Kỷ Niệm Và Chân Dung

Lượt đọc: 33 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Ii

❊ ❊ ❊

Trong bài viết trước, có lẽ người ta đã bàn luận quá nhiều về những cuộc tranh luận đơn thuần; và hoàn toàn không đả động gì đến thứ trò chuyện mang tính soi sáng và tĩnh lặng, một thứ quyền năng cao hơn của sự thinh lặng, đó là sự yên bình buổi chiều tối được sẻ chia bởi những người bạn đang cùng nhau nghiền ngẫm sự đời.

Ngoài sở thích cá nhân ra, vẫn còn những lý lẽ khác để biện minh cho sự thiếu sót này. Những kẻ chẳng bao giờ chịu ngồi ì bên xó bếp, những kẻ luôn vui mừng trước cơn giông bão xã hội, có những căn cứ xác đáng cho sự lựa chọn của mình. Quả thực, họ ít khi được nghỉ ngơi; nhưng sự thư thái vốn là đặc quyền của loài vật; các đức tính đều mang tính hành động, cuộc sống luôn đòi hỏi sự cảnh giác, và chính trong sự nhàn rỗi, con người ta mới nuôi dưỡng mầm mống điều ác. Mặt khác, qua những va đập, họ tự đúc rút được hiểu biết về bản thân và người khác; họ tận hưởng trọn vẹn niềm vui của một đấu sĩ khi sự khéo léo được bày tỏ và chứng minh; những gì họ nhận được đều tuân theo luật lệ của cuộc đời, phải trả giá sòng phẳng trên từng bước đi; và một khi cuộc trò chuyện đã khơi mào, họ chắc chắn sẽ nhận được sự sòng phẳng từ một đối thủ cũng đang hừng hực khí thế như họ. Con người nguyên thủy ẩn giấu bên trong chúng ta, kẻ từng sống trong hang đá, vẫn sung sức như thủa hắn từng chiến đấu một mất một còn vì củ quả, nay đánh hơi thấy từ xa thể loại giao tranh bình đẳng này; nó giống như những ngày tháng nguyên sơ thuở nào trên vách đá, một sự trở lại với vẻ chân thật của đời sống hoang dã dứt khỏi những màn kịch giả tạo thoải mái của thế giới văn minh. Và nếu điều đó làm vui lòng Lão Già bên trong, thì nó cũng mang lại không ít lợi ích cho người em út của hắn, chính là vị quý nhân đầy lương tri mà tôi luôn cảm thấy hoài nghi đối với những hội nhóm lịch thiệp và luôn mỉm cười; tôi sợ rằng họ dung dưỡng sự kiêu ngạo của một kẻ nào đó trong im lặng, mặc hắn lấn tới, khích bác hắn hành xử như một tên ngốc, rồi đẩy hắn trở lại thế giới ngoài kia, không chỉ bị khinh miệt tức thời, mà còn trở nên đáng khinh hơn gấp bội so với lúc hắn bước vào. Nhưng nếu đối thủ của tôi là một kẻ mặt đỏ tía tai, lớn tiếng hung hăng, quyết tâm bảo vệ đến cùng quan điểm của mình, thì sự kiêu ngạo của tôi chắc chắn sẽ phải chịu những phen bầm dập, ít nhất là một lần trong suốt cuộc tranh luận. Hắn sẽ chẳng nương tay khi chúng ta bất đồng; hắn sẽ không ngần ngại vạch trần sự ngu ngốc của tôi ngay trước mặt.

Đối với nhiều bản tính, xã hội trong những căn phòng tĩnh lặng, vòng tròn của những gương mặt nhã nhặn, sự im lặng sau bữa ăn, lời ca tụng thông minh, và cái gật đầu tán thưởng đầy trìu mến chẳng có mấy sức hút. Họ đòi hỏi nhiều bầu không khí và sự vận động hơn; hay như cách nói của những tổ tiên sùng đạo của chúng ta là “một cơn gió lốc thổi bùng tâm hồn”; họ muốn trí tuệ của mình được tôi luyện rèn giũa trong một Valhalla ồn ào náo nhiệt. Và tôi hồ nghi rằng sự lựa chọn ấy, xét theo bản tính và những khiếm khuyết của họ, là một điều có thể biện hộ được. Những bậc trí tuệ thuần túy thường bị khuất phục bởi thực tế; họ trò chuyện trong một bầu không khí trong trẻo, các vấn đề trải rộng quanh họ như một phong cảnh thiên nhiên; nếu họ bị chỉ ra là có phần sai trái, họ sẽ nuốt trôi lời quở trách ấy chẳng khác nào một trận đòn đau, và từ đó tạo ra dòng máu tư duy trong lành hơn. Họ đứng vững trước những lời chỉnh đốn khẽ khàng; chỉ một từ hay một cái liếc mắt cũng đủ nhắc nhở họ về quy luật vĩnh hằng vĩ đại. Nhưng không phải ai cũng vậy. Trong giao tiếp, những người khác lại tìm kiếm sự gắn kết với đồng loại nhiều hơn là sự gia tăng tri thức hay sự minh bạch trong tư duy. Kịch tính, chứ không phải triết lý của cuộc sống, mới là địa hạt cho các hoạt động trí tuệ của họ. Ngay cả khi theo đuổi chân lý, họ vẫn khao khát càng nhiều càng tốt những gì ta có thể gọi là phong cảnh nhân sinh trên con đường họ đi. Họ sống ở trung tâm của cuộc đời; với tiếng máu rộn vang trong tai, với đôi mắt chộp lấy những gì làm họ say đắm bằng một thứ lòng tham thô bạo khiến họ mù lòa trước mọi thứ khác, sự quan tâm của họ dán chặt vào con người, những con người bằng xương bằng thịt biết sống, biết yêu, biết trò chuyện. Đối với một người có bản tính như vậy, địa hạt của lý luận có vẻ thật nhợt nhạt và ma quái. Chỉ thông qua một biểu cảm mạnh mẽ, một nét mặt bấn loạn, những dòng nước mắt, hay một lời lăng mạ mà lương tâm buộc anh ta phải nuốt trôi, anh ta mới ngộ ra được thứ chân lý mà không một tam đoạn luận nào có thể truyền đạt nổi. Trải nghiệm của bản thân anh ta quá sống động, ý thức về cái tôi của anh ta quá cao độ, đến mức nếu ngày qua ngày, anh ta được phép hống hách và chẳng nghe thấy gì ngoài những lời tung hô tán thưởng, anh ta sẽ đánh mất sự tỉnh táo trước vạn vật và ngộ nhận nghiêm trọng rằng bản thân mình là một vị thần. Trò chuyện đối với một kẻ như thế có thể chính là con đường dẫn đến sự sụp đổ đạo đức; là ngôi trường dạy cho hắn cách trở vừa trở nên không thể dung thứ lại vừa lố bịch.

Tính cách này có lẽ còn phổ biến hơn những gì các nhà triết học vẫn tưởng. Và để những kẻ mang bản tính ấy có thể học hỏi nhiều điều qua trò chuyện, họ buộc phải trò chuyện với những người bề trên, không phải bề trên về trí tuệ — bởi sự vượt trội đó cần phải được chứng minh —, mà là bề trên về địa vị. Nếu không thể tìm được một người bạn biết bắt nạt họ vì sự tiến bộ của chính họ, thì họ bắt buộc phải tìm một cụ già, một người phụ nữ, hoặc một ai đó có địa vị thấp hơn hẳn trong trật tự xã hội nhân tạo, để từ đó sự lịch thiệp mới có đất diễn đặc biệt.

Những người thầy tốt nhất chính là những người cao tuổi. Trước người già, miệng lưỡi chúng ta luôn phần nào bị kìm lại; chúng ta phải nuốt đi những lời đáp trả hiển nhiên và lắng nghe. Họ ngồi bên trên chúng ta, trên bục cao của cuộc đời, đồng thời khơi gợi cả sự kính trọng lẫn lòng trắc ẩn ở ta. Một chút phong vị của trường phái cũ, một nét gì đó khác biệt trong cung cách của họ — vốn phóng khoáng và tròn trịa hơn nếu họ xuất thân từ cái gọi là gia đình gia giáo, và thường rụt rè, chuẩn mực hơn nếu họ thuộc tầng lớp trung lưu — trong thời đại này, góp phần làm nổi bật khoảng cách thế hệ và tô điểm thêm nét uy nghi cho mái đầu bạc. Nhưng sự vượt trội của họ được xây dựng trên nền tảng sâu sắc hơn những dấu hiệu hay cử chỉ bề ngoài. Họ đi trước chúng ta trên chặng đường hành quân của nhân loại; họ ít nhiều đã giải được bài toán đầy phiền toái của cuộc đời; họ đã vượt qua cơn bão tố phân định mùa màng của cuộc đời; qua bao thăng trầm thiện ác, họ vẫn kiên định bước đi; và giờ đây, không chút hổ thẹn công khai, họ đang tiến gần đến bến bờ vinh quang. Có thể chúng ta từng hứng chịu một mũi tên oan nghiệt của số phận; ta cau có gắt gỏng, tâm hồn bị bủa vây bởi bão táp khổ đau. Thế nhưng, từ lâu trước khi chúng ta còn chưa ra đời, bi kịch tương tự từng giáng xuống đầu những cụ ông hay cụ bà giờ đây đang điềm đạm, dí dỏm trêu chọc sự lơ đễnh của chúng ta, điềm nhiên tọa lạc trong buổi hoàng hôn thánh thiện của đời người, giữa ánh nắng rực quang sau cơn mưa. Ta bỗng thấy hổ thẹn với những nỗi thống khổ của chính mình — những nỗi đau mới mẻ, nóng bỏng và thô thiển chẳng khác nào thứ rượu mạnh rẻ tiền ven đường; ta nhìn cuộc đời dưới một góc nhìn khoáng đạt, bên dưới bầu trời của đức tin; và vượt lên trên những tồi tệ nhất, ngay trước sự hiện diện của những bậc trưởng bối an nhiên, ta học cách nhìn về phía trước và kiên nhẫn chờ đợi. Nỗi sợ hãi co rúm lại trước mặt họ “như một kẻ bị quở trách”, không phải là thứ nỗi sợ cái chết mong manh và vô tích sự, mà là nỗi kinh hoàng thường trực, day dứt về những trách nhiệm và sự trả giá của cuộc đời. Quả thực, lời ăn tiếng nói của họ có phần rụt rè; họ cảnh báo về những hiểm nguy rình rập trên đường; họ khuyên nhủ ta phải bước đi thật thận trọng; thế nhưng, những gương mặt thanh thản, dãi dầu sương gió của họ lại hùng hồn hơn tất thảy và kể một câu chuyện khác. Nơi họ đã đi qua, chúng ta rồi cũng sẽ bước tới, chẳng còn mấy sợ hãi; những gì họ đã kiên cường chịu đựng, ơn Chúa phù hộ, chúng ta cũng sẽ xoay sở để vượt qua.

Sự hiện diện của người cao tuổi không chỉ tự thân nó mang tính chữa lành, mà tâm trí họ còn chứa đầy những thứ thuốc giải, những vị thuốc giản dị của sự khôn ngoan, cùng những cân nhắc thực tế mà tuổi trẻ thường bỏ qua. Họ có những điều để sẻ chia, dù họ có ngốc nghếch đến đâu chăng nữa. Lời nói của họ không chỉ đơn thuần là văn chương, mà là đại văn chương; mang giá trị kinh điển nhờ sự điềm tĩnh, khách quan của người nói, được tô điểm, giống như một cuốn sách du ký, bằng những điều mà nếu không có họ, ta chẳng thể nào hay biết. Nhờ vào sự khách quan của người nói, như tôi vừa nhắc đến — và đây là lý do tại sao, giữa hai ông cụ, người không phải là cha ruột của bạn lại trò chuyện với bạn bằng một thứ uy quyền thấm thía hơn; bởi trong mối quan hệ ruột thịt, những người lớn tuổi nhất vẫn mang những lợi ích gắn bó sâu sắc và do đó vẫn giữ lại sự trẻ con trong lòng. Cứ thế, tôi từng biết hai chàng trai trẻ là đôi bạn thân thiết; người này thề thốt nể trọng cha của người kia; cha của mỗi người lại hết lời ca ngợi cậu con trai nhà bên; thế nhưng cặp đôi cha con trong mỗi nhà lại cứ hễ gặp nhau là cãi vã không dứt. Điều này thật tiêu biểu: đọc lên nghe chẳng khác nào mầm mống của một vở kịch gia đình ấm áp.

Người già xuất hiện trong các cuộc trò chuyện dưới hai tính cách: dạng thứ nhất là trầm ngâm, kín đáo mang tính châm biếm, và dạng thứ hai là ba hoa kể chuyện xưa. Kiểu thứ hai có lẽ là điều chúng ta thường mong đợi; và có lẽ nó cũng mang tính giáo hấn nhiều hơn. Một vị cao niên, tuổi đã xế chiều, đàng hoàng và tự nhiên ngồi bên ô cửa sổ lồi của tuổi tác, dùng ánh mắt ngoảnh lại quét qua những trải nghiệm cuộc đời; rồi vừa líu lo vừa mỉm cười, ông tường thuật lại những biến cố và truyền tải bài học từ chặng đường dài đã qua của mình. Những quan điểm quả thực được củng cố thêm, nhưng chúng cũng đồng thời được thanh lọc bớt qua năm tháng. Những gì vẫn hiện diện kiên định trước mắt của người cựu chiến binh đã về hưu trong chốn ẩn dật, những gì vẫn nuôi dưỡng sự mãn nguyện của anh ta, những gì vẫn sưởi ấm trái tim chân thành thuở nào — đó chính là “những giá trị trường thọ thực sự” mà Whitman bảo chúng ta nên ưu tiên. Trí khôn nằm ở nơi tuổi trẻ hòa hợp với tuổi già, chứ không phải nơi họ bất đồng; và chính khi người học trò trẻ tuổi cảm nhận được trái tim mình đập cùng nhịp với người thầy râu tóc bạc phơ, thì bài học mới có thể được lĩnh hội. Tôi từng quen biết một vị cao niên, người mà tôi có thể xướng tên, bởi ông nay đã về với tổ tiên — Robert Hunter, Cảnh sát trưởng vùng Dumbarton, và là tác giả của một cuốn sách luật xuất sắc vẫn tiếp tục được tái bản cho đến tận ngày nay. Hồi trẻ ông cao lớn hay thấp bé là điều tôi chẳng thể đoán nổi. Khi tôi quen ông, cơ thể ông đã suy sụp và hóp lại cả; còng queo và teo tóp; được nịt chặt trong một chiếc áo vác-cốt cứng để nâng đỡ; bị hành hạ bởi những căn bệnh tuổi già khiến ông cứ phải đi tập tễnh ra vào căn phòng; một bên chân bị gút; đội một chiếc tóc giả cốt để cho tươm tất chứ chẳng phải để lừa ai; cạo râu nhẵn nhụi, trừ phần dưới cằm — và vì điều đó ông không bao giờ quên cất lời xin lỗi, bởi nó đi ngược lại hoàn toàn với những nguyên tắc sống từ xưa đến nay của ông. Bạn có thể tưởng tượng ông sẽ trông ra sao trong một cuốn tiểu thuyết của Miss Mather; thế nhưng cái tàn tích của người cựu chiến binh Chelsea ấy đã sống đến tận những năm tháng cuối đời trong sự viên mãn của tất cả những gì tốt đẹp nhất ở con người, tràn ngập lòng nhân ái, và kiên định như một người lính La Mã dẫu mang trong mình vô vàn bệnh tật. Bạn không thể nói là ông đã lãng trí, bởi ông có thể đọc làu làu từng trang những tác phẩm của Shakespeare, Webster, Jeremy Taylor và Burke; chỉ là tấm da cừu đã viết kín chữ, chẳng còn chỗ trống cho những dònginscription mới nữa, và ông hoàn toàn có khả năng lặp đi lặp lại cùng một giai thoại qua nhiều lần ghé thăm liên tiếp. Giọng nói của ông vẫn giữ được uy lực trọn vẹn, và ông lấy làm hãnh diện khi sử dụng nó. Trong chuyến hải trình cuối cùng với tư cách là Ủy viên phụ trách đèn biển, ông đã cất tiếng gọi vọng một con tàu trên biển và khiến người ta nghe rõ mồn một mà chẳng cần dùng đến loa phóng thanh, trong khi vẫn phô bày một chút tự đắc rất đáng yêu về thành tích của mình. Ông có thói quen đệm vào câu nói của mình những tiếng hắng giọng hỏi han mang tính chất “hừm”, điều này vừa gây khó hiểu lại vừa có phần hơi mệt mỏi, chẳng ăn nhập gì với vẻ bề ngoài của ông, và có vẻ là một di tích sót lại từ thời kỳ vóc dáng còn đẫy đà nào đó trong quá khứ. Thuở xưa, khi ông còn là một tay đi bộ cự phách và chẳng ngại ngần gì ly rượu vang đỏ claret hảo hạng, có lẽ ông từng dùng những phát súng tiểu liên ấy để nhấn mạnh cho những lời huấn thị của mình trước hội đồng thẩm phán. Tính cách ông hoàn toàn điềm đạm, vượt ra ngoài tầm với của số phận; gút, thấp khớp, sỏi thận và sỏi bàng quang có lẽ đã hợp sức chống lại cái lều trại mỏng manh ấy, thế nhưng mỗi khi tôi ghé thăm vào tối Chủ nhật, ông vẫn sẽ gác cuốn *Đời sống Chúa Kitô* của Jeremy Taylor sang một bên và chào đón tôi với vầng trán cởi mở ấy, cùng cung cách lịch thiệp ân cần ấy. Những quan điểm và thiện cảm của ông định hình nên con người ông chuẩn xác đến từng thập niên. Ông đã bắt đầu cuộc đời mình, dưới ảnh hưởng của người mẹ, với tư cách là một người ngưỡng mộ Junius, nhưng rồi với sự chín chắn hơn về nhận thức, ông đã chuyển sự ngưỡng mộ ấy sang Burke. Ông ân cần cảnh báo tôi với vẻ nghiêm nghị hoàn toàn rằng phải hết sức cẩn trọng khi viết tiếng Anh; không bao giờ được quên mình là người Scotland, rằng tiếng Anh là một thứ tiếng nước ngoài, và nếu tôi mạo muội dùng văn phong khẩu ngữ, chắc chắn tôi sẽ phải muối mặt: lời nhận xét ấy có lẽ rất xác đáng vào thời của David Hume. Tác phẩm của Scott còn quá mới mẻ đối với ông; ông từng quen biết tác giả — mà lại còn biết rõ ông ấy là một kẻ theo phái bảo thủ Tory; và đối với một bậc tôn sư kinh điển thực thụ, một người cùng thời luôn là thứ gì đó phiền toái. Ông vẫn giữ tình yêu nghiêm cẩn thuở nào dành cho kịch nghệ; thậm chí, như ông vẫn tự hào kể lại, từng đóng một vai trò nhất định trong lịch sử các buổi diễn phục hồi kịch Shakespeare, khi ông là người đã thành công trong việc thuyết phục Murray, thuộc Nhà hát Edinburgh cũ, về ý tưởng dàn dựng các vở kịch cổ tích của Shakespeare với khung cảnh hoành tráng. Vốn là một người theo trường phái ôn hòa trong tôn giáo, trong những năm tháng cuối đời, ông đã vô cùng ấn tượng trước cuộc trò chuyện với hai chàng trai trẻ theo phong cách phục hưng tôn giáo. “Hừm,” ông thường nói—“mới mẻ đối với tôi quá. Tôi chưa từng — hừm — có trải nghiệm nào như thế.” Điều đó gây ấn tượng với ông, không phải bằng sự đau đớn, mà рад hơn là bằng một niềm hứng thú triết học trang nghiêm, rằng ông, một tín đồ Cơ Đốc theo như ông vẫn hy vọng, và là một tín đồ kỳ cựu lâu năm đến thế, lại nghe những chàng trai trẻ này bàn luận về chính chủ đề của mình, chính những thứ vũ khí mà ông đã dùng để chiến đấu trong cuộc đời — “và — hừm — lại chẳng thể hiểu nổi.” Bằng thái độ khôn ngoan và duyên dáng ấy, ông đối xử công bằng với chính mình lẫn người khác, an nhiên nương náu trong những niềm tin cũ kỹ của mình mà không hề giận dữ hay hoảng hốt. Lời phát biểu cuối cùng được ghi lại của ông, vào đêm cuối cùng trong đời, là sau khi ông vừa tranh luận chống lại học thuyết Calvin với vị mục sư của mình thì bị ngắt quãng bởi một cơn đau buốt tận tâm can. “Rốt cuộc,” ông nói, “trong số tất cả các thuyết ’ism, tôi chẳng thấy thuyết nào tệ bằng bệnh thấp khớp.” Lần cuối cùng tôi nhìn thấy ông là từ trước đó ít lâu, khi chúng tôi cùng nhau ăn tối tại một quán trọ; ông vừa đi tuần án xong, bởi ông bám sát các nhiệm vụ của mình như thể đó là phần cốt lõi trong sự nghiệp; và tôi nhớ đó là dịp duy nhất ông vấy bẩn đôi môi của mình bằng tiếng lóng — một thứ mà ông vô cùng ghét bỏ. Cả hai chúng tôi đều tên là Robert; và khi chúng tôi ngồi vào bàn ăn, ông nhìn tôi với một tia sáng tinh nghịch trong mắt: “Chúng ta chính xác là cái mà cậu gọi là hai gã bob.” Tôi nhớ ông đã mời tôi uống rượu vang đỏ port, thứ thức uống được xem là sữa dành cho tuổi trẻ; nhắc đến “những tờ bạc hai mươi shilling”; và suốt bữa ăn, ông tràn ngập những câu chuyện cười cợt và nét cổ kính mang đậm chất xưa cũ, tựa như một cậu thiếu niên đang trong ngày nghỉ lễ. Nhưng điều tôi nhớ nhất chính là lời thú nhận của ông rằng ông chưa từng đọc trọn vẹn vở *Othello*. Shakespeare là đối tượng nghiên cứu thường trực của ông. Ông chẳng thích gì hơn ngoài việc khoe khoang kiến thức và trí nhớ của mình bằng cách viện dẫn những đoạn văn song song trong các tác phẩm của Shakespeare, những đoạn mà cùng một từ được sử dụng, hoặc cùng một ý tưởng được xử lý theo cách khác nhau. Thế nhưng *Othello* đã đánh gục ông. “Vị quý ông cao quý ấy và phu nhân cao quý ấy — hừm — thật quá đau lòng đối với tôi.” Đêm hôm đó, những tấm biển quảng cáo trên phố đều dán đầy áp phích với nội dung “Vở nhại *Othello*”, và sự tương phản bùng nổ trong tâm trí tôi như một ngọn lửa trại. Nó mang lại cho tôi một cái nhìn khó quên vào tâm hồn của người đàn ông nhân hậu ấy. Việc được quen biết ông quả thực là một nền giáo dục tự do và thành kính. Tất cả những giá trị nhân văn đều được giảng dạy trong phòng ăn xám xịt bên cạnh chiếc ghế để chân gút của ông. Bản thân ông chính là một lời khuyên nhủ tốt đẹp; ông chính là tấm gương làm sáng tỏ và tô điểm cho những lời bàn luận phong phú của mình. Chẳng có người thanh niên nào có thể tìm thấy ở đâu khác một không gian tách biệt hoàn toàn khỏi sự đố kỵ, sợ hãi, bất mãn, hay bất kỳ thứ cảm xúc nào làm vấy bẩn con người; một cuộc đời chân chất và điềm tĩnh; một tâm hồn tựa như chiếc đàn vĩ cầm cổ, đã thuần thục với sự hòa âm, sẵn sàng rung lên theo từng chạm khẽ — như trong phòng ăn ấy, với cụ Hunter trò chuyện vào giờ phút chót, dưới bóng râm của cõi vĩnh hằng, không sợ hãi và đầy dịu dàng.

Nhóm người cao tuổi thứ hai không thích kể chuyện; họ thiên về lắng nghe hơn là trò chuyện, lắng nghe người trẻ bằng một sự chú ý đầy thích thú và mang tính xét nét. Để trải nghiệm trọn vẹn kiểu tương tác này, tôi nghĩ chúng ta phải tìm đến các cụ bà. Phụ nữ vốn là những người lắng nghe giỏi hơn đàn ông, thoạt tiên là thế; họ học cách, tôi e rằng qua những đớn đau, để chịu đựng sự kiêu ngạo tẻ nhạt và trẻ con của phái mạnh; và chúng ta có thể nhẫn nhịn những lời bình chê cay nghiệt từ một người phụ nữ hơn là từ ngay cả người đàn ông lớn tuổi nhất. Lời bình chê cay nghiệt chiếm phần chủ đạo, dù là để mang lại bài học hay sự giải trí, trong mối quan hệ này. Cụ bà mà tôi đang nhắm tới là một người sắc sảo, lưỡi dao ngôn từ của cụ, sau nhiều năm luyện tập, đã đạt đến độ uy quyền tuyệt đối, dù là để giữ im lặng hay để tấn công. Nếu chẳng may cụ không ưa bạn, bạn sẽ bị cám dỗ mà nguyền rủa sự cay độc của tuổi già. Nhưng nếu chẳng may bạn làm cụ vừa lòng dẫu chỉ một chút thôi, bạn sẽ được lắng nghe với một vẻ đồng cảm duyên dáng và đầy tiếng cười, để rồi thỉnh thoảng lại bị trừng phạt, như thể đang đùa giỡn, bằng một cây ô nặng như chiếc búa chiến. Người ta cần phải có một nghệ thuật kỳ lạ, cũng như vị thế cao của tuổi già, mới có thể giáng những đòn chỉnh đốn chí mạng ấy vào đám thanh niên kiêu kỳ ngạo mạn. Viên thuốc đắng được ngụy trang trong lớp đường của sự thông minh; nó được ban phát như một lời khen — nếu bạn không làm phật ý, bạn đã chẳng bị quở trách; đó là một vấn đề cá nhân — một dấu nối, một gạch nối, giữa bạn và kẻ đang chỉnh đốn bạn; sự tán tỉnh kiểu tuổi già, vì niềm vui của cụ và sự tiến bộ của bạn. Không thể chối cãi rằng chàng trai trẻ cảm thấy mình thật ngốc nghếch; nhưng anh ta phải là một tên Malvolio hoàn hảo, bệnh hoạn vì thói tự ái, mới không thể đón nhận một cái tát công khai mà vẫn mỉm cười. Sự trừng phạt bằng sự im lặng mới là thứ giết chết con người; khi bạn biết mình đã phạm lỗi, và người bạn của bạn không nói gì đồng thời tránh né ánh mắt bạn. Cho dù một người được làm bằng cao su đi chăng nữa, trái tim anh ta cũng phải chùng xuống trong khoảnh khắc ấy. Nhưng một khi lời đã thốt ra, điều tồi tệ nhất xem như đã qua; và một anh chàng có chút ít sự hài hước có thể vượt qua cả một cơn mưa hailston chỉ trích đầy dí dỏm, với từng vết xước trên tâm hồn đều bị trúng đạn hiểm hóc, để rồi trồi lên, như thể sau một cú lặn sâu, râm ran với một phản ứng luân lý tuyệt vời, và sẵn sàng, với một sự sẵn sàng đầy e dè, một phần ba miễn cưỡng, đón nhận sự kỷ luật ấy lặp lại lần nữa.

Có rất ít phụ nữ, những người chưa được tắm mình trong ánh nắng, chưa chín muồi và có lẽ chưa được tôi luyện, có thể đứng tách ra khỏi một người đàn ông và nói ra sự thật với một kiểu tàn nhẫn hào hiệp như thế. Dù vậy, vẫn có một vài người — và tôi hoài nghi liệu có người đàn ông nào có thể đáp lại lời khen tương tự. Kiểu nhân vật do Vernon Whitford đại diện trong *The Egoist* quả thực nói ra sự thật, nhưng anh ta nói nó một cách khô khan cục mịch. Vernon là một anh chàng cao thượng, và nhân tiện đây, anh ta tạo ra một sự tương phản cao quý và đầy tính giáo dục với Daniel Deronda; cách hành xử của anh ta là cách hành xử của một người quân tử; nhưng chúng ta lại đồng tình với anh ta, bất chấp lương tâm của chính mình, khi anh ta đầy ân hận mà ngẫm nghĩ về “sự khô khan đến kinh ngạc của nó”. Anh ta là người đàn ông tuyệt vời nhất, nhưng những người phụ nữ tuyệt vời nhất lại xoay sở kết hợp được tất cả những điều đó cùng với một chút gì hơn thế nữa. Chính những khiếm khuyết của họ lại giúp ích cho họ; họ thậm chí được hỗ trợ bởi chính sự sai trái trong vị trí của họ ở xã hội. Họ có thể lui về doanh trại kiên cố của những phép tắc xã giao. Họ có thể chạm vào một chủ đề rồi lờ nó đi. Những người khéo léo nhất thường sử dụng một sự kín đáo có phần cầu kỳ như một phương tiện để tỏ ra bộc trực, giống như cách họ đeo găng tay khi bắt tay vậy. Nhưng đàn ông phải gánh chịu toàn bộ trách nhiệm cho sự tự do của mình, không thể né tránh một câu hỏi, hầu như không thể giữ im lặng mà không bị xem là thô lỗ, phải chịu trách nhiệm cho lời nói của mình ngay tại chỗ, và không ít lần bị bỏ mặc đối mặt với một sự lựa chọn chết người, giữa sự lươn lẹo ít nhiều thiếu danh dự của Deronda và sự đần độn thẳng thừng của Vernon Whitford.

Nhưng sự ưu việt của phụ nữ luôn bị đe dọa; họ không ngồi trên ngai vàng của bệnh tật như người già; họ vừa là người đi cầu hôn vừa là bậc quân vương; sự kiêu hãnh của họ bị cuốn vào, tình cảm của họ quá dễ bị lôi kéo; và do đó, phần lớn các cuộc trò chuyện giữa hai giới đã thoái hóa thành thứ gì đó không xứng đáng với cái tên của nó. Khao khát được làm hài lòng, được tỏa sáng với một thứ ánh sáng dịu dàng và vẽ nên một bức tranh quyến rũ về bản thân, đã trục xuất khỏi cuộc trò chuyện tất cả những gì là giá trị thực chất và phần lớn những gì mang tính hài hước. Ngay khi dòng chảy mạnh mẽ của sự ngưỡng mộ lẫn nhau bắt đầu tuôn trào, thì sự quan tâm đến con người lấn át hoàn toàn trí tuệ, và sự trao đổi bằng lời nói, dù có ý thức hay không, liền trở thành thứ yếu so với sự giao lưu bằng ánh mắt. Nhưng ngay cả khi tránh được cái bẫy lố bịch này, và một người đàn ông cùng một người phụ nữ trò chuyện bình đẳng, thành thật với nhau, thì có cái gì đó trong bản chất hoặc nền giáo dục của họ đã làm bóp méo giai điệu ấy. Bản năng thúc giục họ phải đồng tình; và khi điều đó là bất khả thi, thì hãy đồng tình để mà bất đồng. Nếu họ phớt lờ lời cảnh báo ấy, ngay từ nghi ngờ đầu tiên về một cuộc tranh cãi, họ sẽ thấy mình đang ở hai bán cầu khác nhau. Về bất kỳ vấn đề kinh doanh hay ứng xử nào, bất kỳ sự việc thực tế nào đòi hỏi phải giải quyết, phụ nữ sẽ nói và lắng nghe, nghe và đáp lời các lý lẽ, không chỉ bằng sự khôn ngoan tự nhiên mà còn với sự cởi mở và lòng trung thực logic. Nhưng nếu chủ đề tranh luận là thứ gì đó mờ ảo lơ lửng trong không trung, một sự trừu tượng, một cái cớ để trò chuyện, một con bù nhìn logic, thì người đàn ông tranh luận khi ấy có thể ngay lập tức từ bỏ hy vọng; anh ta có thể dùng lý lẽ, dẫn chứng sự thật, có thể uyển chuyển, có thể mỉm cười, có thể tức giận, tất cả đều vô ích; những gì người phụ nữ nói đầu tiên, điều đó (trừ phi cô ta đã quên mất) cô ta sẽ lặp lại cho đến tận cùng. Do đó, chính vào những thời điểm mà một cuộc trò chuyện giữa đàn ông trở nên rực rỡ, nhanh nhẹn hơn và bắt đầu hứa hẹn đơm hoa kết trái, thì cuộc trò chuyện giữa hai giới lại bị đe dọa tan vỡ. Điểm bất đồng, điểm thu hút, bị người phụ nữ rạng rỡ né tránh dưới một cơn mưa pháo hoa ngôn từ lạc đề; nó được người phụ nữ kín đáo bắc cầu bằng một tiếng sột soạt của lụa là, khi cô ta uyển chuyển bước tới điểm an toàn gần nhất. Và kiểu thủ thuật làm xiếc tay nhanh này, đánh tráo chủ đề nguy hiểm đi khuất mắt cho đến khi nó có thể được đưa trở lại một cách an toàn dưới một hình hài khác, chính là một thứ chiến thuật của các nữ hoàng phòng khách thực thụ.

Phòng khách quả thực là một nơi nhân tạo; nó vốn dĩ là thế do sự lựa chọn của chúng ta và vì tội lỗi của chúng ta. Sự phục tùng của phụ nữ; lý tưởng áp đặt lên họ từ thủa lọt lòng và được khoác lên mình, tựa như chiếc áo lông ngựa gai góc, với sự kiên định đến thế; sự dịu dàng mang tính mẫu tử và bề trên của họ đối với sự kiêu ngạo và tự tôn của đàn ông; các nghệ thuật quản trị của họ — những ngón nghề của một kẻ nô lệ văn minh giữa bầy dã nhân tốt bụng — tất cả đều là những nguyên liệu đầy cay đắng và đều góp phần làm sai lệch các mối quan hệ. Phải cho đến khi chúng ta thoát khỏi khung cảnh nhân tạo đầy tính giải trí đó, những mối quan hệ chân thực mới được thiết lập, hay những tư tưởng mới được so sánh một cách thành thật. Ngoài khu vườn, trên đường đi hay sườn đồi, hoặc trong những buổi chuyện trò riêng tư tête-à-tête tránh xa mọi sự gián đoạn, những cơ hội sẽ xuất hiện khi chúng ta có thể học hỏi rất nhiều từ bất kỳ người phụ nữ đơn lẻ nào; và không ở đâu thường xuyên hơn trong đời sống hôn nhân. Hôn nhân là một cuộc trò chuyện kéo dài đằng đẵng, bị ngắt quãng bởi những trận tranh cãi. Những cuộc tranh cãi ấy vô giá trị; chúng chỉ làm hằn sâu thêm sự khác biệt; trái tim anh hùng của người phụ nữ thúc giục cô ta cắm chặt lá cờ của mình lên đỉnh cột. Thế nhưng trong những khoảng giữa, hầu như vô thức và chẳng hề có chút mong muốn tỏa sáng nào, toàn bộ chất liệu của cuộc đời được lật đi lật lại, những tư tưởng lóe lên và được sẻ chia, hai con người ngày càng điều chỉnh quan niệm của mình để phù hợp với người kia, và theo dòng thời gian, chẳng cần tiếng kèn hiệu, họ dắt tay nhau bước vào những chân trời tư tưởng mới.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.