Kỷ Niệm Và Chân Dung

Lượt đọc: 33 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 1
Người Nước Ngoài Trên Quê Hương

❊ ❊ ❊

“Đây chẳng phải nhà tôi đâu,

Nhìn kiến trúc là tôi thấu ngay.”

Hai cuốn sách xuất bản gần đây — một bàn về nước Anh của ông Grant White, và một bàn về nước Pháp của vị học giả sắc sảo đến mức quái gở Hillebrand — rất có thể đã khiến người ta phải suy ngẫm về sự phân chia giữa các chủng tộc và quốc gia. Những suy nghĩ ấy hẳn sẽ nảy sinh với sự tương thích và sức nặng đặc biệt đối với những thần dân của Vương quốc Anh, một xứ sở được bồi đắp từ biết bao dòng dõi khác nhau, bập bẹ biết bao thổ ngữ khác nhau, và bày biện ra những sự tương phản kỳ lạ trong chiều rộng lãnh thổ của mình, từ chốn đông đúc ngột ngạt nhất cho đến chốn hoang mạc cằn cỗi nhất, từ Vùng Đất Đen cho đến chốn hoang địa Rannoch. Không chỉ khi vượt biển chúng ta mới xuất ngoại; ngay tại nước Anh cũng có những chốn xa lạ; và giống nòi từng chinh phục một đế chế rộng lớn nhường ấy đến nay vẫn chưa tài nào đồng hóa được những hòn đảo quê hương đã sinh ra nó. Ireland, Wales và những vùng núi non Scotland vẫn phần nào bám giữ thứ tiếng Gael cổ truyền của họ. Mới ngày nào tiếng Anh còn chưa chiếm ưu thế ở Cornwall, vậy mà người ta vẫn còn chỉ cho nhau xem tại Mousehole, trên vịnh St. Michael, ngôi nhà của người phụ nữ cuối cùng còn nói tiếng Cornwall. Bản thân tiếng Anh — thứ tiếng giờ đây có thể mở lối cho lữ khách đi khắp phần lớn Bắc Mỹ, qua những hòn đảo lớn ở Nam Hải, tới Ấn Độ, dọc theo phần lớn bờ biển châu Phi, và tại các cảng biển của Trung Quốc lẫn Nhật Bản — nay vẫn còn vang lên ngay tại quê nhà của nó qua hàng chục hình thái chuyển đổi khác nhau. Bạn có thể đi khắp các bang trên đất Mỹ, và ngoại trừ sự xâm nhập cùng ảnh hưởng thực tế của người ngoại quốc, người da đen, người Pháp hay người Trung Quốc, bạn khó lòng bắt gặp sự khác biệt rõ rệt nào về giọng điệu như trong khoảng cách bốn mươi dặm giữa Edinburgh và Glasgow, hay về thổ ngữ như trong khoảng cách một trăm dặm giữa Edinburgh và Aberdeen. Tiếng Anh trong sách vở đã đi vòng quanh thế giới, nhưng ở quê nhà, chúng ta vẫn gìn giữ những thành ngữ đậm đà bản sắc của cha ông, để rồi mỗi hạt, hay ở một số nơi là mỗi thung lũng, lại sở hữu chất giọng hoặc cách dùng từ mang nét đặc trưng riêng. Tương tự như vậy, tập tục và định kiến địa phương, thậm chí cả tôn giáo và luật pháp địa phương, vẫn tiếp tục bám trụ cho đến tận những năm cuối của thế kỷ XIX — những quốc gia trong lòng quốc gia, những điều xa lạ ngay trên quê hương.

Bất chấp những gợi mở hướng tới sự chiêm nghiệm ấy, thói quen thiếu hiểu biết về những láng giềng của mình lại chính là đặc tính của một John Bull điển hình. Bản chất của ông ta là kẻ bề trên, kiên định trong chiến đấu, hách dịch trong sai bảo, nhưng lại chẳng hề tò mò hay nhanh nhạy trước cuộc sống của những người xung quanh. Trong các thuộc địa của Pháp, và thậm chí còn hơn thế nữa ở các thuộc địa của Hà Lan, tôi từng đọc được rằng có một mối liên hệ trực tiếp và sinh động giữa chủng tộc thống trị và chủng tộc bị trị, rằng một thứ sự đồng cảm nào đó đã nảy sinh, hoặc ít nhất là sự pha trộn của những định kiến, giúp cuộc sống của cả hai trở nên dễ thở hơn. Thế nhưng người Anh lại ngồi tách biệt, căng phồng lên vì kiêu ngạo và dốt nát. Ông ta hiện diện giữa những kẻ thuộc hạ của mình trong thời buổi hòa bình với cái vẻ khinh khỉnh từng dẫn dắt ông ta tới vinh quang. Một niềm đam mê nhất thời dành cho nghệ thuật hay thời trang ngoại quốc nào đó có thể đánh lừa thế giới, nhưng nó chẳng thể qua mắt được những kẻ thân cận với ông ta. Ông ta có thể bị thu hút bởi một người ngoại quốc giống như bị thu hút bởi một con khỉ, nhưng ông ta sẽ chẳng bao giờ hạ mình để nghiên cứu đối phương bằng bất kỳ sự kiên nhẫn nào. Cô Bird, một nữ tác giả mà tôi xin tự nhận là đem lòng say đắm, đã tuyên bố rằng tất cả các món ăn của Nhật Bản đều không thể nuốt nổi — một sự quả quyết thật ngỡ ngàng. Thế rồi, khi lễ cưới của Hoàng tử xứ Wales được kỷ niệm tại Mentone bằng một bữa tiệc khoản đãi người dân bản địa, người ta đã đề nghị dọn cho họ những món ăn đậm chất Anh — bò nướng cùng bánh pudding mận, không chút rườm rà pha trò nào sất. Ở đây, chúng ta bắt gặp cả hai cực của sự ngớ ngẩn mang tính Anh quốc. Chúng ta nhất quyết không ăn đồ ăn của bất kỳ kẻ ngoại quốc nào; và khi có cơ hội, chúng ta cũng chẳng màng để họ được thưởng thức món ăn của chính họ. Chính cái tinh thần ấy cũng đã truyền cảm hứng cho những nhà truyền giáo người Mỹ của cô Bird, những kẻ đã lặn lội hàng ngàn dặm để cải đạo Nhật Bản, nhưng lại công khai thừa nhận sự dốt nát của mình đối với những tôn giáo mà họ đang cố gắng thay thế.

Tôi dẫn lời một người Mỹ trong hoàn cảnh này mà không hề cảm thấy áy náy chút nào. Chú Sam có khá hơn John Bull đôi chút, nhưng cũng chẳng thoát khỏi cái khuôn đúc của người Anh. Đối với ông Grant White, nước Mỹ chỉ là các bang Tân England chứ chẳng có gì hơn. Ông ta ngạc nhiên trước mức độ uống rượu ở London ư; hãy để ông ta thử đến San Francisco xem sao. Ông ta châm biếm một cách sắc sảo sự dốt nát của người Anh về địa vị của phụ nữ tại Mỹ; nhưng chẳng lẽ chính ông ta lại quên mất bang Wyoming hay sao? Cái tên Yankee, thứ mà ông ta cứ khăng khăng bám lấy, lại được dùng ở phần lớn liên bang vĩ đại như một từ ngữ mang hàm ý chê bai. Các bang Yankee, nơi ông ta là một thần dân trung thành đến mực thước, kỳ thực chỉ như muối bỏ biển trong toàn liên bang. Và chúng ta tìm thấy trong cuốn sách của ông ta một sự dốt nát nguyên thủy mênh mông về cuộc sống lẫn tương lai của nước Mỹ; mọi cái nhìn đều phiến diện, mang tính xó bếp, không vươn tới được chân trời; tình cảm đạo đức cao lắm cũng chỉ vừa vặn cho một bè lũ các bang; và toàn bộ tầm vóc cùng bầu không khí không hề mang tính Mỹ, mà chỉ thuần túy là của dân Yankee. Tôi sẵn sàng đi xa hơn ông ta trong việc lên án thái độ trịch thượng và bất lịch sự của những đồng bào tôi đối với những người họ hàng đến từ bên kia đại dương; dòng máu trong người tôi như sôi lên vì những bài báo thô lỗ một cách ngốc nghếch của chúng ta; và tôi chẳng biết giấu mặt đi đâu mỗi khi tình cờ ở cạnh một người Mỹ để rồi chứng kiến đồng bào mình đon đả với họ chẳng khác nào với một con chó làm trò xiếc. Thế nhưng trong trường hợp của ông Grant White, việc làm gương rõ ràng vẫn hơn là thuyết giảng. Rốt cuộc thì bang Wyoming vẫn dễ tiếp cận với ông White hơn là Boston đối với người Anh, và cái thói tự phụ của người Tân England cũng chẳng có gì đáng được tha thứ hơn thói ngạo mạn của người Anh quốc.

Có lẽ ở mọi quốc gia đều thế thôi; có lẽ ở bất cứ đâu, con người ta cũng đều mù tịt nhất về những kẻ ngoại quốc ngay trên sân nhà của mình. John Bull mù tịt về nước Mỹ; có lẽ ông ta cũng chẳng biết gì về Ấn Độ; nhưng xét theo những cơ hội mà ông ta có được, ông ta lại càng tỏ ra vô tri hơn đối với những xứ sở nằm ngay sát cửa nhà mình. Chẳng hạn như có một đất nước — với biên giới chẳng cách xa London là mấy, với người dân có họ hàng gần gũi, ngôn ngữ đồng điệu về mọi mặt cơ bản với tiếng Anh — mà tôi dám cá là ông ta chẳng biết một chút gì. Sự vô tri của ông ta đối với vương quốc láng giềng ấy là không thể diễn tả bằng lời; nó chỉ có thể được minh họa qua những giai thoại. Tôi từng có dịp đồng hành với một người có cung cách lịch thiệp và trí tuệ sáng láng — một người xuất thân từ Đại học, theo cách người ta vẫn nói — hơn nữa lại là một kẻ đã lăn lộn trường đời và am hiểu đôi điều về thời đại chúng ta đang sống. Chúng tôi đang say sưa trò chuyện khi con tàu phóng vút qua khoảng giữa Peterborough và London; trong số các chủ đề, ông ta bắt đầu kể về một bất công pháp lý nào đó mà ông ta vừa gặp phải, và trong sự ngây thơ của mình, tôi bèn nhận xét rằng ở Scotland sự việc không phải như vậy. “Xin lỗi ông,” ông ta đáp, “đây là vấn đề luật pháp.” Ông ta chưa từng nghe nói đến luật pháp Scotland; và ông ta cũng chẳng màng được mở mang kiến thức. Luật pháp là như nhau cho cả nước, ông ta lớn tiếng quả quyết với tôi; đứa trẻ nào mà chẳng biết điều đó. Cuối cùng, để chấm dứt tranh cãi, tôi giải thích cho ông ta hiểu rằng tôi là một thành viên thuộc giới hành pháp Scotland, và đã từng vượt qua kỳ sát hạch chính cái bộ luật mà chúng tôi đang tranh luận. Nghe vậy, ông ta sững sờ nhìn thẳng vào mặt tôi trong giây lát rồi lảng chuyện đi chỗ khác. Đó quả là một ví dụ quái gân, nếu ông muốn, nhưng nó không phải là trường hợp cá biệt trong trải nghiệm của những người con Scotland.

Anh và Scotland quả thực có sự khác biệt về luật pháp, lịch sử, tôn giáo, giáo dục, và trong cả diện mạo tự nhiên lẫn nét mặt con người, không phải lúc nào cũng cách biệt một trời một vực, nhưng lúc nào cũng rạch ròi sắc nét. Nhiều chi tiết từng gây ấn tượng mạnh với ông Grant White, một người Yankee, cũng khiến tôi, một người Scotland, cảm thấy kinh ngạc không kém; cả ông ấy lẫn tôi đều cảm thấy mình như những kẻ ngoại quốc trước vô số sự khác biệt quen thuộc. Một người Scotland có thể lang thang qua phần lớn châu Âu lẫn Hoa Kỳ, để rồi chẳng bao giờ còn phải trải qua cảm giác sâu sắc về những chuyến du ngoạn xứ người, về những vùng đất và phong phú lạ lùng cho bằng chuyến thám hiểm đầu tiên của anh ta sang nước Anh. Sự thay đổi từ một xứ sở đồi núi sang một vùng đất bằng phẳng khiến anh ta ngập tràn kinh ngạc và thích thú. Chạy dọc theo đường chân trời phẳng lặng ấy là những ngọn tháp cổ kính của các nhà thờ cứ nối tiếp nhau hiện ra. Anh ta nhìn thấy ở cuối những tầm nhìn thoáng đãng cánh quạt cối xay gió đang quay tròn. Tương lai anh ta muốn đi đâu cũng mặc; anh ta có thể ngắm nhìn dãy Alps, những Kim Tự Tháp, và sư tử; nhưng sẽ thật khó lòng tìm lại được niềm vui sướng của khoảnh khắc ấy. Quả thực, có rất ít khung cảnh nào vui mắt bằng hình ảnh những chiếc cối xay gió đang phất phơ tranh đua trong làn gió tươi mát thổi qua vùng quê rợp bóng cây; nhịp điệu chuyển động ngập ngừng của chúng, công việc nhàn nhã của chúng — suốt ngày miệt mài xay bột với những điệu bộ kỳ quặc — cùng cái dáng vẻ to lớn như người khổng lồ, tựa như một sinh vật nửa sống nửa ngợm, đã thổi bùng một thứ tinh thần lãng mạn vào cả khung cảnh tẻ nhạt nhất. Khi một đứa trẻ Scotland lần đầu tiên nhìn thấy chúng, nó lập tức đem lòng yêu mến; và kể từ phút ấy trở đi, những chiếc cối xay gió cứ quay hoài trong những giấc mơ của nó. Và cứ thế, ở mức độ của riêng mình, từng nét đặc trưng của đời sống và phong cảnh nơi đây đều để lại dấu ấn. Sự ấm áp, cổ kính đậm chất con người của những thị trấn và làng mạc; vẻ xanh tươi, trật tự và lâu đời của vùng quê; những hàng rào cây rậm rạp, những bậc bước qua tường và lối mòn ẩn khuất trên đồng cỏ; những con sông lững lờ đầy ắp nước; phấn trắng và những chiếc áo blouse nông dân; tiếng chuông reo hòa cùng giọng nói tiếng Anh vang lên nhanh nhẹn, trơ trẽn — tất cả đều mới mẻ trước trí tò mò; tất cả đều được lồng vào những giai điệu Anh trong câu chuyện cổ tích mà đứa trẻ tự kể cho chính mình nghe khi đêm về. Cái sắc bén của sự mới mẻ rồi sẽ phai mòn; cảm xúc ấy rồi cũng sẽ bị kìm hãm, nhưng tôi hoài nghi liệu nó có bao giờ bị dập tắt hoàn toàn hay không. Thay vào đó, nó cứ quay trở lại, ngày càng hiếm hoi và kỳ lạ hơn, để rồi ngay cả trong những khung cảnh mà bạn đã quen thuộc từ lâu, nó vẫn bất chợt bừng tỉnh, mang lại dư vị cho sự tận hưởng hoặc làm sâu sắc thêm cảm giác cô lập.

Có một điều đặc biệt vẫn mãi xa lạ đối với ánh mắt của người Scotland — kiến trúc nhà cửa, diện mạo của những con phố và tòa nhà; vẻ cổ kính, kỳ lạ của rất nhiều công trình, cùng những bức tường mỏng manh và gam màu ấm áp của tất cả chúng. Ở Scotland, chúng ta có ít công trình cổ hơn hẳn, nhất là ở các vùng quê; và những gì chúng ta có đều được xây bằng đá đẽo hoặc đá trát vữa. Gỗ rất ít khi được sử dụng trong cấu trúc của chúng; khung cửa sổ được thụt sâu vào trong tường, chứ không phẳng lì ra mặt tiền như ở nước Anh; mái nhà có độ dốc cao hơn; ngay cả một trang trại miền đồi cũng mang vẻ bề thế, vuông vức, lạnh lùng và trường tồn. Trái lại, những ngôi nhà nước Anh trông giống như những món đồ chơi bằng bìa cứng, chỉ một luồng gió thổi qua là có thể sụp đổ. Và người Scotland không bao giờ quen được với điều đó. Ánh mắt anh ta chẳng bao giờ có thể vô tình dừng lại trên những ngôi nhà gạch ấy — những đống gạch vụn, theo cách anh ta có thể gọi — hay trên một dãy phố bằng phẳng nào, mà không lập tức được nhắc nhở mình đang ở đâu, và ngay lập tức trôi dạt về quê hương trong tâm tưởng. “Đây chẳng phải nhà tôi đâu; Nhìn kiến trúc là tôi thấu ngay.” Thế nhưng có lẽ đó chính là nhà của anh ta, được mua bằng chính đồng tiền của anh ta, chiếc chìa khóa đã được mài mòn lâu ngày trong túi áo; thế nhưng nó vẫn chưa, và sẽ chẳng bao giờ, được trí tưởng tượng của anh ta thực sự dung nạp; anh ta cũng không nguôi nhớ rằng, trong chiều dài lẫn chiều rộng của quê hương mình, chẳng hề có một công trình nào dù chỉ mang nét thoảng qua tương tự như thế.

Nhưng không chỉ riêng phong cảnh và kiến trúc mới khiến chúng ta thấy nước Anh xa lạ. Cấu trúc xã hội, chính những trụ cột của đế chế, lại khiến chúng ta kinh ngạc và thậm chí đau đớn. Giai cấp nông dân đờ đẫn, bị bỏ quên, chìm đắm trong vật chất, xấc xược, thô tục và hèn nhát, tạo nên một sự tương phản giật mình so với người thợ cày Scotland cao lê khênh, đầu óc nhạy bén, biết suy nghĩ và hay dẫn lời Kinh thánh của chúng ta. Chỉ cần một hoặc hai tuần ở một nơi như Suffolk cũng đủ khiến người Scotland phải há hốc mồm kinh ngạc. Thật khó lòng tin nổi rằng ngay trong biên giới hòn đảo của chính mình lại có một giai cấp bị bỏ quên đến mức độ ấy. Ngay cả những người có học thức và trí tuệ, những người cũng giữ những quan điểm giống chúng ta và cất lên những lời lẽ giống chúng ta, dường như vẫn giữ chúng bằng một sự khác biệt nào đó, hoặc vì một lý do khác, và bàn về mọi thứ với ít sự hứng thú cùng tính thuyết phục hơn. Cú sốc đầu tiên của xã hội Anh giống như một cú lao mình xuống làn nước lạnh giá. Có lẽ người Scotland đã kỳ vọng quá nhiều, và chắc chắn là cuộc thử nghiệm đầu tiên của anh ta sẽ đặt sai hướng. Thế nhưng lời phàn nàn của anh ta chắc chắn là có cơ sở; lời lẽ của người Anh quả thật quá thường xuyên thiếu đi sự nhiệt thành hào phóng, phần tốt đẹp nhất trong con người họ quá thường xuyên bị kìm giữ lại trong các mối giao tế xã hội, và sự va chạm giữa tâm hồn với tâm hồn bị né tránh như thể một nỗi kinh hoàng. Một người nông dân Scotland sẽ trò chuyện cởi mở hơn rất nhiều từ chính những trải nghiệm của bản thân. Anh ta sẽ không đẩy bạn ra bằng những lời qua tiếng lại mang tính ngoại giao hay những trò đùa vặt vãnh; anh ta sẽ trao cho bạn phần tốt nhất trong con người mình, giống như một người quan tâm đến cuộc sống và mục đích tối thượng của con người. Người Scotland vốn kiêu ngạo, quan tâm đến bản thân và những người khác, khao khát sự đồng cảm, và luôn bày tỏ những suy nghĩ cùng trải nghiệm của mình dưới ánh sáng tốt đẹp nhất. Tính ích kỷ của người Anh mang tính khép kín. Anh ta không tìm cách cải đạo thiên hạ. Anh ta chẳng thèm quan tâm đến Scotland hay người Scotland, và cay đắng nhất là anh ta chẳng màng phải biện minh cho sự dửng dưng đó của mình. Cứ cho anh ta tiền công để tiếp tục bước đi và làm một người Englishmen, đó là tất cả những gì anh ta muốn; và trong lúc đó, khi hai người vẫn còn giao du, anh ta thà rằng không bị nhắc nhở về cái nguồn gốc thấp kém hơn của bạn. So với sự tự túc vĩ đại như một cội cây vững chãi trong phong thái của hắn, sự kiêu ngạo và tò mò của người Scotland bỗng trở nên bất an, phàm tục và thiếu tế nhị. Việc bạn cứ liên tục cố gắng thiết lập những mối quan hệ con người đầy nghiêm túc, việc bạn thực sự cảm thấy hứng thú với John Bull, và khao khát lẫn mời gọi sự hồi đáp từ hắn, có thể cho thấy một tâm trí tỉnh táo và hoạt bát hơn ở phía bạn, nhưng nó vẫn đặt bạn vào vị thế của một kẻ cầu hôn và một người họ hàng nghèo khó. Cứ thế, ngay cả tầng lớp có học thức thấp kém nhất của người Anh cũng cao lừng lững hơn người Scotland một cái đầu.

Bầu không khí nơi tuổi trẻ Scotland và Anh bắt đầu mở rộng tầm mắt, tìm thấy chính mình trong cuộc đời, và thu nhận những nhận thức đầu tiên — vốn là chất liệu cho tư duy tương lai và phần lớn là quy tắc cho hạnh kiểm mai sau — quả thật rất khác biệt. Tôi từng đi học ở cả hai xứ sở, và tôi nhận thấy ở những cậu bé miền Bắc có cái gì đó vừa thô ráp hơn vừa dịu dàng hơn, vừa dè dặt hơn vừa cởi mở hơn, một khoảng cách thói quen được đan xen bởi những khoảnh khắc gần gũi hơn, và nhìn chung là những thái cực rộng lớn hơn về khí chất cũng như sự nhạy cảm. Cậu bé miền Nam có vẻ lành mạnh hơn, nhưng lại ít suy tư hơn; cậu đắm mình vào các trò chơi như vào một công việc làm ăn, phấn đấu để vượt trội, nhưng không dễ bị trí tưởng tượng cuốn đi; trong tâm trí tôi, hình mẫu ấy hiện lên với sự trong sáng hơn về cả thể xác lẫn tâm trí, năng nổ hơn, ham ăn hơn, được ban cho một cảm nhận nhỏ bé và ít lãng mạn hơn về cuộc sống lẫn tương lai, và chìm đắm nhiều hơn vào những hoàn cảnh thực tại. Và chắc chắn một điều là các cậu bé Anh thường có vẻ non tuổi hơn so với thực tế. Việc tuân thủ ngày Sabat tạo ra một chuỗi những khoảng lặng nghiêm khắc, và có lẽ cũng hữu ích, trong nhịp sống của tuổi thơ Scotland — những ngày tĩnh lặng và cô độc tuyệt đối cho một tâm hồn nổi loạn, khi mà trong cơn thiếu thốn sách vở và trò chơi, cùng giữa những khoảng nghỉ của việc học Sách Giáo Lý Ngắn, trí tuệ và các giác quan tự cấu xé lẫn kiểm chứng lẫn nhau. Ngày Chủ nhật điển hình của người Anh, với bữa trưa thị soạn và một buổi chiều ngập ngụa thức ăn, có lẽ lại dẫn đến những kết quả khác biệt. Xung quanh chiếc nôi của đứa trẻ Scotland luôn văng vẳng tiếng ngân nga của triết học siêu hình; và toàn bộ hai hệ thống tư tưởng rẽ nhánh được tổng kết lại, không chỉ bằng vẻ ngoài hào nhoáng, ngay trong hai câu hỏi đầu tiên của hai cuốn giáo lý đối địch nhau, khi cuốn của Anh hỏi một cách sáo rỗng rằng: “Tên bạn là gì?”, trong khi cuốn của Scotland đâm thẳng vào gốc rễ của sự sống bằng câu hỏi: “Mục đích tối thượng của con người là gì?”, và trả lời một cách cao cả dẫu có phần mơ hồ rằng: “Là để tôn vinh Chúa và hưởng thụ Ngài đời đời.” Tôi không có ý định biến Sách Giáo Lý Ngắn thành một thứ thần tượng; nhưng việc một câu hỏi như thế được đặt ra đã mở ra cho chúng tôi, những người Scotland, một khoảng trời suy ngẫm bao la; và thực tế là nó được đặt ra cho tất cả chúng tôi, từ bậc quý tộc cho đến chú bé thợ cày, đã gắn kết chúng tôi lại với nhau chặt chẽ hơn. Không một người Anh nào ở độ tuổi, tính cách và thân thế của Byron đủ kiên nhẫn cho những cuộc tranh luận thần học dài dòng trên đường đi chiến đấu vì Hy Lạp; nhưng dòng máu điên rồ nhà Gordon và những ngày cắp sách đến trường ở Aberdeen vẫn giữ nguyên ảnh hưởng của chúng cho đến tận cùng. Chúng ta đã nói về những điều kiện vật chất; và cũng chẳng cần phải bàn thêm nhiều về chúng: về vùng đất ở đâu cũng trơ trọi hơn, về những cơn gió lúc nào cũng gầm thét và lạnh buốt hơn, về những mùa đông đen tối gầm rú, về sự ảm đạm của những thành phố đá cổ kính nằm cheo leo trên bờ biển lộng gió; so với những con phố bằng phẳng, sắc màu ấm áp của gạch ngói, và nét cổ kính quen thuộc trong kiến trúc của những nơi mà trẻ em Anh bắt đầu lớn lên và tìm thấy chính mình trong cuộc đời. Khi cột mốc Đại học đến gần, sự tương phản càng trở nên rõ rệt hơn. Cậu thiếu niên Anh bước vào Oxford hoặc Cambridge; ở đó, trong một thế giới lý tưởng của những khu vườn, để sống một cuộc đời mang tính bán sân khấu, được mặc trang phục, tuân thủ kỷ luật và được giám sát bởi các giám thị. Điều này không chỉ được xem như một giai đoạn giáo dục; nó còn là một thứ đặc quyền, và là một bước đệm kéo cậu ta tách xa hơn nữa khỏi đại đa số đồng bào của mình. Ở độ tuổi sớm hơn, cậu thiếu niên Scotland bắt đầu những trải nghiệm hoàn toàn khác biệt trong những phòng học đông đúc, một khoảng sân trường xám xịt, tiếng chuông vang lên hàng giờ giữa dòng xe cộ tấp nập của thành phố để gọi cậu quay về từ quán rượu nơi cậu vừa ăn trưa, hoặc từ những con phố nơi cậu lang thang thả hồn theo mây gió. Cuộc đời sinh viên của cậu ít bị kìm kẹp, và hoàn toàn chẳng có lấy một chút sự quý tộc bắt buộc nào. Cậu sẽ chẳng tìm thấy bất kỳ nhóm độc quyền nào gồm những kẻ lập dị say mê học hành và văn hóa; không có khu bầu cử thối nào của nghệ thuật. Mọi tầng lớp đều cọ xát vai nhau trên những chiếc ghế dài nhờ bóng mỡ. Cậu công tử chải chuốt mang găng tay phải đọ sức học vấn với cậu trai quê mùa mộc mạc từ trường giáo xứ. Họ chia tay nhau khi kỳ học kết thúc, người thì đi hút xì gà quanh một thị trấn nghỉ dưỡng, kẻ thì trở lại với những nhọc nhằn trên đồng áng bên gia đình nông dân của mình. Buổi tập hợp đầu tiên của một lớp học đại học ở Scotland luôn là một khung cảnh mang lại sự tò mò và nỗi đau xót đầy thú vị; biết bao nhiêu cậu trai, vừa bước ra từ những cánh đồng thạch nam, cứ quẩn quanh bên chiếc lò sưởi với vẻ ngượng ngùng cục mịch, bối rối trước sự tinh anh của các bạn học thành phố, và sợ hãi ngay chính tiếng nói nhà quê của mình. Thiết nghĩ, chính trong những ngày tháng ban đầu ấy, Giáo sư Blackie đã chiếm được tình cảm của các học trò, khi ông xóa tan sự ngượng ngùng, rụt rè của những sinh viên quê mùa ấy bằng sự cởi mở rất đỗi con người. Dù sao đi nữa, ít nhất chúng ta cũng có được một bầu không khí dân chủ lành mạnh để hít thở khi làm việc; ngay cả khi không có sự thân mật thì vẫn luôn có sự kề vai sát cánh giữa các tầng lớp khác nhau, và trong cuộc đua tranh học thuật, năng lực trí tuệ của mỗi người được bày tỏ ra một cách rành mạch trước đối phương. Khi bài vở đã xong xuôi, chúng ta, những con người miền Bắc, bước ra thế giới như những kẻ tự do hòa vào thành phố rực rỡ ánh đèn. Lúc năm giờ, bạn có thể chứng kiến tốp người cuối cùng tản ra khỏi cổng trường đại học, giữa thứ ánh sáng chói lọi từ các tủ kính cửa hàng và ánh chiều tà lục bích của mùa đông. Sương giá nhói lên trong huyết quản; chẳng có giám thị nào rình rập để chặn đường chúng ta; cho đến khi tiếng chuông lại vang lên, chúng ta là chủ nhân của thế giới; và một phần cuộc đời chúng ta luôn là ngày Thứ Bảy, là ngày nghỉ ngơi của Chúa.

Chúng ta cũng không thể bỏ quên cảm nhận về bản chất đất nước và lịch sử quê hương đang lớn dần trong tâm trí đứa trẻ qua những câu chuyện kể và sự quan sát. Một đứa trẻ Scotland nghe rất nhiều về những vụ đắm tàu, những rặng đá ngầm hoang vắng, những con sóng dữ vô tình, và những ngọn hải đăng lớn; nghe nhiều về những ngọn núi phủ đầy thạch nam, những thị tộc hoang dã, và những người Covenanter bị săn đuổi. Những làn gió mang âm hưởng của vùng Cheviot xa xôi và tiếng móng ngựa của những kẻ đi cướp bóc thổi vào tai nó. Nó tự hào về những bậc tổ tiên bàn tay chai sần, mang thắt lưng sắt và chỉ ăn một nắm bột yến mạch, những kẻ từng phi ngựa thật nhanh và sống thật đạm bạc trong những cuộc tập kích. Nghèo đói, vận rủi, tinh thần dấn thân và sự kiên định bền bỉ chính là những sợi gân cốt trong huyền thoại lịch sử xứ sở nó. Những vị anh hùng và các vị vua của Scotland đều mang những số phận bi kịch; những biến cố nổi bật nhất trong lịch sử Scotland — trận Flodden, vụ Darien, hay cuộc nổi dậy năm 1745 — rốt cuộc vẫn là những thất bại hoặc sự thua thiệt; và sự sụp đổ của Wallace cùng những lần bại trận lặp đi lặp lại của Bruce kết hợp với sự nhỏ bé của đất nước này để dạy cho con người ta một tiêu chuẩn mang tính đạo đức nhiều hơn là vật chất đối với cuộc sống. Nước Anh nhìn chung rất nhỏ bé, chỉ là rễ cái của một đế chế rộng lớn; trong khi đó Scotland, nơi mà cậu bé Scotland một lòng ôm ấp trong trí tưởng tượng, lại chỉ là một phần nhỏ bé trong số đó, và ai cũng biết là lạnh lẽo, cằn cỗi và thưa dân. Mọi chuyện diễn ra đều có lý do của nó. Tôi từng tưởng rằng mình đã nhận thấy ở một cậu bé Mỹ một sự sẵn sàng đồng cảm lớn lao hơn đối với những vùng đất vĩ đại, trù phú và đang phát triển giống như quê hương cậu ta. Hóa ra lại hoàn toàn trái ngược: đó chỉ là một mảnh cảm xúc tuổi thơ ngốc nghếch lặng lẽ, mà sự thiếu tinh tế đã khiến tôi không tài nào thấu hiểu nổi. Nhưng sai lầm ấy lại phục vụ cho luận điểm của tôi; bởi tôi chắc chắn một điều rằng, trái tim của tuổi trẻ Scotland sẽ luôn bị lay động mạnh mẽ hơn bởi sự thiếu thốn số lượng và lối sống nghèo khổ mang phong cách Sparta.

Chúng ta có thể tranh luận như thế, thế nhưng sự khác biệt vẫn chưa được lý giải. Cuốn Sách Giáo Lý Ngắn mà tôi vừa xem là biểu trưng cho Scotland, hóa ra lại được soạn thảo ngay tại thành phố Westminster. Sự phân chia chủng tộc được khắc họa rõ nét hơn ngay trong biên giới của bản thân Scotland so với giữa các quốc gia với nhau. Galloway và Buchan, Lothian và Lochaber, tựa như những vùng đất xa lạ; thế nhưng bạn có thể chọn bất kỳ ai từ những nơi ấy, và mười ăn một, kẻ đó sẽ mang dấu ấn rõ rệt của một người Scotland. Một trăm rưỡi năm trước, người xứ Cao nguyên mặc trang phục khác, nói thứ tiếng khác, thờ phụng trong một nhà thờ khác, giữ những chuẩn mực đạo đức khác và tuân theo một cấu trúc xã hội khác so với đồng bào của họ ở cả phương Nam lẫn phương Bắc. Thậm chí người Anh, theo ghi chép, cũng không hề căm ghét người xứ Cao nguyên và trang phục của họ như cách phần còn lại của người Scotland căm ghét. Thế nhưng người xứ Cao nguyên vẫn cảm thấy mình là người Scotland. Họ sẵn sàng đi cướp phá vùng đất thấp Scotland; nhưng lòng dũng cảm của họ lại chùn bước ở biên giới, và họ xem nước Anh là một vùng đất nguy hiểm, chẳng chút thân thuộc. Khi trung đoàn Black Watch, sau nhiều năm phục vụ ở nước ngoài, trở về Scotland, những cựu binh đã nhảy xuống và hôn lên mảnh đất tại Port Patrick. Họ từng ở Ireland, đồn trú giữa những con người cùng chung chủng tộc và ngôn ngữ, nơi họ rất được lòng mọi người và được đối xử bằng sự trìu mến; thế nhưng thứ đất mà họ hôn lại là đất Galloway ở tận cùng ranh giới của vùng đất thấp thù địch, giữa một dân tộc chẳng hiểu ngôn ngữ của họ, và từng căm ghét, tàn phá lẫn treo cổ họ từ buổi bình minh của lịch sử. Cuối cùng, và có lẽ kỳ lạ nhất, những người con của các tù trưởng thường được cho ăn học tại lục địa châu Âu. Họ ra đi khi vẫn nói tiếng Gael; và khi trở lại, họ không nói tiếng Anh, mà nói thổ ngữ đậm đặc của Scotland. Giờ đây, trong đầu họ nung nấu ý niệm gì khi mà qua tư duy, họ lại tự đồng hóa mình với những kẻ thù truyền kiếp của tổ tiên? Đâu là ý niệm khiến họ là người Scotland chứ không phải người Anh, hay là người Scotland chứ không phải người Ireland? Liệu một cái tên trần trụi có thể có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến thế đối với tâm trí và tình cảm của con người, và một sự tập hợp chính trị có thể che mờ họ trước bản chất của thực tế hay không? Lịch sử Đế quốc Áo có vẻ sẽ trả lời là Không; và câu chuyện cay đắng hơn rất nhiều của Ireland càng củng cố thêm câu trả lời phủ định ấy ngay từ chính những người láng giềng. Phải chăng giáo dục chung, đạo đức chung, ngôn ngữ chung hay đức tin chung mới là thứ gắn kết con người thành các quốc gia? Gần như chẳng có thứ nào trong số đó tồn tại trong trường hợp mà chúng ta đang xem xét.

Sự thật vẫn rành rành ở đó: bất chấp sự khác biệt về máu mủ và ngôn ngữ, người dân Vùng Đất Thấp vẫn cảm thấy mình là đồng bào về mặt tình cảm với người xứ Cao nguyên. Khi họ gặp nhau ở xứ người, họ ôm chầm lấy nhau trong tâm tưởng; ngay cả trên quê nhà, trong lời ăn tiếng nói của họ vẫn phảng phất một thứ sự thân mật mang tính thị tộc. Thế nhưng với người đồng hương ở phương Nam thì người Vùng Đất Thấp lại đứng tách biệt một cách có ý thức. Anh ta trải qua một nền giáo dục khác; anh ta tuân thủ những bộ luật khác; anh ta lập di chúc bằng những điều khoản khác, chịu những luật lệ ly hôn và kết hôn khác; ánh mắt anh ta chẳng thể cảm thấy thân quen trước một khung cảnh hay những ngôi nhà nước Anh; đôi tai anh ta vẫn tiếp tục nhận ra thứ tiếng Anh; và ngay cả khi lưỡi anh ta có nhiễm lấy cái giọng điệu miền Nam ấy, trong tâm trí anh ta vẫn giữ nguyên một giọng điệu Scotland đặc quánh.

1881.

❀ ❀ ❀

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.