Một điều gì đó xảy ra đúng như cách ta ao ước nó xảy ra với chính bản thân; một tình huống nào đó mà ta hằng ngâm vịnh trong trí tưởng tượng nay được hiện thực hóa trong câu chuyện với những chi tiết lôi cuốn và phù hợp. Thế rồi ta quên đi các nhân vật; thế rồi ta đẩy người hùng sang một bên; thế rồi ta lao vào câu chuyện bằng chính con người mình và đắm mình vào những trải nghiệm tươi mới; và khi ấy, chỉ khi ấy thôi, ta mới thốt lên rằng mình đang đọc một cuốn tiểu thuyết lãng mạn. Không chỉ những điều vui sướng mới được ta mường tượng trong những giấc mơ ban ngày; có những khía cạnh mà ta sẵn sàng ngắm nhìn ngay cả ý niệm về cái chết của chính mình; những cách thức mà ở đó dường như việc bị lừa gạt, bị tổn thương hay bị vu khống lại mang đến cho ta sự giải trí nhất định. Do đó, người ta hoàn toàn có thể xây dựng một câu chuyện, dẫu mang ý nghĩa bi kịch đi nữa, trong đó mọi biến cố, chi tiết và mưu mẹo hoàn cảnh đều được tâm trí người đọc chào đón nồng nhiệt. Tiểu thuyết đối với người trưởng thành cũng giống như trò chơi đối với trẻ thơ; đó là nơi anh ta thay đổi bầu không khí và âm hưởng cuộc sống của mình; và khi trò chơi ấy hòa nhịp ăn ý đến mức anh ta có thể dốc toàn bộ tâm can để tham gia, khi nó làm anh ta thỏa mãn qua từng bước chuyển, khi anh ta thích thú nhắc lại và đắm chìm trong ký ức về nó với niềm vui trọn vẹn, thì tiểu thuyết khi ấy được gọi là truyện lãng mạn.

Walter Scott một bước lên mây trở thành vị vua của dòng văn học lãng mạn. The Lady of the Lake chẳng có lấy một tuyên bố không thể chối cãi nào để được xem là một thơ ca ngoài sự tương hợp và tính đáng khao khát vốn có của câu chuyện. Đó chính là loại câu chuyện mà một người đàn ông sẽ tự nhủ trong đầu khi đang rảo bước, với sức khỏe và tâm trạng tuyệt vời nhất, xuyên qua chính những khung cảnh mà tác phẩm lấy làm bối cảnh. Chính vì thế mà một sức hút không thể diễn tả bằng lời ngự trị giữa những vần thơ cẩu thả ấy, tựa như chú chim cúc cu vô hình lấp đầy những ngọn núi bằng tiếng hót của mình; chính vì thế mà ngay cả sau khi chúng ta đã vứt cuốn sách sang một bên, phong cảnh và những cuộc phiêu lưu vẫn hiện hữu trong tâm trí, trở thành một tài sản mới mẻ và xanh tươi, không hề hổ thẹn với cái tên đẹp đẽ ấy, The Lady of the Lake, hay khúc dạo đầu lãng mạn đầy trực diện—một trong những đoạn mở đầu hào hùng và nên thơ nhất trong văn học—“The stag at eve had drunk his fill” (Chú hươu lúc chạng vạng đã uống no nê). Cùng những điểm mạnh và điểm yếu ấy tô điểm và làm lu mờ cả các tiểu thuyết của ông. Trong cuốn sách viết tồi và tả tơi ấy, The Pirate, hình tượng Cleveland—bị sóng biển đánh dạt vào mũi đất vang dội âm thanh của Dunrossness—di chuyển với vết máu trên tay và những từ ngữ Tây Ban Nha trên đầu môi, giữa những cư dân đảo chất phác—cất tiếng hát khúc tình ca dưới cửa sổ của người tình vùng Shetland—được nhào nặn theo phong cách tối cao của nghệ thuật sáng tạo lãng mạn. Những ca từ trong khúc hát của hắn, “Through groves of palm” (Xuyên qua những lợ rừng cọ), được cất lên trong một khung cảnh như thế và bởi một người tình như thế, đã tóm gọn lại, tựa như thu gọn trong một vỏ hạt dẻ, sự tương phản đầy sức nặng mà cốt truyện được dựng xây trên đó. Ngược lại, trong Guy Mannering, mọi biến cố đều mang lại niềm vui sướng cho trí tưởng tượng; và phân cảnh khi Harry Bertram đặt chân lên Ellangowan chính là một mẫu mực điển hình cho phương pháp lãng mạn.

“‘Tôi nhớ rất rõ giai điệu ấy,’ anh nói, ‘dù chẳng thể đoán được điều gì hiện tại lại có thể gợi nhắc nó mạnh mẽ đến vậy trong trí nhớ tôi.’ Anh rút chiếc sáo trúc ra từ trong túi và thổi một giai điệu đơn giản. Dường như giai điệu ấy đã đánh thức những liên tưởng tương ứng trong lòng một thiếu nữ. Nàng liền cất giọng hòa theo bài hát—”

“‘Có phải những khúc quanh của sông Forth, nàng nói,

Hay là những khúc uốn của sông Dee,

Hay những khu rừng tươi đẹp tại Warroch Head

Mà lòng ta hằng khao khát ngắm nhìn?’”

Có hai nhận xét cần được đặt ra đối với đoạn trích này. Đầu tiên, như một minh chứng cho cảm nhận hiện đại về chất lãng mạn, chi tiết tiếng sáo trúc và bài hát cổ nổi tiếng này đã được cô Braddon lựa chọn để lược bỏ. Quan niệm về một câu chuyện của cô Braddon, cũng giống như quan niệm của bà Todgers về một chiếc chân giả, là một thứ gì đó vô cùng kỳ lạ để đem ra giải thích. Dựa trên trải nghiệm cá nhân, sự xuất hiện của Meg trước mặt cụ ông Bertram trên đường cái, những tàn tích của Derncleugh, phân cảnh tiếng sáo trúc, và việc Dominie nhận ra Harry, chính là bốn nốt trầm vang vọng mãi trong tâm trí sau khi cuốn sách đã được gấp lại. Điểm thứ hai còn kỳ lạ hơn nữa. Độc giả sẽ nhận ra một dấu vết lược bỏ trong đoạn văn do tôi trích dẫn. Vâng, đây là cách nó diễn ra trong bản gốc: “một thiếu nữ, người mà ngay phía sau một con suối trong vắt nằm ở khoảng lưng chừng sườn dốc, nơi từng cung cấp nước cho lâu đài, đang bận rộn giặt tẩy vải lanh.” Một kẻ nộp bản thảo như thế sẽ bị sa thải khỏi tòa soạn của một tờ báo nhật báo ngay lập tức. Scott đã quên chuẩn bị trước cho độc giả sự hiện diện của “thiếu nữ” ấy; ông đã quên nhắc đến con suối và mối liên hệ của nó với tàn tích; và giờ đây, đối mặt với sự sơ sót của mình, thay vì quay ngược lại và bắt đầu cho phải phép, ông lại nhồi nhét toàn bộ vấn đề này, theo cái đuôi lên trước, vào một câu văn lủng củng duy nhất. Đó không chỉ là tiếng Anh tồi, hay văn phong tồi; mà còn là một lối kể chuyện tồi tệ một cách ghê tởm.

Quả thực, sự tương phản ấy vô cùng nổi bật; và nó ném một luồng ánh sáng mạnh mẽ vào chủ đề của bài viết này. Bởi ở đây, chúng ta có một con người sở hữu bản năng sáng tạo tuyệt vời nhất, chạm đến những khúc quanh lãng mạn trong câu chuyện của mình với sự chính xác và sức hút hoàn hảo; thế nhưng ta lại bắt gặp ông vô cùng cẩu thả, gần như, có vẻ như bất lực, trong vấn đề kỹ thuật của văn phong, và không chỉ thường xuyên yếu kém, mà còn thường xuyên sai lầm trong các điểm mấu chốt của kịch nghệ. Thật vậy, ở các phần miêu tả tính cách, và đặc biệt là những nhân vật người Scotland, ông thể hiện vô cùng tinh tế, mạnh mẽ và chân thực; thế nhưng những nét tính cách nhàm chán, phai mờ của quá nhiều nhân vật nam chính trong số đó đã làm mệt mỏi hai thế hệ độc giả. Thỉnh thoảng, các nhân vật của ông sẽ cất lên những lời thoại vượt xa sự chuẩn mực thông thường mang theo một nốt hương anh hùng đích thực; thế nhưng ngay ở trang tiếp theo, họ lại lê bước mệt nhọc tiến về phía trước với một tràng luyên thuyên lủng củng, sai ngữ pháp và thiếu kịch tính. Người từng có thể hình dung và viết nên nhân vật Elspeth ở Craigburnfoot, theo cách mà Scott đã hình dung và viết ra nó, chắc chắn sở hữu không chỉ những phẩm chất lãng mạn xuất sắc, mà còn cả những tài năng bi kịch tuyệt đỉnh. Thế thì làm sao mà ông lại có thể thường xuyên qua mặt chúng ta bằng những lời lẽ ngớ ngẩn, rệu rã và đứt quãng đến thế?

Đối với tôi, lời giải thích dường như nằm chính trong bản chất những ưu điểm đáng kinh ngạc của ông. Giống như việc những cuốn sách ấy là trò tiêu khiển đối với người đọc, chúng cũng là trò chơi đối với chính bản thân ông. Ông triệu hồi thế giới lãng mạn bằng niềm hoan hỉ, nhưng lại hầu như chẳng đủ kiên nhẫn để miêu tả nó. Ông là một kẻ mơ mộng vĩ đại, một kẻ nhìn thấu những viễn cảnh phù hợp, đẹp đẽ và hài hước, nhưng hiếm khi là một nghệ sĩ lớn; hiếm khi, theo nghĩa nam tính, là một nghệ sĩ thực thụ. Ông làm vừa lòng chính mình, và nhờ thế ông làm vừa lòng chúng ta. Ông đã nếm trải trọn vẹn những niềm vui của nghệ thuật; nhưng chưa từng có người nào thấu hiểu ít hơn ông về những nhọc nhằn, canh thâu và đau khổ của nó. Một nhà lãng mạn vĩ đại—một đứa trẻ lười biếng.

Sau này được nhiều độc giả nhiệt tình lần ra vết tích trong kho tàng của Charles Kingsley.

Kể từ khi những dòng trên được viết ra, tôi đã thử tự tay hạ thủy con thuyền trong Kidnapped. Biết đâu có ngày, tôi sẽ thử gõ cửa khung chớp ấy một phen.

1882.

❀ ❀ ❀

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.